Banknoty Banku Polskiego (1919–1936)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Banknoty Banku Polskiego (1919–1936) – banknoty Banku Polskiego denominowane w złotych, emitowane z datami od 28 lutego 1919, do 11 listopada 1936 r., będące w obiegu od 28 kwietnia 1924 r. w II Rzeczypospolitej, w niektórych przypadkach również w pierwszym roku Generalnego Gubernatorstwa, ostatecznie wycofane 31 maja 1940 r[1].

Pierwsza emisja (1919)[edytuj | edytuj kod]

Dnia 29 stycznia 1919 r. utworzono Urząd Skarbu Narodowego, a 5 lutego 1919 r. wydano dekret, podpisany przez ministra skarbu Józefa Englicha, zapowiadający wprowadzenie lecha jako jednostki walutowej Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z postulatami dyrektora Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej Stanisława Karpińskiego oraz artykułami prasowymi Mariana Gumowskiego już trzy tygodnie później nazwę rodzimej waluty zmieniono na złoty[2]. Przygotowania do wprowadzenia złotego rozpoczęto już w 1919 r. zamawiając w prywatnych wytwórniach mosiężne krążki do bicia monet[3] oraz drukując wyłącznie zagranicą banknoty z umieszczoną datą emisji 28 lutego 1919 r. o nominałach od 1 złotego do 5000 złotych. Niższe nominału (do 50 złotych włącznie) były drukowane w drukarni Banku Francuskiego w Paryżu, a wyższe – w Waterlow & Sons w Londynie[4].

Na awersach banknotów umieszczano z reguły popiersie Tadeusza Kościuszki wg portretu Antoniego Oleszczyńskiego. Naczelnika insurekcji wyjątkowo na pięciozłotówce zastąpiono Józefem Poniatowskim. Wspólnym motywem na rewersach był orzeł[5].

W związku z utrzymywaniem w obiegu marki polskiej wydrukowana seria banknotów złotowych trafiła do skarbca bankowego, a latach 1919–1923 drukowano i wpuszczano w obieg banknoty systemu markowego[5]. Wydrukowane banknoty złotowe wykorzystane zostały dopiero w dniu wprowadzenia reformy walutowej Władysława Grabskiego, tj. 28 kwietnia 1924 r., choć nie wszystkie jako banknoty weszły w tym dniu do obiegu. Dwa najniższe nominały, tj. jedno- i dwuzłotówka pojawiły się w kasach w funkcji biletów zdawkowych, mimo, że ich szata graficzna, napisy oraz informacja o emitencie nie pasowały do tej roli[6]. Dwa najwyższe nominały, tj. londyńskie 1000 i 5000 złotych nie zostały wpuszczone do obiegu. Jednym z głównych powodów była zbyt wysoka wartość nominalnych tych banknotów[7]. Częściowo utracono banknoty o nominale 1000 zł (4000 szt.) przy załadunku na statek w 1920 roku w Londynie do Gdańska, gdyż dokerzy angielscy, ulegając propagandzie bolszewickiej, wyrzucili część skrzyń z banknotami do morza myśląc, że znajduje się w nich broń i amunicja do walki przeciw Rosji Sowieckiej[8][7]. Pozostała część nigdy do wybuchu drugiej wojny światowej nie zostały wprowadzone do obrotu, ponieważ posiadały zbyt wysoką wartość nominalną dla potrzeb rynku pieniężnego, zalegając w skarbcu Banku Polskiego. Banknoty te w czasie kampanii wrześniowej 1939 zostały wywiezione do zamku w Dubnie na Wołyniu. Wszelki słuch po nich zaginął po wkroczeniu na te tereny Armii Czerwonej po 17 września 1939 r[5].

Pod koniec drugiego dziesięciolecia XXI w. banknot o nominale 5000 złotych znany jest tylko w postaci wzorów, tzn. egzemplarzy z dodatkowymi czerwonymi nadrukami:

  • „WZÓR Bez wartości.” albo
  • „SPECIMEN NO VALUE”.

Tysiączłotówkę można jednak spotkać w obrocie kolekcjonerskim w wersji przygotowanej do obiegu, tzn. z numeracją bieżącą i bez żadnych dodatkowych napisów. Stan zachowania takich banknotów w ogromnej większości wykazuje ślady zużycia. Wg jednej z hipotez, w czasie wojny obronnej 1939, banknoty weszły w jakiś sposób do obrotu, jako być może wypłata żołdu dla oficerów. Taki banknot, ukryty w podwójnej zelówce buta, został odnaleziony przy zamordowanym w Katyniu oficerze[9].

Jeszcze w 1924 r. obok banknotów emisji 1919 r. w obiegu pojawiły się wybrane nominały II emisji (1924) w praktycznie niezmienionej formie graficznej[5].

Nominały 5 do 50 złotych były sukcesywnie wycofywane jeszcze w latach dwudziestych XX w. i zastępowane przez banknoty III i IV emisji (1925–1929). Najwyższe obiegowe nominały, czyli stu- i pięćsetzłotówka, były w obrocie pieniężnym do końca stycznia 1940 r[5].

Banknoty wprowadzone jako bilety zdawkowe[edytuj | edytuj kod]

Nominał Awers banknotu Rewers banknotu Charakterystyka[10]
1 złoty 1 złoty 1919 awers.jpg 1 złoty 1919 rewers.jpg

Emisja: 28 lutego 1919
Seria: S. 2. X. ; S. 22. X. ; S. 100. X
Numer: 6 cyfr
Awers: Tadeusz Kościuszko z lewej strony
Rewers: godło z prawej strony
Znak wodny: brak
Wymiary: 93 mm x 63 mm
Nakład: ok. 100 000 000 szt.
Wprowadzony do obiegu: 28 kwietnia 1924
Wycofany z obiegu: 31 grudnia 1925
Ostatecznie wycofany: 30 września 1926
Projektant: nieznany (graficy pracowni grawerskiej prof. Egène Gaspé (Gasperini))
Podpisy: Dyrekcja Banku Polskiego – Stanisław Karpiński, Zygmunt Chamiec
Druk: Banque de France, Paryż

2 złote 2 złote 1919 awers.jpg 2 złote 1919 rewers.jpg

Emisja: 28 lutego 1919
Seria: S. 2. X. ; S. 22. X. ; S. 100. X
Numer: 6 cyfr
Awers: Tadeusz Kościuszko z lewej strony
Rewers: rysunek ornamentalny
Znak wodny: brak
Wymiary: 115 mm x 80 mm
Nakład: ok. 20 300 000 szt.
Wprowadzony do obiegu: 28 kwietnia 1924
Wycofany z obiegu: 31 grudnia 1925
Ostatecznie wycofany: 30 września 1926
Projektant: nieznany (graficy pracowni grawerskiej prof. Egène Gaspé (Gasperini))
Podpisy: Dyrekcja Banku Polskiego – Stanisław Karpiński, Zygmunt Chamiec
Druk: Banque de France, Paryż

Banknoty obiegowe[edytuj | edytuj kod]

Nominał Awers banknotu Rewers banknotu Charakterystyka[11]
5 złotych 5 złotych 1919 awers.jpg 5 złotych 1919 rewers.jpg

Emisja: 28 lutego 1919
Seria: S. 2. X. ; S. 22. X. ; S. 100. X
Numer: 6 cyfr z przecinkiem po trzeciej cyfrze
Awers: Józef Poniatowski
Rewers: z lewej strony godło, rysunek ornamentalny
Znak wodny: brak
Wymiary: 125 mm x 80 mm
Nakład: ok. 16 784 622 szt.
Wprowadzony do obiegu: 28 kwietnia 1924
Wycofany z obiegu: 30 września 1925
Ostatecznie wycofany: 31 marca 1926
Projektant: nieznany (drzeworyt pracownia prof. Egène Gaspé)
Podpisy: Dyrekcja Banku Polskiego – Stanisław Karpiński, Zygmunt Chamiec
Druk: Banque de France, Paryż

10 złotych 10 złotych 1919 awers.jpg 10 złotych 1919 rewers.jpg

Emisja: 28 lutego 1919
Seria: S. 4. A. do S. 9. A. ; S. 22. A.
Numer: 6 cyfr
Awers: z lewej strony Tadeusz Kościuszko
Rewers: rysunek ornamentalny
Znak wodny: umiejscowiony w kole wizerunek Tadeusza Kościuszki z profilu
Wymiary: 149 mm x 89 mm
Nakład: ok. 1 680 545 szt[12].
Wprowadzony do obiegu: 28 kwietnia 1924
Wycofany z obiegu: 29 lutego 1928
Ostatecznie wycofany: 31 grudnia 1929
Projektant: Ad. Giraldon (drzeworyt: awers – E.Deloche&Ch.Clément, rewers – E.Gaspé)
Podpisy: Dyrekcja Banku Polskiego – Stanisław Karpiński, Zygmunt Chamiec
Druk: Banque de France, Paryż (zakłady graficzne Clermont-Ferrand)

20 złotych 20 złotych 1919 awers.jpg 20 złotych 1919 rewers.jpg

Emisja: 28 lutego 1919
Seria: Ser. A. 2 ; A. 22
Numer: 6 cyfr
Awers: Tadeusz Kościuszko z lewej strony
Rewers: godło z prawej strony, druk ornamentalny
Znak wodny: umiejscowiony w owalu wizerunek Tadeusza Kościuszki z profilu
Wymiary: 160 mm x 98 mm
Nakład: ok. 4 676 845 szt.
Wprowadzony do obiegu: 28 kwietnia 1924
Wycofany z obiegu: 29 lutego 1928
Ostatecznie wycofany: 31 grudnia 1929
Projektant: nieznany (drzeworyt pracownia prof. Egène Gaspé)
Podpisy: Dyrekcja Banku Polskiego – Stanisław Karpiński, Zygmunt Chamiec
Druk: Banque de France, Paryż (zakłady graficzne Clermont-Ferrand)

50 złotych 50 złotych 1919 awers.jpg 50 złotych 1919 rewers.jpg

Emisja: 28 lutego 1919
Seria: Ser. A. 2 ; A. 22
Numer: 6 cyfr
Awers: Tadeusz Kościuszko z lewej strony
Rewers: godło z prawej strony, rysunek ornamentalny
Znak wodny: umiejscowiony w kole wizerunek Tadeusza Kościuszki z profilu
Wymiary: 165 mm x 102 mm
Nakład: ok. 2 872 460 szt
Wprowadzony do obiegu: 28 kwietnia 1924
Wycofany z obiegu: 31 stycznia 1928
Ostatecznie wycofany: 31 grudnia 1929
Projektant: nieznany (drzeworyt pracownia prof. Egène Gaspé)
Podpisy: Dyrekcja Banku Polskiego – Stanisław Karpiński, Zygmunt Chamiec
Druk: Banque de France, Paryż (zakłady graficzne Clermont-Ferrand)

100 złotych 100 złotych 1919 awers.jpg 100 złotych 1919 rewers.jpg

Emisja: 28 lutego 1919
Seria: S.A. ; S.B. ; S.C.
Numer: 7 cyfr (z № nad numeracją)
Awers: Tadeusz Kościuszko z lewej strony
Rewers: godło z prawej strony, rysunek ornamentalny
Znak wodny: umiejscowiony w owalu wizerunek Tadeusza Kościuszki z profilu
Wymiary: 172 mm x 103 mm
Nakład: 1 733 740 szt[13].
Wprowadzony do obiegu: 28 kwietnia 1924
Wycofany z obiegu: 31 stycznia 1940
Ostatecznie wycofany: 20 kwietnia 1940
Projektant: nieznany
Podpisy:

Druk: Waterlow & Sons Limited, Londyn

500 złotych 500 złotych 1919 awers.jpg 500 złotych 1919 rewers.jpg

Emisja: 28 lutego 1919
Seria: S.A.
Numer: 7 cyfr (z № nad numeracją), wysokość cyfr 3,38 mm albo 3,75 mm
Awers: Tadeusz Kościuszko z lewej strony
Rewers: godło z prawej strony, rysunek ornamentalny
Znak wodny: umiejscowiony w kole wizerunek Tadeusza Kościuszki z profilu
Wymiary: 180 mm x 110 mm
Nakład: podają: 79 233 szt[14].
Wprowadzony do obiegu: 28 kwietnia 1924
Wycofany z obiegu: 31 stycznia 1940
Ostatecznie wycofany: 20 kwietnia 1940
Projektant: nieznany
Podpisy:

Druk: Waterlow & Sons Limited, Londyn

Banknoty niewprowadzone do obiegu[edytuj | edytuj kod]

Nominał Awers banknotu Rewers banknotu Charakterystyka[15]
1000 złotych 1000 złotych 1919 awers.jpg 1000 złotych 1919 rewers.jpg

Emisja: 28 lutego 1919
Seria: S.A.
Numer: 7 cyfr (z № nad numeracją)
Awers: Tadeusz Kościuszko z lewej strony
Rewers: godło z prawej strony, rysunek ornamentalny
Znak wodny: umiejscowiony w kole wizerunek Tadeusza Kościuszki z profilu
Wymiary: 183 mm x 111 mm
Nakład: nieznany
Projektant: nieznany
Podpisy:

Druk: Waterlow & Sons Limited, Londyn

5000 złotych 5000 złotych 1919 WZÓR awers.jpg 5000 złotych 1919 WZÓR rewers.jpg

UWAGA! banknot znany tylko z nadrukiem WZÓR albo SPECIMEN
Emisja: 28 lutego 1919
Seria: S.A.
Numer: 7 cyfr (z № nad numeracją)
Awers: Tadeusz Kościuszko z lewej strony
Rewers: godło z prawej strony, rysunek ornamentalny
Znak wodny: umiejscowiony w owalu wizerunek Tadeusza Kościuszki z profilu
Wymiary: 190 mm x 113 mm
Nakład: nieznany
Projektant: nieznany
Podpisy:

Druk: Waterlow & Sons Limited, Londyn

Wzory[edytuj | edytuj kod]

Nominał Awers banknotu Rewers banknotu Charakterystyka
1 złoty Wzór 1 złoty 1919 awers.jpg Wzór 1 złoty 1919 rewers.jpg Dwustronny czerwony ukośny nadruk WZÓR (między dwiema równoległymi podwójnymi liniami). Dodatkowy napis Bez wartości z lewej u góry i z prawej na dole, numeracja normalna bieżąca. Niektóre wzory są perforowane dwiema dziurkami o średnicy około 10 mm.
2 złote Wzór 2 złote 1919 awers.jpg Wzór 2 złote 1919 rewers.jpg Dwustronny czerwony ukośny nadruk WZÓR (między dwiema równoległymi podwójnymi liniami). Dodatkowy napis Bez wartości z lewej u góry i z prawej na dole, numeracja normalna bieżąca. Niektóre wzory są perforowane dwiema dziurkami o średnicy około 10 mm.
5 złotych Wzór 5 złotych 1919 awers.jpg Wzór 5 złotych 1919 rewers.jpg Dwustronny czerwony ukośny nadruk WZÓR (między dwiema równoległymi podwójnymi liniami). Dodatkowy napis Bez wartości z lewej u góry i z prawej na dole, numeracja normalna bieżąca. Niektóre wzory są perforowane dwiema dziurkami o średnicy około 10 mm.
10 złotych Wzór 10 złotych 1919 awers.jpg Wzór 10 złotych 1919 rewers.jpg Dwustronny czerwony ukośny nadruk WZÓR (między dwiema równoległymi podwójnymi liniami). Dodatkowy napis Bez wartości z lewej u góry i z prawej na dole, numeracja normalna bieżąca. Niektóre wzory są perforowane dwiema dziurkami o średnicy około 10 mm.
20 złotych Wzór 20 złotych 1919 awers.jpg Wzór 20 złotych 1919 rewers.jpg Dwustronny czerwony ukośny nadruk WZÓR (między dwiema równoległymi podwójnymi liniami). Dodatkowy napis Bez wartości z lewej u góry i z prawej na dole, numeracja normalna bieżąca. Niektóre wzory są perforowane dwiema, lub więcej dziurkami o średnicy około 10 mm.
50 złotych Wzór 50 złotych 1919 awers.jpg Wzór 50 złotych 1919 rewers.jpg Dwustronny czerwony ukośny nadruk WZÓR (między dwiema równoległymi podwójnymi liniami). Dodatkowy napis Bez wartości z lewej u góry i z prawej na dole, numeracja normalna bieżąca. Niektóre wzory są perforowane trzema dziurkami o średnicy około 10 mm.
100 złotych Wzór 100 złotych 1919 awers.jpg Wzór 100 złotych 1919 rewers.jpg Dwustronny czerwony ukośny nadruk WZÓR (między dwiema równoległymi podwójnymi liniami). Dodatkowy napis Bez wartości z lewej u góry i z prawej na dole, numeracja normalna bieżąca. Niektóre wzory są perforowane trzema dziurkami o średnicy około 10 mm.
500 złotych Wzór 500 złotych 1919 awers.jpg Wzór 500 złotych 1919 rewers.jpg Dwustronny czerwony ukośny nadruk WZÓR (między dwiema równoległymi podwójnymi liniami). Dodatkowy napis Bez wartości z lewej u góry i z prawej na dole, numeracja normalna bieżąca. Niektóre wzory są perforowane trzema dziurkami o średnicy około 10 mm.
1000 złotych Wzór 1000 złotych 1919 awers.jpg Wzór 1000 złotych 1919 rewers.jpg Dwustronny czerwony ukośny nadruk WZÓR (między dwiema równoległymi podwójnymi liniami). Dodatkowy napis Bez wartości z lewej u góry i z prawej na dole, numeracja normalna bieżąca.
5000 złotych 5000 złotych 1919 WZÓR awers.jpg 5000 złotych 1919 WZÓR rewers.jpg Dwustronny czerwony ukośny nadruk WZÓR (między dwiema równoległymi podwójnymi liniami). Dodatkowy napis Bez wartości z lewej u góry i z prawej na dole, numeracja normalna bieżąca. Istnieją też wzory z nadrukami SPECIMEN NO VALUE.

Projekty i próby druku[edytuj | edytuj kod]


Fałszerstwa[edytuj | edytuj kod]

Druga emisja (1924)[edytuj | edytuj kod]

Z datą 15 lipca 1924 r. wydrukowano banknoty drugiej emisji o nominałach: 5, 10 i 20 złotych, wprowadzone do obiegu od 30 września 1924 r[16]. Wzory banknotów praktycznie nie różniły się od swoich odpowiedników z emisji z 28 lutego 1919 r., choć dokonano drobnych zmian takich jak np. korekta tekstu klauzuli prawnej. Produkcja banknotów została przeniesiona do Polski, do drukarni Banku Polskiego w Warszawie[4], w której wykorzystano oryginalne francuskie klisze[17].

Banknoty II emisji były sukcesywnie wycofywane jeszcze w latach dwudziestych XX w. i zastępowane przez banknoty III i IV emisji (1925–1929)[5].

Banknoty obiegowe[edytuj | edytuj kod]

Nominał Awers banknotu Rewers banknotu Charakterystyka[18]
5 złotych 5 złotych 1924 awers.jpg 5 złotych 1924 rewers.jpg

Emisja: 15 lipca 1924
Seria: II EM.A ; II EM.B ; II EM.C ; II EM.D
Numer: 6 cyfr
Awers: z prawej strony Józef Poniatowski
Rewers: z lewej strony godło, rysunek ornamentalny
Znak wodny: bieżący, siatka z wydłużonych prostokątów z wpisanymi literami B.P.
Wymiary: 125 mm x 80 mm
Nakład: ok. 123 674 szt.
Wprowadzony do obiegu: 30 września 1924
Wycofany z obiegu: 30 września 1925
Ostatecznie wycofany: 31 marca 1926
Projektant: nieznany (wg projektu z 1919)
Podpisy:

Druk: Państwowe Zakłady Graficzne, Warszawa

10 złotych 10 złotych 1924 awers.jpg 10 złotych 1924 rewers.jpg

Emisja: 15 lipca 1924
Seria: II EM.X ; III EM.A
Numer: 6 cyfr
Awers: z lewej strony Tadeusz Kościuszko
Rewers: rysunek ornamentalny
Znak wodny: wizerunek Tadeusza Kościuszki z profilu umiejscowiony w kole
Wymiary: 149 mm x 89 mm
Nakład: ok. 12 500 000 szt.
Wprowadzony do obiegu: 12 stycznia 1925
Wycofany z obiegu: 29 lutego 1928
Ostatecznie wycofany: 31 grudnia 1929
Projektant: Ad. Giraldon (wg projektu z 1919)
Podpisy:

Druk: Państwowe Zakłady Graficzne, Warszawa

20 złotych 20 złotych 1924 awers.jpg 20 złotych 1924 rewers.jpg

Emisja: 15 lipca 1924
Seria: II EM.A ; II EM.B ; II EM.C
Numer: 7 cyfr
Awers: z lewej strony Tadeusz Kościuszko
Rewers: z prawej strony godło, rysunek ornamentalny
Znak wodny: wizerunek Tadeusza Kościuszki w profilu umiejscowionym w owalu
Wymiary: 157 mm x 95 mm
Nakład: ok. 11 570 000 szt.
Wprowadzony do obiegu: 17 listopada 1924
Wycofany z obiegu: 29 lutego 1928
Ostatecznie wycofany: 31 grudnia 1929
Projektant: nieznany (wg projektu z 1919)
Podpisy:

Druk: Państwowe Zakłady Graficzne, Warszawa

Wzory[edytuj | edytuj kod]

Nominał Awers banknotu Rewers banknotu Charakterystyka
5 złotych Wzór 5 złotych 1924 awers.jpg Wzór 5 złotych 1924 rewers.jpg Dwustronny czerwony ukośny nadruk WZÓR (między dwiema równoległymi podwójnymi liniami). Dodatkowy napis Bez wartości z lewej u góry i z prawej na dole, numeracja normalna bieżąca. Niektóre wzory są perforowane dwiema dziurkami o średnicy około 10 mm.
10 złotych Wzór 10 złotych 1924 awers.jpg Wzór 10 złotych 1924 rewers.jpg Dwustronny czerwony ukośny nadruk WZÓR (między dwiema równoległymi podwójnymi liniami). Dodatkowy napis Bez wartości z lewej u góry i z prawej na dole, numeracja normalna bieżąca. Niektóre wzory są perforowane dwiema dziurkami o średnicy około 10 mm.
10 złotych Wzór 20 złotych 1924 awers.jpg Wzór 20 złotych 1924 rewers.jpg Dwustronny czerwony ukośny nadruk WZÓR (między dwiema równoległymi podwójnymi liniami). Dodatkowy napis Bez wartości z lewej u góry i z prawej na dole, podwójna kolejna numeracja. Niektóre wzory są perforowane dwiema dziurkami o średnicy około 10 mm.

Fałszerstwa[edytuj | edytuj kod]

Trzecia i czwarta emisja (1925–1929)[edytuj | edytuj kod]

Z datami emisji 1925 oraz 1926 przygotowano i wprowadzono w 1927 r. trzy nominały banknotów: 10, 20 i 50 złotych o całkowicie zmodyfikowanych wzorach rysunków awersu oraz rewersu. Była to tzw. III emisja Banku Polskiego. Banknoty te drukowano początkowo w Państwowych Zakładach Graficznych, a później w Wytwórni Papierów Wartościowych[4].

Z datą emisji 1929 dokonano IV emisji. Były to te same nominały co poprzednio (10, 20, 50 złotych), o tych samych wzorach awersu i rewersu, lecz o poprawionej jakości druku. Papiery tej emisji trafiły do obiegu w latach 1929–1930. Były produkowane wyłącznie przez Polską Wytwórnię Papierów Wartościowych w Warszawie[5].

Z końcem grudnia 1932 r. pozostające obiegu banknoty dziesięciozłotowe (III i IV emisji) zostały zastąpione przez monety. Banknoty dwudziestozłotowe tych emisji w latach trzydziestych XX w. zostały zastąpione przez banknoty o tych samych nominałach V i VI emisji. Mimo planów wprowadzenia nowego wzoru pięćdziesięciozłotówki, nominał ten pozostał do wybuchu drugiej wojny światowej w niezmienionej formie[16].

Wycofane z końcem 1932 r. banknoty dziesięciozłotowe ponownie wprowadzono do obiegu 26 sierpnia 1939 r., spodziewając się w okresie wojennym spontanicznego eliminowania przez ludność z użycia srebrnych monet o tym samym nominale[5].

Banknoty obiegowe III emisji (1925–1926)[edytuj | edytuj kod]

Nominał Awers banknotu Rewers banknotu Charakterystyka[19]
10 złotych 10 złotych 1926 awers.jpg 10 złotych 1926 rewers.jpg

Emisja: 20 lipca 1926
Serie: Ser. X. ; Ser. XX. ; Ser. X.X. ; Ser. XX.
Numer: 7 cyfr
Awers: z lewej i prawej strony postacie symbolizujące naukę i sztukę
Rewers: trzy postacie symbolizujące: przemysł stoczniowy, przemysł ogólny i rolnictwo
Znak wodny: wizerunek Bolesława Chrobrego oraz daty: 992 i 1125 albo 10 i ZŁ
Wymiary: 160 mm x 80 mm
Wprowadzony do obiegu: 25 czerwca 1927
Wycofany z obiegu: 31 grudnia 1932
Ponownie wprowadzony do obiegu: 26 sierpnia 1939

Ponownie wycofany z obiegu: 22 kwietnia 1940
Ostatecznie wycofany z obiegu: 7 maja 1940
Projektant: Zdzisław Eichler
Podpisy:

Druk: PZGr, Warszawa ; PWPW S.A., Warszawa

20 złotych 20 złotych 1926 awers.jpg 20 złotych 1926 rewers.jpg

Emisja: 1 marca 1926
Seria: Ser. X. ; Ser. XX. ; Ser. X.X.
Numer: 7 cyfr
Awers: z lewej strony postać symb. fortunę (Fortuna), z prawej postać symb. handel (Hermes)
Rewers: budynki Banku Polskiego, z lewej z 1828 r., z prawej nowy przy ul. Bielańskiej
Znak wodny: na marginesie wizerunek Kazimierza Wielkiego, a pod spodem napis 20 ZŁ
Wymiary: 170 mm x 94 mm
Wprowadzony do obiegu: 25 kwietnia 1927
Wycofany z obiegu: 31 grudnia 1934
Ostatecznie wycofany: 30 czerwca 1939
Projektant: Zygmunt Kamiński
Podpisy:

Druk: PZGr, Warszawa ; PWPW S.A., Warszawa

50 złotych 50 złotych 1925 awers.jpg 50 złotych 1925 rewers.jpg

Emisja: 28 sierpnia 1925
Seria: Ser. X. ; Ser. XX.
Numer: 7 cyfr
Awers: z lewej strony postać symb. fortunę (Fortuna), z prawej postać symb. handel (Hermes)
Rewers: budynki Banku Polskiego, z lewej z 1828 r., z prawej nowy przy ul. Bielańskiej
Znak wodny: na marginesie wizerunek Stefana Batorego oraz napis 50 ZŁ
Wymiary: 186 mm x 99 mm
Wprowadzony do obiegu: 1 marca 1927
Wycofany z obiegu: 7 maja 1940
Ostatecznie wycofany: 31 maja 1940
Projektant: Zygmunt Kamiński (drzeworyt pracownia prof. Egène Gaspé)
Podpisy:

Druk: PZGr, Warszawa ; PWPW S.A., Warszawa

Banknoty obiegowe IV emisji (1929)[edytuj | edytuj kod]

Nominał Awers banknotu Rewers banknotu Charakterystyka[20]
10 złotych 10 złotych 1929 r. AWERS.jpg 10 złotych 1929 r. REWERS.jpg

Emisja: 20 lipca 1929
Serie: Ser. XX.
Numer: 7 cyfr
Awers: z lewej i prawej strony postacie symbolizujące naukę i sztukę
Rewers: trzy postacie symbolizujące: przemysł stoczniowy, przemysł ogólny i rolnictwo
Znak wodny: wizerunek Bolesława Chrobrego oraz 10 (góra) ZŁ (dół)
Wymiary: 160 mm x 80 mm
Wprowadzony do obiegu: 30 stycznia 1930
Wycofany z obiegu: 31 grudnia 1933
Ponownie wprowadzony do obiegu: 26 sierpnia 1939

Ponownie wycofany z obiegu: 22 kwietnia 1940
Ostatecznie wycofany z obiegu: 7 maja 1940
Projektant: Zdzisław Eichler
Podpisy:

Druk: PWPW S.A., Warszawa

20 złotych 20 złotych 1929 awers.jpg 20 złotych 1929 rewers.jpg

Emisja: 1 września 1929
Seria: Ser. XX.
Numer: 7 cyfr
Awers: z lewej strony postać symb. fortunę (Fortuna), z prawej postać symb. handel (Hermes)
Rewers: budynki Banku Polskiego, z lewej z 1828 r., z prawej nowy przy ul. Bielańskiej
Znak wodny: na marginesie wizerunek Kazimierza Wielkiego, a pod spodem napis 20 ZŁ
Wymiary: 170 mm x 94 mm
Wprowadzony do obiegu: 30 listopada 1929
Wycofany z obiegu: 2 stycznia 1934
Ostatecznie wycofany: 30 czerwca 1939
Projektant: Zygmunt Kamiński
Podpisy:

Druk: PWPW S.A., Warszawa

50 złotych 50 złotych 1929 r. AWERS.jpg 50 złotych 1929 r. REWERS.jpg

Emisja: 1 września 1929
Seria: Ser. X.X. ; Ser. XX. litery 3 mm ; Ser. XX. litery 3,38 mm
Numer: 7 cyfr
Awers: z lewej strony postać symb. fortunę (Fortuna), z prawej postać symb. handel (Hermes)
Rewers: budynki Banku Polskiego, z lewej z 1828 r., z prawej nowy przy ul. Bielańskiej
Znak wodny: na marginesie wizerunek Stefana Batorego oraz napis 50 (góra) ZŁ (dół)
Wymiary: 188 mm x 99 mm
Wprowadzony do obiegu: 20 października 1929
Wycofany z obiegu: 7 maja 1940
Ostatecznie wycofany: 31 maja 1940
Projektant: Zygmunt Kamiński
Podpisy:

Druk: PWPW S.A., Warszawa

Banknoty niewprowadzone do obiegu[edytuj | edytuj kod]

Nominał Awers banknotu Rewers banknotu Charakterystyka[21]
10 złotych 10 złotych 1928 awers.jpg 10 złotych 1928 rewers.jpg

Emisja: 2 stycznia 1928
Seria: J* ; K* ; W*
Numer: 6 cyfr
Awers: głowa kobiety z prawej strony
Rewers: pejzaż mazowiecki
Znak wodny: profil głowy kobiety
Wymiary: 158 mm x 85 mm
Projektant: nieznany
Podpisy:

Druk: Orell, Füssli & Co, Zürich, Szwajcaria

20 złotych 20 złotych 1928 awers.jpg 20 złotych 1928 rewers.jpg

UWAGA! banknot znany tylko z nadrukiem WZÓR (seria A, numeracja 124567) albo ze stemplem drukarni: De La Rue CANCELLED i perforacją pionową CANCELLED (seria U, numeracja 000000)
Emisja: 2 stycznia 1928
Seria: A ; U
Numer: 6 cyfr
Awers: głowa dziewczyny z prawej strony
Rewers: Morskie Oko
Zank wodny: portret dziewczyny z profilu
Wymiary: 163 mm x 86 mm
Projektant: nieznany
Podpisy:

Druk: Thomas De La Rue & Co Ltd, Londyn, Wielka Brytania


Wzory[edytuj | edytuj kod]

Nominał Awers banknotu Rewers banknotu
10 złotych Wzór 10 złotych 1926 awers.jpg Wzór 10 złotych 1926 rewers.jpg
Wzór 10 złotych 1929 awers.jpg Wzór 10 złotych 1929 rewers.jpg
20 złotych Wzór 20 złotych 1926 awers.jpg Wzór 20 złotych 1926 rewers.jpg
50 złotych Wzór 50 złotych 1925 awers.jpg Wzór 50 złotych 1925 rewers.jpg
10 złotych Wzór 10 złotych 1928 awers.jpg Wzór 10 złotych 1928 rewers.jpg
20 złotych 20 złotych 1928 awers.jpg 20 złotych 1928 rewers.jpg

Projekty i próby druku[edytuj | edytuj kod]

Emisje z lat 1931–1936[edytuj | edytuj kod]

Po 1930 r. swoista konsekwencja emisyjna z lat dwudziestych Banku Polskiego została zarzucona[16]. Poszczególne banknoty ukazywały się pojedynczo, wykonane wedle oryginalnych, niepodobnych do siebie projektów. W ten sposób trafiły do obiegu w latach[4]:

  • 1934 pięciozłotówka z Kasztelanką Jana Matejki, czyli sportretowaną Stanisławą Serafińską (w niektórych źródłach[22] podawana jest informacja o wprowadzeniu tego banknotu dopiero w 1939 r. – na szesnaście dni przed wybuchem wojny),
  • 1931 i 1938 kolejne dwie wersje dwudziestozłotówki z Emilią Plater,
  • 1934 i 1937 dwie emisje stuzłotówki z wizerunkiem księcia Józefa Poniatowskiego według projektu Józefa Mehoffera.

W 1936 r. została podjęta decyzja przez Bank Polski o unowocześnieniu papierowych znaków pieniężnych będących w obiegu. Stawiano przed tym projektem między innymi następujące cele[23]:

  • ujednolicenie i wzbogacenie szaty graficznej oraz
  • przedłużenie „życia” banknotów poprzez zastosowanie trwalszych gatunków papieru i farb drukarskich.

W tym celu rozpoczęto modernizację i wymianę maszyn poligraficznych na nowocześniejsze. Przygotowanie projektów powierzono Wacławowi Borowskiemu. Pierwszym i jedynym całkowicie ukończonym tego typu banknotem było wprowadzone do obiegu 20 złotych emisji z 1936 r[23]. Następnym miało być 50 złotych z wizerunkiem gen. Jana Henryka Dąbrowskiego z tą samą datą emisji (11 listopada 1936)[5]. Wojna spowodowała jednak przerwanie procesu produkcyjnego. Na początku września 1939 wydrukowano w całości i dostarczono do banku tylko 2000 szt[23]. Pozostały półfabrykaty w arkuszach o różnym stopniu zaawansowania druku. Arkusz drukarski tego banknotu zawierał 12 egzemplarzy i miał wymiary 557 x 515 mm. Oficjalnie nowa 50-złotówka nigdy nie została wprowadzona do obiegu, ale w pierwszych tygodniach wojny kilkaset sztuk znalazło się w obrocie na terenie województwa pomorskiego[23][24].

Na ostatnich latach odcisnęła się również groźba nadchodzącej wojny. Z tego powodu 26 sierpnia 1939 r., razem z:

trafił do obiegu dwuzłotowy banknot z datą emisji 26 lutego 1936, pierwotnie pełniący funkcję rezerwy na wypadek braku monet. Banknoty te wypuszczano niekiedy bez oznaczenia serii i numeracji, a nawet bez poddruku[5].

Banknoty obiegowe[edytuj | edytuj kod]

Nominał Awers banknotu Rewers banknotu Charakterystyka[25]
2 złote 2 złote banknote, averse (Poland, 1936).jpg 2 złote banknote of Poland, 1936.jpg

Emisja: 26 lutego 1936
Seria: XX albo bez oznaczeń serii albo bez oznaczeń serii i poddruku
Numer: 7 cyfr
Awers: portret Dobrawy
Rewers: godło w centrum
Znak wodny: bieżący, 2 ZŁ
Wymiary: 102 mm x 63 mm
Wprowadzony do obiegu: 26 sierpnia 1939
Wycofany z obiegu: 20 maja 1940
Ostatecznie wycofany: 31 maja 1940 (tylko z oznaczeniami serii)
Projektant: Zdzisław Eichler
Podpisy:

Druk: PWPW S.A., Warszawa

5 złotych 5 złotych banknote, averse (Poland, 1930).jpg 5 złotych 1930 r. REWERS.jpg

Emisja: 2 stycznia 1930
Seria: X. ; XX. litery 3 mm ; XX. litery 3,38 mm
Numer: 7 cyfr
Awers: portret Stanisławy Serafińskiej z obrazu „Kasztelanka” Jana Matejki (1876)
Rewers: kompozycja liternicza zamknięta ramką z giloszy
Znak wodny: na marginesie wizerunek Zygmunta Starego
Wymiary: 144 mm x 77 mm
Wprowadzony do obiegu: 15 sierpnia 1939 (wg innego źródła[26] 15 września 1934)
Wycofany z obiegu: 20 maja 1940
Ostatecznie wycofany: 31 maja 1940
Projektant: Ryszard Kleczewski (ryt płyt Franke Ruppert)
Podpisy:

Druk: Pézjegynyomda a Magyar Nemzeti Bank, Budapeszt

20 złotych 20 złotych 1931 awers.jpg 20 złotych 1931 rewers.jpg

Emisja: 20 czerwca 1931
Seria: XX. litery 2,26 mm ; XX. litery 2,63 mm ; XX. litery 3 mm
Numer: 7 cyfr
Awers: portret uczestniczki powstania listopadowego Emilii Plater
Rewers: alegoria gospodarki
Znak wodny: na marginesie wizerunek Kazimierza Wielkiego, a pod spodem napis 20 ZŁ.
Wymiary: 163 mm x 86 mm
Wprowadzony do obiegu: 30 grudnia 1931
Wycofany z obiegu: 7 maja 1940
Ostatecznie wycofany: 31 maja 1940
Projektant: Ryszard Kleczewski (drzeworyt prof. Egène Gaspé)
Podpisy:

Druk: PWPW S.A., Warszawa

Uwagi:

  • banknot został wydany na upamiętnienie setnej rocznicy śmierci Emilii Plater
20 złotych 1936 r. AWERS.jpg 20 złotych 1936 r. REWERS.jpg

Emisja: 11 listopada 1936
Seria: XX
Numer: 7 cyfr
Awers: portret uczestniczki powstania listopadowego Emilii Plater
Rewers: WawelKraków, po bokach dwie postacie symbolizujące wszechstronną wiedzę
Znak wodny: na marginesie wizerunek Emilii Plater
Wymiary: 162 mm x 86 mm
Wprowadzony do obiegu: 30 września 1938
Wycofany z obiegu: 7 maja 1940
Ostatecznie wycofany: 31 maja 1940
Projektant: Wacław Borowski (ryt płyt Włodzimierz Vacek)
Podpisy:

Druk: PWPW S.A., Warszawa

100 złotych 100 złotych 1932 awers.jpg 100 złotych 1932 rewers.jpg

Emisja: 2 czerwca 1932
Seria: Ser. XX.
Numer: 7 cyfr
Awers: portret Józefa Poniatowskiego
Rewers: dąb symbol siły i długiego trwania oraz dwie postacie alegoryczne – Hermes i Fortuna
Znak wodny: na marginesie popiersie Królowej Jadwigi, pod spodem napis 100 ZŁ oraz (w kilku odmianach) po prawej stronie wizerunku znaki: +X+ albo | |
Wymiary: 175 mm x 98 mm
Wprowadzony do obiegu: 15 września 1934
Wycofany z obiegu: 31 stycznia 1940
Ostatecznie wycofany: 20 kwietnia 1940
Projektant: Józef Mehoffer (ryt płyt: awersu – Włodzimierz Vacek, rewersu – Egène Gaspé)
Podpisy:

Druk: PWPW S.A., Warszawa

100 złotych 1934 r. AWERS.jpg 100 złotych 1934 r. REWERS.jpg

Emisja: 9 listopada 1934
Seria: Ser. XX. ; Ser. X.X.
Numer: 7 cyfr
Awers: portret Józefa Poniatowskiego
Rewers: dąb symbol siły i długiego trwania oraz dwie postacie alegoryczne – Hermes i Fortuna
Znak wodny: na marginesie popiersie Królowej Jadwigi, pod spodem napis 100 ZŁ oraz
(w kilku odmianach) po prawej stronie wizerunku znaki: +X+ albo | |
Wymiary: 175 mm x 98 mm
Wprowadzony do obiegu: 1 października 1937
Wycofany z obiegu: 31 stycznia 1940
Ostatecznie wycofany: 20 kwietnia 1940
Projektant: Józef Mehoffer (ryt płyt: awersu – Włodzimierz Vacek, rewersu – Egène Gaspé)
Podpisy:

Druk: PWPW S.A., Warszawa

Banknot niewprowadzony do obiegu[edytuj | edytuj kod]

Nominał Awers banknotu Rewers banknotu Charakterystyka[27]
50 złotych 50 złotych 1936 Jan Henryk Dąbrowski awers.jpg 50 złotych 1936 Jan Henryk Dąbrowski rewers.jpg

Emisja: 11 listopada 1936
Seria: XX
Numer: 7 cyfr
Awers: portret Henryka Dąbrowskiego
Rewers: pięć postaci symbolizujących: rolnictwo, przemysł stoczniowy, lotniczy, ogólny i sztukę
Znak wodny: na marginesie wizerunek Henryka Dąbrowskiego
Wymiary: 169 mm x 92 mm
Projektant: Wacław Borowski (ryt płyt Włodzimierz Vacek)
Podpisy:

Druk: PWPW S.A., Warszawa

Wzory[edytuj | edytuj kod]

Nominał Awers banknotu Rewers banknotu Charakterystyka
20 złotych Wzór 20 złotych 1931 awers.jpg Wzór 20 złotych 1931 rewers.jpg Pojedyncza kolejna numeracja 1234567, czerwony ukośny nadruk WZÓR na awersie i BEZ WARTOŚCI na rewersie między dwiema równoległymi liniami.
Wzór 20 złotych 1936 awers.jpg Wzór 20 złotych 1936 rewers.jpg Pojedyncza kolejna numeracja 1234567, dwustronny czerwony ukośny nadruk WZÓR między dwiema równoległymi liniami. Dodatkowy napis BEZ WARTOŚCI na marginesie.
100 złotych Wzór 100 złotych 1932 awers.jpg Wzór 100 złotych 1932 rewers.jpg Podwójna kolejna numeracja, dwustronny czerwony ukośny nadruk WZÓR między dwiema równoległymi liniami. Dodatkowy napis BEZ WARTOŚCI na marginesie. Z perforacją SPECIMEN, lub WZÓR.


Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Adam Dylewski, Historia pieniądza na ziemiach polskich, wyd. pierwsze, Warszawa: Carta Blanca Sp. z o.o. Grupa Wydawnicza PWN, 2011, s. 268–277, ISBN 978-83-7705-068-2.
  2. Adam Dylewski, Historia pieniądza na ziemiach polskich, wyd. pierwsze, Warszawa: Carta Blanca Sp. z o.o. Grupa Wydawnicza PWN, 2011, s. 268, ISBN 978-83-7705-068-2.
  3. Adam Dylewski, Historia pieniądza na ziemiach polskich, wyd. pierwsze, Warszawa: Carta Blanca Sp. z o.o. Grupa Wydawnicza PWN, 2011, s. 270, ISBN 978-83-7705-068-2.
  4. a b c d Adam Dylewski, Historia pieniądza na ziemiach polskich, wyd. pierwsze, Warszawa: Carta Blanca Sp. z o.o. Grupa Wydawnicza PWN, 2011, s. 276, ISBN 978-83-7705-068-2.
  5. a b c d e f g h i j Adam Dylewski, Historia pieniądza na ziemiach polskich, wyd. pierwsze, Warszawa: Carta Blanca Sp. z o.o. Grupa Wydawnicza PWN, 2011, s. 277, ISBN 978-83-7705-068-2.
  6. Adam Dylewski, Historia pieniądza na ziemiach polskich, wyd. pierwsze, Warszawa: Carta Blanca Sp. z o.o. Grupa Wydawnicza PWN, 2011, s. 269, ISBN 978-83-7705-068-2.
  7. a b https://www.nbp.pl/publikacje/bankoteka/bankoteka-18.pdf.
  8. Wiktor Porembski, POLSKIE BANKNOTY, pomorska.pl, 23 kwietnia 2015 [dostęp 2019-04-03] (pol.).
  9. Czesław Miłczak, Banknoty polskie i wzory, wyd. Pierwsze, t. I, 1794–1941, Warszawa: Antykwariat Numizmatyczny Paweł Niemczyk, 2012, s. 348, 352–355, ISBN 978-83-913361-3-7.
  10. Czesław Miłczak, Banknoty polskie i wzory, wyd. Pierwsze, t. I, 1794–1941, Warszawa: Antykwariat Numizmatyczny Paweł Niemczyk, 2012, s. 312–317, ISBN 978-83-913361-3-7.
  11. Czesław Miłczak, Banknoty polskie i wzory, wyd. Pierwsze, t. I, 1794–1941, Warszawa: Antykwariat Numizmatyczny Paweł Niemczyk, 2012, s. 318–347, ISBN 978-83-913361-3-7.
  12. Czesław Miłczak, Katalog banknotów polskich 1916-1994, Warszawa: Semafic, 2000, s. 66, ISBN 83-913361-8-2.
  13. Czesław Miłczak, Banknoty polskie i wzory, wyd. Pierwsze, t. I, 1794–1941, Warszawa: Antykwariat Numizmatyczny Paweł Niemczyk, 2012, s. 336, ISBN 978-83-913361-3-7.
  14. Czesław Miłczak, Banknoty polskie i wzory, wyd. Pierwsze, t. I, 1794–1941, Warszawa: Antykwariat Numizmatyczny Paweł Niemczyk, 2012, s. 342, ISBN 978-83-913361-3-7.
  15. Czesław Miłczak, Banknoty polskie i wzory, wyd. Pierwsze, t. I, 1794–1941, Warszawa: Antykwariat Numizmatyczny Paweł Niemczyk, 2012, s. 348–355, ISBN 978-83-913361-3-7.
  16. a b c Adam Dylewski, Historia pieniądza na ziemiach polskich, wyd. pierwsze, Warszawa: Carta Blanca Sp. z o.o. Grupa Wydawnicza PWN, 2011, s. 276–277, ISBN 978-83-7705-068-2.
  17. https://www.cpnbp.pl/__data/assets/pdf_file/0005/250682/bankoteka-18.pdf.
  18. Czesław Miłczak, Banknoty polskie i wzory, wyd. Pierwsze, t. I, 1794–1941, Warszawa: Antykwariat Numizmatyczny Paweł Niemczyk, 2012, s. 356–365, ISBN 978-83-913361-3-7.
  19. Czesław Miłczak, Banknoty polskie i wzory, wyd. Pierwsze, t. I, 1794–1941, Warszawa: Antykwariat Numizmatyczny Paweł Niemczyk, 2012, s. 370–377, ISBN 978-83-913361-3-7.
  20. Czesław Miłczak, Banknoty polskie i wzory, wyd. Pierwsze, t. I, 1794–1941, Warszawa: Antykwariat Numizmatyczny Paweł Niemczyk, 2012, s. 386–391, ISBN 978-83-913361-3-7.
  21. Czesław Miłczak, Banknoty polskie i wzory, wyd. Pierwsze, t. I, 1794–1941, Warszawa: Antykwariat Numizmatyczny Paweł Niemczyk, 2012, s. 380–385, ISBN 978-83-913361-3-7.
  22. Czesław Miłczak, Banknoty polskie i wzory, wyd. Pierwsze, t. I, 1794–1941, Warszawa: Antykwariat Numizmatyczny Paweł Niemczyk, 2012, s. 406, ISBN 978-83-913361-3-7.
  23. a b c d Czesław Miłczak, Banknoty polskie i wzory, wyd. Pierwsze, t. I, 1794–1941, Warszawa: Antykwariat Numizmatyczny Paweł Niemczyk, 2012, s. 406, ISBN 978-83-913361-3-7.
  24. Banknot 50 złotych 1936, mojebanknoty.cba.pl [dostęp 2019-04-03].
  25. Czesław Miłczak, Banknoty polskie i wzory, wyd. Pierwsze, t. I, 1794–1941, Warszawa: Antykwariat Numizmatyczny Paweł Niemczyk, 2012, s. 392–403, ISBN 978-83-913361-3-7.
  26. Adam Dylewski, Historia pieniądza na ziemiach polskich, wyd. pierwsze, Warszawa: Carta Blanca Sp. z o.o. Grupa Wydawnicza PWN, 2011, s. 277, ISBN 978-83-7705-068-2.
  27. Czesław Miłczak, Banknoty polskie i wzory, wyd. Pierwsze, t. I, 1794–1941, Warszawa: Antykwariat Numizmatyczny Paweł Niemczyk, 2012, s. 404–405, ISBN 978-83-913361-3-7.