Barcice (województwo małopolskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Barcice
Barcice
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat nowosądecki
Gmina Stary Sącz
Sołectwo Barcice
Wysokość ok. 325 m n.p.m.
Liczba ludności (2013) 1076[1]
Strefa numeracyjna (+48) 18
Kod pocztowy 33-342 Barcice
Tablice rejestracyjne KNS
SIMC 0465288
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Barcice
Barcice
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Barcice
Barcice
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Barcice
Barcice
Ziemia 49°31′48″N 20°38′50″E/49,530000 20,647222
Remiza strażacka

Barcice (do 2011 Barcice Górne) – duża wieś letniskowa w południowej Polsce, położona w województwie małopolskim, w powiecie nowosądeckim, w gminie Stary Sącz. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa nowosądeckiego. Barcice leżą na terenie Popradzkiego Parku Krajobrazowego.

Położenie[edytuj]

Wieś leży u stóp płn.-zach. zakończenia pasma Jaworzyny Krynickiej, na pograniczu Kotliny Sądeckiej i Beskidu Sądeckiego, głównie na lewym brzegu Popradu, na trasie Stary SączBarciceRytroPiwniczna. Rozrzucona jest po okolicznych dolinkach i górach tworząc liczne przysiółki (m.in. Wierchy, Podsapieniec, Sapieniec, Zabronie, Potoki, Grabowce, Wyręb, Skrajnia, Głucha Dolina, Kliny, Pierzwia, Połom, Dominików – położone na lewym brzegu Popradu, oraz Wdżary, Maliniki, Szafarka, Facimiech, Mała Rówień i Brzezowica na prawym brzegu Popradu. Najstarsza, historyczna część Barcic położona jest na wysokiej terasie Popradu, na jego lewym brzegu. I tutaj również funkcjonują nazwy, określające poszczególne części wsi, np. Za Torem, Kamieniec, Na Zakręcie.

Zabudowa[edytuj]

Na koniec 2006 roku Barcice liczyły ok. 575 numerów, rozrzuconych po całym obszarze wioski. Stąd częste głosy o konieczności przeprowadzenia nazewnictwa ulic i nowej numeracji domów. Według informacji umieszczonych na stronie internetowej gminy Stary Sącz, Barcice posiada ok. 90 dróg na łączną długość ok. 38 km[potrzebny przypis]. W 2011 roku w Barcicach wybudowana została przystań dla cyklistów. Barcicka przystań jest częścią Karpackiego Szlaku Rowerowego, który biegnie z Węgier, aż do Wieliczki i przebiega przez teren gminy Stary Sącz.

Warunki naturalne[edytuj]

Barcice to miejscowość letniskowa o korzystnym klimacie i dużym nasłonecznieniu. Okoliczne lasy obfitują w jagody i grzyby, są tu również atrakcyjne tereny nadbrzeżne z możliwością uprawiania wędkarstwa. Barcice posiadają również złoża wody mineralnej. Znajdują się w Korzeczkowie, na Klinach i pod Wzgórzem Kroguleckim. Znany i charakterystyczny dla Barcic jest typ halnego zwany wiatrem ryterskim. On to zdecydowanie wpływa na tutejszy klimat powodując okresowe zimowe ocieplenia.[potrzebny przypis]

Samorząd[edytuj]

Na całym obszarze Barcic utworzono sołectwo Barcice Górne, jako jednostkę pomocniczą gminy Stary Sącz. Nazwy te często funkcjonują zamiennie i to nie tylko w relacji obywatel-gmina. Wszystko, co dotyczy Barcic Górnych, dotyczy Barcic, i odwrotnie.

Nazwa wsi[edytuj]

Historia Barcic sięga co najmniej XIII wieku. Pierwsza wzmianka o parafii w Barcicach ( Barczyca) pochodzi z 1325 r. Nazwa związana jest prawdopodobnie z kultem św. Bartłomieja, choć niektórzy próbują łączyć ze staropolskim słowem "barć", które oznaczało ul, rodzinę pszczelą. Może o tym świadczyć historia wsi mówiąca, że wydzielono tą wieś jako dobra królewskie z nadań księżnej Kindze, a później starosądeckiemu klasztorowi, z zabezpieczeń wiana, które księżna Kinga przywiozła do Polski, a zużyto je na odbudowę kraju po licznych najazdach Tatarów. Prawdopodobnie bartnicy z Barcic i Przysietnicy dostarczali miód na stoły książęce, dlatego zatrzymano te wsie w dobrach królewskich.

Eugeniusz Pawłowski, w swojej pracy habilitacyjnej Nazwy miejscowe Sądecczyzny wiąże nazwę miejscowości z imieniem Bart, Bartłomiej. Wskazuje na to nazwa wsi z końcówką patronimiczną "ice", urabiana najczęściej od imienia zasadźcy nowej wsi.

W 2012 r. zmieniono urzędowo nazwę miejscowości z Barcice Górne na Barcice[2].

Symbole[edytuj]

Znane są dwie barcickie pieczęcie z godłem. Na jednej z nich pochodzącej z XIX w., przedstawione są dwa ule (barcie) a w tle wschodzące promieniste słońce. Pieczęċ używana była przez Szkołę Powszechną w okresie I wojny światowej. Jeszcze kilkanaście lat temu herb ten używany był przez Szkołę Podstawową w Barcicach, a uczniowie nosili go na mundurkach szkolnych w postaci tarczy szkolnej. Dziś używany jest przez Ochotniczą Straż Pożarną w Barcicach i LKS "Barciczanka" jako logo.

Druga pieczęċ przedstawia kobietę modlącą się na klęczkach (orantka) pod dwoma wzgórzami, na których stoi krzyż. Pieczęċ znana z muzeum w Starym Sączu. Herb ten z każdym rokiem zyskuje na popularności, dziś używany jest m.in. przez biuletyn parafialny "Orantka".

Barcice formalnie nie posiadają herbu.

Historia starostwa barcickiego[edytuj]

Własność królewska (dzierżawa, tenuta) starostwo barcickie leżało w powiecie sądeckim. Ziemie dzierżawy (ok. 80 km²) zgrupowane były szerokim pasem nad Popradem, głównie po jego lewej stronie, pomiędzy Starym Sączem na północy a Piwniczną na południu. Początkowo na terenie dóbr barcicko-ryterskich znajdowały się wsie: Barcice (z folwarkiem), Przysietnica, Rytro (z folwarkiem) i Młodów.

Z czasem powstały na tym terenie nowe wsie królewskie:

Tereny te będące własnością książęcą, od 1257 należały do klasztoru klarysek starosądeckich.

Starostwo najprawdopodobniej powstało aby zahamować ekspansję węgierskich możnowładców w kierunku północnym. Dolina Popradu stanowiła jedną z ważnych dróg na Węgry, wykorzystywaną zwłaszcza w XIII i XIV wieku. Po odpadnięciu od Sądecczyzny ziem nad górnym Popradem (Lubowla, Gniazda, Podoliniec) w latach 1315-1320, aby nie powierzać kobietom terenu tak ważnego militarnie, ziemie nadpopradzkie stały się na powrót własnością królewską. Siedziba władz starostwa przemiennie znajdowała się w Rytrze (zamek) i Barcicach.

Po 1654 zdecydowanie już władza i punkt administracyjny znalazły się w Barcicach, w północnej części starostwa. Tam też znajdowała się parafia (powstała ok. 1250), obejmująca swym zasięgiem cały obszar starostwa. W 1728 r. Młodów należący dotychczas do parafii barcickiej został przyłączony do parafii w Piwnicznej. Z okresu staropolskiego brak dokładnych danych co do liczby mieszkańców starostwa. Austriacki spis z 1777 wykazał 1,6 tysięcy mieszkańców w 7 wsiach należących do starostwa.

Dzierżawa leżąca w terenie podgórskim falistym nie miała najlepszych warunków do rozwoju gospodarki rolnej, gleby też nie były najlepsze. Sytuację pogarszał czasem Poprad mający znaczenie gospodarcze, ale kapryśny i czyniący wiele szkody (powodzie). Na terenie starostwa istniały dwa folwarki w Barcicach i Rytrze. Przeważała tu gospodarka pastersko-hodowlana. W Barcicach hodowla koni i wołów, w Przysietnicy – gospodarka pasterska, w Rytrze – gospodarka leśna (tartak).

Ze zbóż wysiewano przeważnie owies i żyto. Starostowie zajmowali się też handlem z Węgrami. Przez Barcice i Rytro prowadziła bowiem główna droga handlowa polsko-węgierska (z Krakowa na Spisz i dalej). W 1453 droga ta została uznana za jedynie obowiązujący szlak handlowy na Węgry. Istniały też 3 karczmy zajezdne w Barcicach, Rytrze i Młodowie.

W czerwcu 1770 tereny starostwa zostały zagarnięte ("rewindykowane") przez cesarzową Marię Teresę i włączone do Królestwa Węgierskiego, a w 1773 włączono je do austriackiej Galicji. Starostwo barcickie zostało zlikwidowane w 1785, przeszło pod zarząd dóbr kameralnych austriackich w Nowym Sączu.

Obecnie tereny byłego starostwa znajdują się w granicach: Starego Sącza (Barcice Dolne, Barcice Górne, Przysietnica, Wola Krogulecka), Gminy Rytro, Piwnicznej (Młodów).

Znani, związani z Barcicami[edytuj]

  • Bart, Bartłomiej, legendarny założyciel (zasadźca) wsi. To od jego imienia wioskę nazwano Barcice. Żył najpóźniej w XIII wieku.
  • Władysław Warneńczyk (1424-1444), król Polski i Węgier. W 1440 roku ufundował drewniany kościół, który spłonął podczas wielkiego pożaru Barcic w 1882 roku.
  • Andrzej Bobola (podkomorzy) herbu Leliwa w latach 1592-1601 i w 1616 r. dzierżawca tenuty barcickiej, stryj Andrzeja Boboli (młodszego) (1591-1657), jezuity, misjonarza, polskiego świętego.
  • Zygmunt Kazanowski (1563-1634) herbu Grzymała, starosta barcicki w latach 1617-1634. Był dworzaninem Stefana Batorego i Zygmunta III Wazy. Jako wierny żołnierz Rzeczypospolitej brał udział we wszystkich kampaniach Batorego, a następnie w bitwie pod Kircholmem (1605 r.) oraz w obronie Chocimia (1621 r.). W 1613 roku został starostą kokenhauskim i krośnieńskim, a w 1617 roku barcickim. W 1633 roku był także starostą mukarowskim, soleckim i kłobuckim oraz podkomorzym koronnym.
  • Teodor Lubomirski (1683-1745) herbu Szreniawa bez Krzyża (Drużyna). Wojewoda krakowski, feldmarszałek austriacki, starosta spiski, od 1721 r. właściciel dóbr łańcuckich. Kawaler Orderu Orła Białego (1730) i Złotego Runa (1734). Starosta barcicki 1739-1745.
  • Urszula (Elżbieta) Moszkowska herbu Jastrzębiec (?). W latach 1764-1785 dzierżawiła tenutę barcicką. Zmarła w 1787 roku. Pochowana w kościele O.O. Reformatów w Krakowie w sukni ślubnej. Ostatnia starościna barcicka.
  • Ks. Józef Wirmański, w latach 1886-1935 proboszcz parafii Barcice. Inicjator wielu przedsięwzięć, m.in. budowy nowego murowanego kościoła w miejsce spalonego drewnianego (1899-1901), organizator straży pożarnej w Barcicach (1927), budowy kościoła w Rytrze (1929) i erygowania tam nowej parafii (1931).
  • Ks. Jan Maziarz (1909-1999) syn Wojciecha i Wiktorii Kozik, ur. 20.05.1909 w Posadowej, parafii Podole. Egzamin dojrzałości złożył w 1928 r. w Tarnowie. Po ukończeniu studiów seminaryjnych, otrzymał w Tarnowie 29.06.1933 święcenia kapłańskie z rąk bpa F. Lisowskiego. Pracował jako wikariusz parafialny w Lipnicy Murowanej (od 1.08.1933), Ciężkowicach (od 4.12.1936) w Łososinie Górnej (od 18.10. 1938). Następnie został zamianowany proboszczem w Rudce (25.09.1940) i Barcicach (19.07.1952). Równocześnie (20.10.1960-11.05.1984) pełnił obowiązki wicedziekana dekanatu starosądeckiego. Odznaczony został (15.08.1995) godnością kanonika honorowego tarnowskiej kapituły katedralnej. Po rezygnacji ze stanowiska proboszcza (11.05.1984), pozostał w Barcicach w charakterze rezydenta, a w 1996 r. przeniósł się do Domu Księży Emerytów w Tarnowie. Odszedł do Pana 5.10.1999, a doczesne jego szczątki złożone zostały na cmentarzu rodzinnej parafii Podole. Uroczystościom pogrzebowym przewodniczył bp J. Styrna.
  • Jan Gryźlak (1914-2003). Pionier i organizator sportu wiejskiego, inicjator budowy obiektów narciarskich w województwie krakowskim i później nowosądeckim, nauczyciel szkół na wsi. Żołnierz Września, więzień jenieckich obozów w Niemczech, w latach 1945-46 w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Współzałożyciel Zrzeszenia Ludowych Zespołów Sportowych, długoletni członek naczelnych władz tej organizacji. Animator eksperymentu sądeckiego i aktywny świadek narodzin sportu w powojennej Polsce.
  • Prof. dr hab. Janina Gronowska z d. Gryźlak, nauczycielka. Organizatorka tajnego nauczania w Barcicach (1942).
  • Prof. dr hab. inż. Józef Koszkul. Urodził się 6 lutego 1938 roku w Barcicach. Absolwent Technikum Kolejowego w Nowym Sączu (1957). Studia wyższe odbył na Wydziale Budowy Maszyn Politechniki Częstochowskiej w latach 1957-1962, uzyskując tytuł mgr inż. mechanika o specjalności: obrabiarki, narzędzia i technologia budowy maszyn. Pracę zawodową rozpoczął w 1962 roku jako konstruktor w Zakładach Budowy Maszyn i Aparatury w Krakowie. W latach 1964-1970 pracował w Częstochowskich Zakładach Materiałów Biurowych na stanowisku głównego technologa. W czasie pracy zawodowej uzyskał w 1976 roku stopień doktora nauk technicznych na Wydziale Budowy Maszyn Politechniki Częstochowskiej. Stopień naukowy doktora habilitowanego otrzymał w 1986 roku na Wydziale Mechaniczno – Technologicznym Politechniki Śląskiej. W roku 1992 został powołany na stanowisko profesora nadzwyczajnego Politechniki Częstochowskiej. Od 1996 roku Profesor Józef Koszkul pełnił funkcję Dziekana Wydziału Budowy Maszyn (od 2000 roku przemianowanego na Wydział Inżynierii Mechanicznej i Informatyki). Był członkiem Senackiej Komisji Mienia i Finansów. 20 sierpnia 2001 roku Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Aleksander Kwaśniewski nadał dr hab. inż. Józefowi Koszkulowi tytuł Profesora Nauk Technicznych.


Dzierżawcy dóbr barcicko-ryterskich
od 1718 r. z żoną Anastazją

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. GUS. Bank Danych Lokalnych
  2. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 27 grudnia 2011 r. (Dz. U. z 2011 r. Nr 291, poz. 1711)

Bibliografia[edytuj]

  1. Walka klasowa chłopów w dzierżawie barcickiej – Zofia Janas. Rocznik Sądecki, tom VIII.
  2. Rytro w materiałach źródłowych do końca XVIII wieku – Wacław Urban. Rocznik Sądecki, tom XXX.
  3. Nazwy miejscowe Sądeczyzny, T. I. Ogólna charakterystyka nazewnictwa miejscowego Sądeczyzny – Eugeniusz Pawłowski, praca habilitacyjna, 1965 r.
  4. Barcice na Sądeckiej Ziemi, Kowalczyk Janina, Barcice 1999.
  5. Currenda – Pismo Urzędowe Diecezji Tarnowskiej (październik-grudzień 2000)
  6. M. Gumowski. "Herby i pieczęcie wsi województwa krakowskiego".Małopolskie Studia Historyczne.R.4. 1961 r.
  7. W. Drelicharz , Z. Piech. "Dawne i nowe herby Małopolski" Kraków 2004.

Linki zewnętrzne[edytuj]