Przejdź do zawartości

Bank Państwowy ZSRR

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Bank Państwowy ZSRR
Государственный банк СССР
Ilustracja
Ilustracja
Dawna siedziba główna Gosbanku w Moskwie, pierwotnie oddział Banku Państwowego Imperium Rosyjskiego.
Data założenia

październik 1921

Data likwidacji

1 marca 1992

Państwo

 ZSRR

Siedziba

Moskwa

Adres

ul. Nieglinnaja 12
Moskwa

Rodzaj banku

Bank centralny

Waluta

Rubel radziecki
SUR (ISO 4217)

Strona internetowa

Bank Państwowy ZSRR (ros. Государственный банк СССР, trb. Gosudarstwiennyj bank SSSR, w latach 1921–1923 istniejący jako Bank Państwowy RFSRR, a powszechnie nazywany Gosbankiem, ros. Госбанк), był bankiem centralnym i głównym elementem jednoszczeblowego systemu bankowego Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (RFSRR), a od 1923 Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR). Instytucja ta zastąpiła Bank Państwowy Imperium Rosyjskiego(inne języki), a po rozpadzie ZSRR została w 1992 roku przekształcona w Bank Centralny Rosji (wraz z czym Gosbank przestał istnieć)[1.1].

Gosbank był jednym z trzech głównych organów gospodarczych ZSRR – pozostałe dwa to Gosplan (Państwowy Komitet Planowania ZSRR) oraz Gossnab(inne języki) (Państwowy Komitet Zaopatrzenia Materiałowo-Technicznego). Ściśle współpracował on z Ministerstwem Finansów ZSRR przy przygotowywaniu państwowego budżetu narodowego.

Historia

[edytuj | edytuj kod]

Powstanie banku było częścią wdrażania Nowej Ekonomicznej Polityki (NEP), będącej odpowiedzią na dezorganizację monetarną i gospodarkę barterową z okresu rosyjskiej wojny domowej. 3 października 1921 roku Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy (WCIK) podjął uchwałę o powołaniu Banku Państwowego Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Następnie, 10 października 1921 roku, podobną uchwałę przyjęła Rada Komisarzy Ludowych RFSRR, a 13 października 1921 roku Komitet Centralny RKP(b) zatwierdził statut, który określał, że Bank Państwowy stanowi część Ludowego Komisariatu Finansów (Narkomfin). Instytucja rozpoczęła działalność 16 listopada 1921 roku[2]. W lutym 1922 roku Włodzimierz Lenin w liście do szefa banku Arona Szejnmana zadrwił z instytucji, nazywając ją „biurokratyczną papierową grą” i porównując do wiosek potiomkinowskich, a samego Szejnmana oskarżył o „komunistyczno-mandaryńską dziecinadę”[3].

Bank Państwowy nadzorował dwie kolejne dewaluacje rubla: w 1922 roku (w stosunku 1 do 10 000) oraz w 1923 roku (1 do 100). Jednocześnie, 11 października 1922 roku, bank otrzymał prawo do emisji opartego na złocie czerwońca (tzw. złotego rubla), co położyło kres wczesnoradzieckiej hiperinflacji(inne języki). Po utworzeniu Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (30 grudnia 2022), instytucja przyjęła w 1923 nazwę: Bank Państwowy ZSRR. W 1924 roku opracowała swój pierwszy skonsolidowany plan kredytowy i powołała Komitet ds. Banków w celu nadzorowania banków branżowych, które powstały w ramach NEP-u. W 1925 roku bank przejął od Narkomfinu dotychczas odrębny system zarządzania zasobami gotówkowymi[2].

Kolejna faza radzieckiego planowania centralnego oraz wycofywanie się z NEP-u doprowadziły do przyznania Bankowi Państwowemu monopolu na krótkoterminowy kredyt bankowy w 1927 roku, a w 1930 roku – na wszelki kredyt krótkoterminowy (po zniesieniu wzajemnego i bezpośredniego kredytu handlowego). W latach 1928–1930 lokalne oddziały innych banków zostały włączone do struktur Banku Państwowego lub zamknięte, w wyniku czego instytucje takie jak Prombank, Cekombank czy Sielchozbank działały odtąd głównie za pośrednictwem placówek terenowych Gosbanku. Ta faza reform została zakończona w 1932 roku, po czym podział zadań między Bankiem Państwowym a pozostałymi elementami radzieckiego systemu bankowego pozostał w dużej mierze stabilny aż do końca lat 80[2].

W 1931 roku Borys Bierlacki(inne języki), wysoki urzędnik Banku Państwowego, został oskarżony o tzw. szkodnictwo (ros. вредительство). W stalinowskim systemie prawnym termin ten oznaczał rzekome, celowe działanie na szkodę państwa. Zarzuty te postawiono mu w ramach procesu pokazowego mienszewików[4].

Kurs wymiany rubla radzieckiego wobec głównych walut światowych, luty 1985

W następstwie agresywnej ekspansji monetarnej podczas II wojny światowej, reforma walutowa z 1947 roku doprowadziła do kolejnej dewaluacji (w stosunku 1 do 10) i powiązanych z nią środków o charakterze konfiskatacyjnym. W 1959 roku konsolidacja wyspecjalizowanych banków kredytu długoterminowego w Banku Budownictwa ZSRR(inne języki) poskutkowała przejęciem przez Bank Państwowy części dawnych operacji Sielchozbanku, Cekombanku oraz banków komunalnych. Reforma walutowa z 1961 roku wprowadziła kolejną dewaluację (1 do 10). W 1963 roku kontrola Banku Państwowego nad systemem została dodatkowo wzmocniona poprzez przejęcie od Ministerstwa Finansów ZSRR systemu System Państwowych Pracowniczych Kas Oszczędnościowych ZSRR(inne języki)[2].

Państwo radzieckie wykorzystywało Bank Państwowy przede wszystkim jako narzędzie narzucania scentralizowanej kontroli nad przemysłem, używając sald bankowych i historii transakcji do monitorowania działalności poszczególnych przedsiębiorstw oraz ich zgodności z planami pięcioletnimi i dyrektywami. Bank Państwowy nigdy nie działał jako bank komercyjny dążący do maksymalizacji zysku, lecz wyłącznie jako instrument polityki rządu. Zamiast niezależnej i bezstronnej oceny zdolności kredytowej pożyczkobiorcy, Gosbank przekazywał fundusze kredytowe osobom, grupom i gałęziom przemysłu zgodnie z wytycznymi rządu centralnego[5].

W latach 70. Bank Państwowy brał udział w tworzeniu – wspólnie z Bankiem Handlu Zagranicznego ZSRR – Ost-West Handelsbanku we Frankfurcie (1971), Donau Banku w Wiedniu (1974) oraz East-West United Banku w Luksemburgu (1974)[5].

Ustawa o przedsiębiorstwie państwowym, wprowadzona w czerwcu 1987 roku, stanowiła znaczącą próbę narzucenia przedsiębiorstwom państwowym odpowiedzialności finansowej i autonomii[1.2]. Reforma bankowa oficjalnie rozpoczęła się 1 stycznia 1988 roku, kiedy Gosbank został zreorganizowany w celu stworzenia dwuszczeblowego systemu bankowego[1.3]. Michaił Gorbaczow podzielił Gosbank na bank centralny oraz państwowe banki wyspecjalizowane (tzw. specbanki)[1.4]. Obejmowały one Agroprombank i Żyłsocbank, podczas gdy Strojbank stał się Promstrojbankiem[1.5]. Rząd nadal kierował polityką kredytową, ale Gosbank mógł teraz ustalać stopy procentowe kredytów w porozumieniu z Gosplanem i Ministerstwem Finansów[1.5].

W marcu 1989 roku Rada Ministrów ZSRR przyjęła uchwałę czyniącą specbanki odpowiedzialnymi za własne finansowanie operacji (chrozraszczot). Decydenci sądzili, że nada to specbankom motywację do osiągania zysku, jednak doprowadziło to jedynie do wzrostu napięć między nimi a Gosbankiem, który zachował kontrolę nad zasobami kredytowymi[1.6]. Po mianowaniu Wiktora Gieraszczenki na dyrektora Gosbanku, instytucja ta odegrała kluczową rolę w tworzeniu równoległego systemu bankowego, ponieważ Gieraszczenko uznał wczesne reformy specbanków za niewystarczające[1.6].

We wrześniu 1990 roku rząd ZSRR pozwolił wyspecjalizowanym bankom wyłonionym z Gosbanku na „komercjalizację”, co szybko doprowadziło do rozpadu scentralizowanego systemu[1.7]. Ponieważ rządy ZSRR i Rosyjskiej FSRR nie przygotowały instytucjonalnych podstaw dla tego procesu, doprowadziło to do powstania setek małych banków oraz kilku dużych, scentralizowanych systemów bankowych[1.7].

Upadek i likwidacja

[edytuj | edytuj kod]

Po wyborze Borysa Jelcyna na przewodniczącego Rady Najwyższej RFSRR oraz wyborach do Zjazdu Deputowanych Ludowych Rosji w marcu 1990 roku, republika rosyjska dążyła do zdystansowania się od rządu centralnego, a 12 czerwca ogłosiła suwerenność państwową[1.8]. W lipcu rząd Rosyjskiej FSRR utworzył Bank Centralny Rosji (CBR) na bazie rosyjskiego oddziału Gosbanku. Władze republiki dążyły do stworzenia przeciwwagi dla Gosbanku w ramach walki o suwerenność państwową[1.3]. W październiku utworzono Wniesztorgbank jako własny bank handlu zagranicznego[1.9]. W grudniu w republice rosyjskiej uchwalono ustawę o Banku Centralnym oraz ustawę o bankach i działalności bankowej, co sformalizowało niezależność CBR[1.9].

W odpowiedzi na uchwalenie przez Rosyjską FSRR własnych praw bankowych, w grudniu 1990 roku premier ZSRR Walentin Pawłow oraz dyrektor Gosbanku Wiktor Gieraszczenko przeprowadzili konfiskatę oszczędności poprzez unieważnienie banknotów o najwyższych nominałach (50 i 100 rubli)[1.10]. Operacja ta, rozpoczęta w styczniu 1991 roku, całkowicie zniszczyła zaufanie obywateli do Gosbanku. Dodatkowym czynnikiem destabilizującym był fakt, że nowo powstały Bank Rosji nie został uprzedzony o planach rządu centralnego, co pogłębiło chaos informacyjny i podważyło wiarygodność radzieckiego systemu bankowego[1.11]. Republiki radzieckie przestały odprowadzać większość podatków do rządu centralnego, a w marcu 1991 roku Gosbank oszacował, że republiki przekazały zaledwie siedem miliardów rubli oczekiwanych dochodów podatkowych z łącznej kwoty 23,4 miliarda rubli[1.1]. Wicepremier Grigorij Jawlinski opowiadał się w nowym traktacie związkowym za utworzeniem „unii bankowej”, czyli formalnej unii monetarnej między republikami radzieckimi, jednak próba ta szybko upadła w drugiej połowie 1991 roku[6].

Gosbank i CBR kontynuowały działalność równolegle aż do puczu sierpniowego[1.1]. 23 sierpnia prezydent Rosji Borys Jelcyn nakazał Radzie Ministrów ZSRR zakończenie do końca roku procesu przekazywania organizacji szczebla związkowego znajdujących się na terenie Rosyjskiej FSRR pod zarząd rządu rosyjskiego[1.1]. Andriej Zwierew został mianowany przez rząd Rosyjskiej FSRR tymczasowym dyrektorem Gosbanku, choć Gieraszczenko złożył rezygnację dopiero 26 grudnia[1.1]. 15 listopada Jelcyn przejął kontrolę nad Ministerstwem Finansów ZSRR oraz Goznakiem(inne języki). Po podpisaniu układu białowieskiego Prezydium Rady Najwyższej Rosji przyjęło uchwałę o przekazaniu „obiektów, dokumentów i specjalistów” Gosbanku do Banku Rosji, a 1 stycznia 1992 roku przejął on resztę zasobów Gosbanku w Rosji, po czym Gosbank oficjalnie przestał istnieć[1.12].

Władze banku

[edytuj | edytuj kod]

Przewodniczący Zarządu Banku Państwowego był mianowany bezpośrednio przez Premiera Związku Radzieckiego[2][7]. Poniżej znajduje się lista osób sprawujących tę funkcję:

Imię i nazwisko (Przewodniczący Zarządu) Zdjęcie Okres urzędowania Mianowany przez
Objęcie urzędu Złożenie urzędu
Aron Szejnman[2]

(1885–1944)

1921 1924 Włodzimierz Lenin

Nikołaj Tumanow

(1887–1936)

5 marca 1924 16 stycznia 1926 Aleksiej Rykow

Aron Szejnman

(1885–1944)

1926 1929
Jurij Piatakow

(1890–1937)

19 kwietnia 1929 18 października 1930
Moisiej Kałmanowicz

(1888–1937)

18 października 1930 4 kwietnia 1934 Wiaczesław Mołotow

Lew Marjasin

(1894–1938)

4 kwietnia 1934 14 lipca 1936
Sołomon Kruglikow

(1899–1938)

14 lipca 1936 15 września 1937
Aleksiej Griczmanow

(1896–1939)

15 września 1937 16 lipca 1938
Nikołaj Bułganin

(1895–1975)

2 października 1938 17 kwietnia 1940
Nikołaj Sokołow

(1896–1941)

17 kwietnia 1940 12 października 1940
Nikołaj Bułganin

(1895–1975)

12 października 1940 23 maja 1945 Józef Stalin

Jakow Golew

(1894–1960)

23 maja 1945 23 marca 1948
Wasilij Popow

(1903–1964)

23 marca 1948 31 marca 1958
Nikołaj Bułganin

(1895–1975)

31 marca 1958 15 sierpnia 1958 Nikita Chruszczow

Aleksandr Korowuszkin

(1909–1976)

15 sierpnia 1958 14 sierpnia 1963
Aleksiej Poskonow

(1904–1969)

1963 1969
Miefodij Swiesznikow

(1911–1981)

1969 1976 Aleksiej Kosygin

Władimir Ałchimow

(1919–1993)

11 października 1976 10 stycznia 1986
Wiktor Diemiencew

(1918–2010)

10 stycznia 1986 22 sierpnia 1987 Nikołaj Ryżkow

Nikołaj Garietowski

(1926–2023)

22 sierpnia 1987 7 czerwca 1989
Wiktor Gieraszczenko

(1937–2025)

7 czerwca 1989 26 sierpnia 1991 Walentin Pawłow

Andriej Zwierew(inne języki)

(ur. 1955)

26 sierpnia 1991 20 grudnia 1991 Iwan Siłajew

Galeria

[edytuj | edytuj kod]
  • Budynek oddziału w Stalinie (obecnie Donieck), krótko po otwarciu w 1928 roku.
    Budynek oddziału w Stalinie (obecnie Donieck), krótko po otwarciu w 1928 roku.
  • Ten sam budynek w 2008 roku.
    Ten sam budynek w 2008 roku.

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Juliet Johnson, A Fistful of Rubles: The Rise and Fall of the Russian Banking System, Cornell University Press, 5 września 2018, ISBN 978-1-5017-3131-0 (ang.).
    1. ↑ a b c d e s. 62
    2. ↑ s. 29
    3. ↑ a b s. 4
    4. ↑ s. 27
    5. ↑ a b s. 30
    6. ↑ a b s. 32
    7. ↑ a b s. 5
    8. ↑ s. 43
    9. ↑ a b s. 47
    10. ↑ s. 61
    11. ↑ s. 61-62
    12. ↑ s. 63
  2. ↑ a b c d e f The State Bank of USSR [online] (ang.).
  3. ↑ Vladimir Lenin, Letter to A. L. Sheinam, „Progress Publishers”, 36, www.marxists.org, 1971, s. 567–568 [dostęp 2026-04-16] (ang.).
  4. ↑ Naum Jasny, Soviet economists of the twenties: names to be remembered, Cambridge University Press, 1972, ISBN 978-0-521-08302-7 (ang.).
  5. ↑ a b László Csaba, Pekka Sutela, The Road to the Russian Market Economy, Selected Essays, 1993 – 1998, „Europe-Asia Studies”, 51 (6), wrzesień 1999, s. 1110–1112, ISSN 0966-8136 [dostęp 2026-04-16] (ang.).
  6. ↑ Peter Bofinger, Options for a monetary framework for the areas of the former Soviet Union, „European Economy”, 1993 [dostęp 2026-04-16] (ang.).
  7. ↑ Вадим, Совнарком РСФСР – СССР [online], 2snk.ru [dostęp 2026-04-18] [zarchiwizowane z adresu 2016-04-14] (ros.).

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Banki centralne według państw
Afryka
Ameryka
Azja
Europa
Oceania
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Bank_Państwowy_ZSRR&oldid=79928700”