Bawełna (roślina)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy rośliny. Zobacz też: inne znaczenia.
Bawełna
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad różowych
Rząd ślazowce
Rodzina ślazowate
Rodzaj bawełna
Nazwa systematyczna
Gossypium L.
Species Plantarum 2 1753
Krzew bawełny kosmatej na plantacji
Kwiat bawełny afrykańskiej
Kwiat i dojrzały, pęknięty owoc bawełny barbadoskiej

Bawełna, bawełnica (Gossypium L.) – rodzaj roślin z rodziny ślazowatych, obejmujący około 40 gatunków[2] krzewów, drzew lub roślin zielnych. W stanie dzikim występują na słabo nawodnionych obszarach wszystkich kontynentów, poza Australią i Antarktydą. Pięć gatunków ma znaczenie ekonomiczne, pozostałe rosną w stanie dzikim i nie są wykorzystywane[3]. Bawełna jest najważniejszą rośliną włóknodajną, która dostarcza 70% rocznego zużycia tkanin odzieżowych świata i użytkowaną od kilku tysięcy lat.

Morfologia[edytuj]

Pokrój
Krzewy.
Liście
Skrętoległe, dłoniastoklapowane, długoogonkowe, blaszka 3‒7–klapowa.
Kwiaty
Duże, podobne do kwiatów hibiskusa, z którym bawełna jest blisko spokrewniona[2]. Płatki korony w kolorze żółtym, kremowym lub różowym, czasami z ciemną plamką u nasady. Po zapyleniu purpurowoczerwone, potem czarne. Pręciki otaczają pojedynczy słupek.
Owoce
Torebki (po dojrzewaniu pękają) zawierające liczne drobne nasiona o łupinach okrytych długimi do 6 cm, jednokomórkowymi włoskami (główny surowiec włókna), a włoski krótkie, tzw. podwłosie, stanowią aparat umożliwiający roznoszenie nasion przez wiatr.

Systematyka[edytuj]

Synonimy[4]

Erioxylum Rose & Standl., Ingenhouzia DC., Notoxylinon Lewton, Selera Ulbr., Sturtia R. Br., Thurberia A. Gray, Ultragossypium Roberty

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system system APG III z 2009)

Należy do plemienia Gossypieae, podrodziny Malvoideae, rodziny ślazowatych Malvaceae, rzędu ślazowców, kladu różowych (rosids) w obrębie okrytonasiennych (Magnoliophyta )[1][5].

Pozycja w systemie Reveala (1993‒1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa ukęślowe (Dilleniidae Takht. ex Reveal & Tahkt.), nadrząd Malvanae Takht., rząd ślazowce (Malvales Dumort.), podrząd Malvineae Rchb., rodzina ślazowate (Malvaceae Juss.), plemię Gossypieae Alef., rodzaj bawełna (Gossypium L.)[6].

Wykaz gatunków

Historia[7][8][edytuj]

Bawełna jest znana od tysięcy lat nie tylko jako roślina włóknodajna ale również była źródłem paszy dla zwierząt i surowcem budowlanym. W Ameryce Środkowej była znana od 8000 lat przez plemiona indiańskie, w Chinach i Indiach wykorzystuje się ją od 5000 lat. W Peru wtedy była znana nie tylko kolorowa bawełna ale również bawełna o naturalnie kolorowych włóknach – kremowych, zielonych czy też brązowych.

Do Europy bawełna została przytransportowana w średniowieczu, z Bliskiego Wschodu. Najpierw znana była jako tkanina, drogo sprzedawana, a później sprzedawano również nasiona samej rośliny. Pod koniec XVII wieku Wielka Brytania była jednym z niewielu europejskich krajów, która importowała bawełnę z kolonii brytyjskich znajdujących się w południowej części Stanów Zjednoczonych. Właśnie tam zaczęto produkować tkaniny, które powstały z przywiezionej bawełny, a nie jak dotychczas z lnu, wełny lub konopi. W XIX wieku w wyniku Wojny Secesyjnej w Ameryce zostały zniszczone plantacje bawełny, a nowym eksporterem tego surowca do Europy stały się Indie. W XVII wieku również Holandia sprowadzała duże ilości bawełny – a do połowy XVIII wieku Amsterdam stanowił największy „port bawełniany" na naszym kontynencie.

Zanim rozwinęły się maszyny do tkania materiału, ludzie tkali go ręcznie. Była to praca bardzo czasochłonna i mało efektywna – jedna osoba mogła zrobić kilka metrów tkaniny. W drugiej połowie XVIII wieku zostały wynalezione maszyny, które zwiększyły tempo produkcji tkanin. Były to między innymi prządka Jenny, wodna maszyna do wyrobu osnowy, mechaniczne krosno. Powstanie tych maszyn usprawniły produkcje a także zachęciło rolników do powiększania swoich plantacji. Dopiero jednak w XIX wieku produkcja i zużycie bawełny rozwinęły się na wielką skalę dzięki mechanizacji procesów odziarniania, przędzenia i tkania oraz ogólnemu wzrostowi uprzemysłowienia i poziomu życia ludności. W latach międzywojennych osiągnięto maksimum powierzchni uprawy bawełny na świecie. Po wojnie, zarówno powierzchnia uprawy bawełny na świecie, jak i produkcja włókna bawełnianego nie ulegały większym zmianom.

Uprawa[edytuj]

Krzewy bawełny są uprawiane na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy. Uprawiane są na różnych glebach, wymagają ok. 200 dni okresu wegetacyjnego, wilgoci w początkowych fazach rozwoju i suszy w czasie dojrzewania (aby włókno ściemniało) i zbiorów, najlepiej rozwija się w temperaturze 21‒22 °C. Współcześnie (2015) największym producentem są Chiny.

Bawełna rośnie naturalnie w obszarach zwrotnikowych i podzwrotnikowych. Na największych plantacjach prawie wszystkie prace – od siania do zbioru – wykonuje się maszynowo. W krajach biedniejszych w mniejszych gospodarstwach do przygotowania gruntu w zaprzęgu wykorzystuje się zwierzęta (woły lub bawoły), a zbiór odbywa się ręcznie. Mimo że maszyna jest szybsza w pewnych okolicznościach zbiór ręczny jest korzystniejszy, ponieważ ludzie zbierają tylko naprawdę dojrzałe torebki nasienne. Włókna bawełny różnią się długością, która wynosi 2–4 cm. Z włókien krótkich i średniej długości powstaje około 90% bawełny produkowanej na świecie. Najdelikatniejsze tkaniny wytwarza się z włókien najdłuższych.

Uprawa bawełny wymaga znacznych nakładów siły roboczej. Niezależnie od tego, czy gospodarstwa są duże, czy też małe, zmechanizowane lub nie, cykl produkcyjny bawełny jest wszędzie podobny[9].

  1. Przygotowanie ziemi – ziemia zostaje przeorana oraz przejechana tzw. znacznikami wysiewu.
  2. Sadzenie ziaren rzędami – odległość między nimi zależy od tego czy do zbioru będą używane maszyny, ziarna o średnicy ok. 0,5 cm.
  3. Nasiona kiełkują a młode rośliny wymagają odchwaszczania i napowietrzenia systemu korzeniowego – bawełna jest bardzo podatna na działanie szkodników oraz jest uprawiana monokulturowo.
  4. Po rozkwitnięciu można rozpoznać torebki nasienne które zawierają do 25 ziaren.
  5. Po ok. 8 tygodniach torebki pękają i wydobywa się z nich biały puch.
  6. Podczas zbioru kombajnem można zebrać duże ilości bawełny w krótkim czasie. Wprawiony robotnik potrafi w ciągu dnia ręcznie zebrać 110 kg torebek, a maszyna taką ilość zbierze w godzinę.
  7. Można przeprowadzić zabieg defoliacji – oczyszczenia rośliny z liści.
  8. Zerwaną bawełnę prasuje się duże bale, a następnie – przy pomocy maszyny ze stalowymi grzebieniami – wyczesuje się z niej pozostałości po torebkach nasiennych.
  9. Wyczesana bawełna jest znowu formowana w bele i transportowana do przędzalni.
  10. W przędzalni włókna bawełny po raz kolejny poddawane są zabiegowi wyczesywania i czyszczenia. Maszyna również oddziela od siebie nitki bawełny i składa je w taśmy.
  11. W przędzarce następuje skrócenie nici z włókien bawełnianych. Następnie nic jest farbowana i przygotowana do tkania gotowych tkanin na krośnie.
Najwięksi producenci bawełny w sezonie 2014/2015
(w MT)
 Chiny 6532
 Indie 6423
 Stany Zjednoczone 3553
 Pakistan 2308
 Brazylia 1524
 Uzbekistan 849
 Turcja 697

Miejsce produkcji i uprawy bawełny na świecie[edytuj]

Bawełna uprawiana jest na wszystkich kontynentach poza terenami pokrytymi wieczną zmarzliną. Najwięcej bawełny można znaleźć w Azji i Ameryce Północnej.

  • Azja: północno – wschodnie Chiny, południowo zachodnie Indie, Turkmenistan, Uzbekistan, wschodni Pakistan, północny Iran, środkowe Indie 
  • Ameryka Północna: Stan Missisipi, Alabama, Gorgia, Teksas, Oklahoma, Luizjana, Arkansas, Kalifornia oraz Północny Meksyk.
  • Afryka: Egipt, pogranicze Mali, Burkina Faso i Wybrzeża Kości Słoniowej, wschodnia Afryka.
  • Ameryka Południowa: Północna Argentyna, Środkowa i Wschodnia Brazylia, Paragwaj, północno- zachodnie wybrzeże Ameryki południowej.
  • Europa: południowa Hiszpania, południowa Grecja, wschodnia i południowa Turcja,
  • Australia: wschodnia część.

Bawełna jest jednym z najważniejszych artykułów handlu światowego. około 50% produkcji przeznacza się rocznie na eksport. około 30 krajów eksportuje bawełnę, a największą role grają USA, Uzbekistan, Egipt i Meksyk i dostarczają łącznie 70% światowego eksportu bawełny. Poważniejszymi eksporterami bawełny są również: Brazylia, Sudan, Peru, Turcja, Indie, Pakistan oraz kraje Afryki Wschodniej. Układ ten nie jest stały – zależy m.in. od zmian pogodowych, koniunkturalnych oraz zmian w polityce ekonomicznej poszczególnych państw. Największymi importerami są: Japonia, Niemcy, Wielka Brytania, Francja, Włochy. Mniej popularne są Indie, Polska, Belgia, Holandia i Kanada.

Zastosowanie[edytuj]

Roślina włóknodajna – wykorzystywana w produkcji włókna o tej samej nazwie – bawełna. Po oddzieleniu od nasion uzyskuje się włóknistą substancję tzw. szarpię, która jest surowcem do produkcji nici. Po oczyszczeniu z nasion pozyskuje się olej jadalny, z wytłoczyn zaś paszę dla bydła oraz nawóz. Z bawełny wytwarza się jeszcze świece, mydło, glicerynę, szminki, mączkę wchodzącą w skład odżywek dla rekonwalescentów, materiał strzelniczy, banknoty czy filtry do kawy.

Ciekawostki o bawełnie[edytuj]

  • Uczeni amerykańscy znaleźli w stanie Utah materiał utkany z bawełny przed czterema tysiącami lat.
  • W chińskich muzeach obejrzeć można tkaniny świadczące o wysokim poziomie sztuki tkackiej z czasów panowania cesarza Yoa (około 2300 r. p.n.e.).
  • Na półkuli zachodniej mumie spowite w bawełniany całun znajdowano w Peru w grobowcach z okresu przedinkaskiego.
  • Starożytna nazwa tej rośliny gossipion albo gossipium wyparta zostaje przez arabskie catan, od którego formują się późniejsze nazwy w różnych językach: coton, cotone, cotton itp. Polska nazwa bawełna powstała z przekręconego wyrazu niemieckiego Baum-wolle (Baum — drzewo, Wolle — wełna) w okresie, gdy surowiec ten sprowadzano do Polski z Ameryki Północnej przez Bremę i Hamburg.

Przypisy

  1. a b Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001‒. [dostęp 2010-02-19].
  2. a b Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
  3. Stanisław Dowgielewicz: Roślinne surowce włókiennicze. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1954, s. 307.
  4. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-09-11].
  5. United States Department of Agriculture Agricultural Research Service: Family: Malvaceae Juss. (ang.). Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-02-19].
  6. Crescent Bloom: Gossypium (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2008-11-25].
  7. JörnJ. Haack JörnJ., bawelna.info - Baumwolle und mehr, www.bawelna.info [dostęp 2016-01-23].
  8. JanJ. Falkowski JanJ., JerzyJ. Kostrowicki JerzyJ., „Geografia rolnictwa świata”, 2001.
  9. Ilustrowana encyklopedia dla młodzieży. Wydawnictwo OXFORD.