Basso continuo

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Basso continuo (bas generalny, bas cyfrowany, generałbas, b.c.)

  1. W XVII i XVIII wieku linia głosu basowego, stanowiąca harmoniczny fundament utworu. Najczęściej wymagający od wykonawcy improwizacyjnego dopełnienia. Kompozytorzy zazwyczaj dopisywali obok nut cyfry podpowiadające wykonawcy jak powinni uzupełnić strukturę akordową. W epoce baroku istnienie basu cyfrowanego było tak oczywiste, że utwory bez b.c. były specjalnie oznaczane (senza continuo)
  2. Instrument lub zespół realizujący partię basso continuo

Geneza basu generalnego sięga renesansu. W XVI wieku następował powolny, lecz konsekwentny proces porzucania równorzędnego traktowania głosów, polaryzacji głosu najniższego i najwyższego (basso seguente, basso pro organo i jego rozwinięcie[1]). Właściwe basso continuo, tj. niezależny głos basowy realizujący podstawę harmoniczną utworu pojawiło się we Włoszech około roku 1600 wśród kompozytorów Cameraty Florenckiej. Jego narodzenie ściśle związane jest z powstaniem monodii akompaniowanej i barokowej seconda pratica. Z początku linia basu była cyfrowana bardzo oszczędnie, a basso continuo spełniało drugorzędną rolę podpory harmonicznej. Pod koniec XVII wieku jednak rola basu wzrosła, ocyfrowanie basu stało się coraz gęstsze, rosła rola harmoniki, dysonansowości.

Zazwyczaj basso continuo realizowały dwie grupy instrumentów[2]:

  • fundamentalne - stanowiące podstawę akordową (np. klawesyn, organy, teorba, harfa, lutnia)
  • ornamentalne - instrumenty melodyczne, ozdabiające i kontrapunktujące linię melodyczną b.c. (wiolonczela, viola da gamba, instrumenty dęte, harfa, szpinet itd.)

Realizowanie basso continuo wymaga od wykonawcy nie tylko znajomości reguł kontrapunktu i harmonii, ale również umiejętności samodzielnej improwizacji w stylu wykonywanej kompozycji. Realizacja b.c. mogła bowiem przybierać formę od prostego dopełnienia akordowego po kunsztowną fakturę ornamentalną, figuracyjną czy polifoniczną. Zazwyczaj również dobór instrumentów realizujących generałbas pozostawał w kwestii wykonawcy lub wykonawców. Redukcja zastosowania basu generalnego następowała już od końca XVII wieku (Biber, Pachelbel), by w końca zaniknąć w drugiej połowie XVIII wieku, kiedy kompozytorzy decydowali się na samodzielne wypisanie wszystkich dźwięków basu (basso obligato). W muzyce oratoryjnej i operowej był jednak niekiedy stosowany jeszcze do połowy XIX wieku.

Zapis i realizacja[edytuj | edytuj kod]

Cyfry w systemie basso continuo oznaczają odległość istotnych składników akordu od dźwięku w najniższym głosie, liczoną od niego w górę; za składniki istotne uważa się w tym przypadku prymę, tercję (gdyż decyduje ona o trybie akordu) oraz składniki dysonujące (sekstę dodaną, septymę, nonę, dźwięki obce). Ponadto używa się także znaków chromatycznych na oznaczenie podwyższenia lub obniżenia dźwięku: jeżeli znak występuje wraz z liczbą, chromatyzuje się dźwięk leżący o wyrażony tą liczbą interwał licząc od linii najniższego głosu; jeżeli znak występuje samodzielnie - podwyższa się bądź obniża dźwięk leżący o tercję w górę od dźwięku w najniższym głosie.

Z zasady w zapisie basso continuo wprowadza się tylko cyfry i oznaczenia niezbędne dla prawidłowej identyfikacji akordu. Składniki, które nie zostały opisane za pomocą basso continuo, ustala się poprzez zbudowanie od najniższego znanego dźwięku tylu gamowłaściwych tercji w górę, aby powstał kompletny akord.

Basso continuo pryma w basie.png
Jeżeli w basie cyfrowanym nie ma żadnej cyfry ani znaku chromatycznego,
akord realizuje się jako trójdźwięk z prymą w basie z użyciem dźwięków gamowłaściwych.
Basso continuo pryma znak.png
Przykład realizacji akordu z prymą w basie i chromatyczną zmianą dźwięku
odległego o tercję od basu.
Basso continuo tercja w basie.png
Cyfra 6 oznacza obecność w akordzie dźwięku odległego o sekstę od najniższego głosu.
Najczęściej jest to pryma akordu, a akord posiada tercję w basie.
Basso continuo septyma.png
Cyfra 7 oznacza obecność w akordzie dźwięku odległego o septymę od najniższego głosu.
W takim przypadku akord musi mieć co najmniej 4 składniki.
Basso continuo nonowy septyma w basie.png
Jeżeli trzeba zdefiniować wiecej niż jeden składnik akordu, poszczególne liczby
i ewentualne znaki zapisuje się w kolumnie, najczęściej od składnika najodleglejszego
do najbliższego najniższemu głosowi.
Na ilustracji: zapis i realizacja pięciodźwięku nonowego z septymą w basie.

Przypisy

  1. Historia muzyki w XVII wieku pod redakcją Z.Szweykowskiego, Kraków 2000, tom I, str. 85-92
  2. wskazówki te są autorstwa Agostino Agazzariego z Del sonare sopra'l basso con tutti li strumenti (O graniu na podstawie basu na wszystkich instrumentach) wydanego w 1607 roku

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • M. Bukofzer Muzyka w epoce baroku. Od Monteverdiego do Bacha, Warszawa 1970
  • D. Szlagowska Muzyka baroku, Gdańsk 1998, str. 56-60
  • Historia muzyki w XVII wieku pod redakcją Z. Szweykowskiego, Kraków 2000, tom I, str. 85-108