Barszcz Mantegazziego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Barszcz Mantegazziego
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd selerowce
Rodzina selerowate
Rodzaj barszcz
Gatunek barszcz Mantegazziego
Nazwa systematyczna
Heracleum mantegazzianum Sommier & Levier
Nuovo Giorn. Bot. Ital. Ser. 2, 2:79. 1895[2]
Mapa zasięgu
Barszcz Mantegazziego: zasięg występowania na mapie
Ekspansja barszczy w Europie. Ze względu na niejasności dotyczące oznaczenia gatunku, przypisanie koloru poszczególnym gatunkom może być nieprawidłowe; domniemane stanowiska barszczu Mantegazziego zaznaczone są na czerwono, barszczu Sosnowskiego na niebiesko (z pewnością obszar zbyt mały), a barszczu perskiego na zielono
Charakterystyczny kształt liścia – ostro zakończone odcinki odróżniają ten gatunek od podobnego barszczu Sosnowskiego

Barszcz Mantegazziego, barszcz kaukaski, barszcz mantegazyjski (Heracleum mantegazzianum) – gatunek rośliny z rodziny selerowatych (Apiaceae). Pochodzi z regionu Kaukazu. Rozprzestrzeniony został początkowo jako roślina ozdobna w zachodniej części Europy i w Ameryce Północnej, gdzie rozprzestrzenił się jako gatunek inwazyjny. W Polsce po raz pierwszy notowany w drugiej połowie XX w. We florze Polski ma status kenofita. Jest kontrolowany, ale bez powodzenia[3]. Blisko spokrewniony z równie kłopotliwym gatunkiem inwazyjnym, jakim jest barszcz Sosnowskiego.

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Zasięg naturalny[edytuj | edytuj kod]

Naturalny zasięg obejmuje zachodnią część pasma górskiego Wielkiego Kaukazu, gdzie występuje w ziołoroślach od górnej granicy lasu (2200 m n.p.m.) po niziny rozpościerające się na północny-zachód i na południowy-wschód od pasma górskiego. W północno-zachodniej części zasięgu barszcz rośnie w ziołoroślach towarzyszących lasom łęgowym w dolinie rzeki Kubań i nad jej lewostronnymi dopływami, także na stanowiskach ruderalnych i na odłogach[4].

Obszar inwazji[edytuj | edytuj kod]

Barszcz Mantegazziego sprowadzony został do Europy Zachodniej co najmniej na początku XIX wieku. Jego obecność w Królewskich Ogrodach Botanicznych w Kew w Londynie odnotowana została w 1817. W 1828 pierwszą zdziczałą populację w Anglii stwierdzono w hrabstwie Cambridgeshire[5]. W XIX wieku gatunek występował już w 14 krajach zachodnio- i północnoeuropejskich. Wszędzie przyczyną jego rozprzestrzeniania było wprowadzanie tego gatunku jako ozdobnego do ogrodów botanicznych oraz do parków i terenów zieleni przy posiadłościach ziemskich[5]. W latach 70. i 80. XX wieku gatunek ten opisywany jest jako rozprzestrzeniający się w prowincji Ontario w Kanadzie oraz w stanie Nowy Jork w USA[6]. Współcześnie jest inwazyjny także w Nowej Szkocji i Quebecu na wschodzie Kanady oraz w Kolumbii Brytyjskiej na zachodzie, a także w stanach Maine, Connecticut, Pensylwania, Michigan i Illinois w północno-wschodnich USA oraz w stanach Waszyngton i Oregon na północnym zachodzie[7][8]. W Ameryce Północnej jego zasięg pozostaje jednak ograniczony do niewielkich obszarów, jego trend rozprzestrzeniania się oceniany na wysoki i średni[7]. W Stanach Zjednoczonych gatunek wymieniony jest na federalnej liście uciążliwych chwastów, w wielu stanach jest rośliną zakazaną i podlega obowiązkowi zwalczania[8]. Gatunek zawleczony został także do Australii i Nowej Zelandii[2].

Na terenie Polski pierwsze doniesienia o tym gatunku odnotowane zostały w latach 70. XX wieku w zachodniej części kraju[9]. Problemem w precyzyjnym określeniu rozprzestrzenienia tego gatunku jest to, że bywa nierozróżniany od podobnego barszczu Sosnowskiego[10]. Uznaje się, że barszcz Mantegazziego jest w Polsce rzadszy, występuje głównie w południowo-zachodniej części kraju, częściej niż barszcz Sosnowskiego spotykany jest w miastach, gdzie sadzony był jako roślina ozdobna[9]. Ponieważ nazwy tych gatunków uznawane były za synonimy, rzeczywisty stan rozprzestrzenienia obu tych gatunków pozostaje niejasny nie tylko w Polsce, ale także w innych krajach, zwłaszcza tam gdzie oba te gatunki współwystępują[9].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Łodyga
Wysoka nawet do 5 m, gruba do 10 cm, pusta w środku. W górnej części silnie owłosiona, w dolnej mniej lub bardziej luźno owłosiona sztywnymi włoskami, szorstko bruzdowana, pokryta purpurowymi plamami.
Liście
Skrętoległe, trzykrotnie-pierzastodzielne, osiągają do 3 m długości. Złożone są z wąskich i ostrych odcinków, na końcach wyciągniętych.
Kwiaty
Zebrane w baldachy złożone o średnicy do 50 cm, posiadające 50-150 szypuł. Zewnętrzne płatki korony poszczególnych kwiatów są wydłużone, białe i mają długość do 12 mm.
Owoc
Owalne i płaskie niełupki o średnicy około 1 cm[11].
Gatunki podobne
Należący do tej samej sekcji i blisko spokrewniony barszcz Sosnowskiego ma liście słabiej (choć nie zawsze) podzielone na szersze i krócej zaostrzone lub tępe na końcach odcinki[11]. Jego łodyga na całej długości jest z rzadka owłosiona[5]. Promienie baldachów u barszczu Mantegazziego pokryte są wąskimi, przejrzystymi i błyszczącymi brodawkami, podczas gdy na barszczu Sosnowskiego są krótko owłosione[12]. Poza tym przewody olejkowe na grzbietowej stronie niełupek u barszczu Mantegazziego sięgają do końca owoców, a u barszczu Sosnowskiego tylko do 3/4 ich długości[12]. Wszystkie różnice diagnostyczne są mało wyraźne i nie odróżniają jednoznacznie obu gatunków[13]. Z tej samej rodziny selerowatych rośnie w Europie środkowej rodzimy tu dzięgiel litwor, który także osiąga okazałe rozmiary (do 3 m wysokości). Ten gatunek różni się m.in. kolistymi kwiatostanami (dojrzałe baldachy barszczy są płasko rozpostarte) oraz zupełnie nagą i gładką łodygą[11].
Barszcz Mantegazziego w ogrodzie botanicznym Jaÿsinia w Samoëns (Francja)

Biologia[edytuj | edytuj kod]

Cechy fitochemiczne[edytuj | edytuj kod]

We wszystkich częściach rośliny, w tym we włoskach gruczołowych na łodygach i w liściach oraz w korzeniach, znajduje się olejek eteryczny zawierający m.in. związki kumarynowe (furanokumaryny). Związki te pełnią funkcję obronną – chronią roślinę przez owadami i patogenami[9]. Zawartość furanokumaryn jest zmienna u różnych roślin[5]. Zawartość i skład olejku eterycznego ulega także zmianom w trakcie sezonu wegetacyjnego. Poza wymienionymi związkami w jego skład wchodzą m.in. także: alfa-pinen, beta-pinen, kamfen, mircen, limonen, ocymen[14].

Toksyczność
Zawarte w wodnistym soku oraz w wydzielinie włosków gruczołowych furanokumaryny stanowią zagrożenie dla zdrowia ludzi. Związki te w kontakcie ze skórą i w obecności światła słonecznego, w szczególności ultrafioletu[5], powodują oparzenia (fotodermatozę) II i III stopnia. Objawy pojawiają się przy naświetleniu promieniowaniem ultrafioletowym już po kilkunastu minutach od kontaktu, przy czym największa wrażliwość i natężenie pojawiania się objawów następuje w ciągu od 30 minut do 2 godzin od kontaktu z rośliną. Ponieważ zanim pojawią się objawy oparzeń mija długi czas, przy nieświadomości ryzyka ofiary oparzeń nierzadko intensywnie i długo mają do czynienia z rośliną (narażone są zwłaszcza dzieci, pracownicy zajmujący się utrzymaniem zieleni, rolnicy)[5]. Na siłę reakcji wpływ ma osobista wrażliwość poszczególnych osób, a poza tym zwiększa się ona w wysokich temperaturach i przy dużej wilgotności powietrza, w tym także w przypadku silnego spocenia się[5]. W ciągu 24 godzin nasilają się objawy w postaci zaczerwienienia skóry (erythema) i pęcherzy z surowiczym płynem (oedema). Stan zapalny utrzymuje się przez około 3 dni. Po tygodniu miejsca podrażnione ciemnieją (następuje hiperpigmentacja) i stan taki może utrzymywać się przez kilka miesięcy. Miejsca podrażnione na skórze zachowują wrażliwość na światło ultrafioletowe nawet przez kilka lat[5]. Dodatkowo odkryto także działanie kancerogenne i teratogenne niektórych furanokumaryn wytwarzanych przez ten gatunek[5].

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

W obszarze naturalnego zasięgu jest gatunkiem występującym w różnych zbiorowiskach ziołoroślowych, wykształcających się na polanach śródleśnych i w innych miejscach otwartych, nasłonecznionych, o wysokiej wilgotności powietrza, na żyznych i próchnicznych glebach. Rośnie w towarzystwie innych wysokich na 2–3 m roślin zielnych, przy czym w zbiorowiskach tych nigdy nie jest gatunkiem dominującym i jego udział rzadko przekracza 25%[4].

Systematyka i pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Mandenowa w 1950 zaliczyła barszcz Mantegazziego wraz z dziesięcioma innymi gatunkami do sekcji Pubescentia w obrębie rodzaju Heracleum (później powiększoną przez innych badaczy o dwa kolejne gatunki)[12], która została w badaniach molekularnych potwierdzona jako grupa monofiletyczna (wszystkie taksony pochodzą od wspólnego przodka)[15]. Zdaje się to potwierdzać hipotezę o autochtonicznym pochodzeniu gatunku, który zróżnicować się miał w rejonie Kaukazu w trzeciorzędzie. Według alternatywnej koncepcji gatunek miałby być reliktem europejskiej flory trzeciorzędowej, który skolonizował rejon Kaukazu podczas plejstocenu[4] i tam się zachował.

Historia uprawy[edytuj | edytuj kod]

W kontekście wczesnej (początek XIX wieku) obecności w uprawie w Europie zachodniej, zaskakująca jest data odkrycia gatunku w naturze – 1890 rok. Ponieważ zachodnia część Kaukazu pozostawała dla badaczy w XIX wieku długi czas niedostępna z powodu konfliktów zbrojnych, uważa się, że okazałe barszcze pozyskiwane w rejonie Kaukazu reprezentują raczej barszcz Sosnowskiego[12]. Rośliny spotykane w kolekcjach i parkach nazywano Sphondylium pubescens Hoffm. (Hoffmann, 1814), Heracleum giganteum Spr., a później Heracleum pubescens (Hoffm.) M. Bieb. (Marschall von Bieberstein, 1819). W każdym razie pierwszy botaniczny opis gatunku opublikowali Stefano Sommier i Emile Levier w 1895.

Zwalczanie[edytuj | edytuj kod]

Jako agresywna roślina inwazyjna, barszcz Mantegazziego jest zwalczany w Polsce i innych krajach, w których jest gatunkiem obcym. Metody zwalczania i zasady bezpieczeństwa są analogiczne, jak w przypadku barszczu Sosnowskiego. W Niemczech na walkę z barszczem Mantegazziego oraz usuwanie skutków związanych ze złym wpływem na zdrowie człowieka wydaje się rocznie od 6 do 21 milionów €[16].

Obecność w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Barszczowi Mantegazziego poświęcony jest utwór zespołu Genesis pt. "The Return of the Giant Hogweed", zamieszczony na albumie Nursery Cryme z 1971 roku.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-05-01].
  2. a b Taxon: Heracleum mantegazzianum (ang.). Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-07-24].
  3. Heracleum mantegazzianum Sommier & Levier. W: Gatunki obce w Polsce [on-line]. Instytut Ochrony Przyrody PAN. [dostęp 2018-01-18].
  4. a b c Otte A., R.L. Eckstein, J. Thiele: Heracleum mantegazziannum in its Primary Distribution Range of the Western Greater Caucasus. W: Ecology and management of giant hogweed (Heracleum mantegazziannum). Petr Pyšek, M Cock, W. Nentwig. CABI, 2007, s. 20–41.
  5. a b c d e f g h i Nielsen, C., H.P. Ravn, W. Nentwig and M. Wade (red.): The Giant Hogweed Best Practice Manual. Guidelines for the management and control of an invasive weed in Europe (ang.). Forest & Landscape Denmark, Hoersholm, 44 pp., 2005. [dostęp 2010-07-24].
  6. Notes on poisoning: Heracleum mantegazzianum (ang.). The Canadian Poisonous Plants Information System. [dostęp 2010-07-24].
  7. a b Heracleum mantegazzianum - Sommier & Levier Giant Hogweed (ang.). NatureServer Explorer. [dostęp 2010-07-24].
  8. a b Heracleum mantegazzianum Sommier & Levier (ang.). Plants Profile. USDA Natural Resources Conservation Service. [dostęp 2010-07-24].
  9. a b c d Śliwiński M.: Barszcz Sosnowskiego Heracleum sosnowskyi i barszcz mantegazziego Heracleum manteguzzianum. W: Inwazyjne gatunki roślin ekosystemów mokradłowych Polski. Zygmunt Dajdok i Paweł Pawlaczyk (red.). Świebodzin: Wydawnictwo Klubu Przyrodników, 2009, s. 54-57. ISBN 978-83-87846-69-5.
  10. Adam Zając, Maria Zając (red.): Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001. ISBN 83-915161-1-3.
  11. a b c Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  12. a b c d Petr Pyšek, M Cock, W. Nentwig: Ecology and management of giant hogweed (Heracleum mantegazziannum). CABI, 2007, s. 3–6. ISBN 978-1-84593-206-0.
  13. Tadeusz Korniak, Środa Marzena: Wstępne badania nad występowaniem Heracleum sosnowskyi w północno-wschodniej Polsce. W: Szata roślinna Polski w procesie przemian. Zbigniew Mirek, Jan J. Wójcicki (red.). Kraków: Polskie Towarzystwo Botaniczne, Instytut Botaniki PAN, 1995.
  14. K.G. Tkachenko: Essential oils from roots of certain Heracleum species (ang.). Chemistry of Natural Compounds 45, 4, 2009. [dostęp 2010-07-24].
  15. M. D. Logaczewa, C. M. Valiejo-Roman, M. G. Pimenov: ITS phylogeny of West Asian Heracleum species and related taxa of Umbelliferae–Tordylieae W.D.J.Koch, with notes on evolution of their psbA-trnH sequences (ang.). Plant Systematics and Evolution 270, 3-4: 139-157, 200. [dostęp 2010-07-24].
  16. Kerstin Sundseth: Invasien Alien Species. A European Union response. Brussels: European Commission, 2014, s. 12. ISBN 978-92-79-35486-1. (ang.)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Petr Pyšek, M Cock, W. Nentwig: Ecology and management of giant hogweed (Heracleum mantegazziannum). CABI, 2007. ISBN 978-1-84593-206-0.