Bawełna (roślina)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy rośliny. Zobacz też: inne znaczenia.
Bawełna
Bawełna: zdjęcie
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad różowych
Rząd ślazowce
Rodzina ślazowate
Rodzaj bawełna
Nazwa systematyczna
Gossypium L.
Species Plantarum 2 1753
Krzew Gossypium hirsutum na plantacji

Bawełna, bawełnica (Gossypium L.) – rodzaj roślin z rodziny ślazowatych, obejmujący około 40 gatunków[2] krzewów, drzew lub roślin zielnych. W stanie dzikim występują na słabo nawodnionych obszarach wszystkich kontynentów, poza Australią i Antarktydą. Jest najważniejszą rośliną włóknodajną, która dostarcza 70% rocznego zużycia tkanin odzieżowych świata i  użytkowaną od kilku tysięcy lat.

Morfologia[edytuj]

Pokrój
Krzewy.
Liście
Skrętoległe, dłoniastoklapowane, długoogonkowe, blaszka 3-7 – klapowej.
Kwiaty
Duże, podobne do kwiatów hibiskusa, z którym bawełna jest blisko spokrewniona[2]. Płatki korony w kolorze żółtym, kremowym lub różowym, czasami z ciemną plamką u nasady. Po zapyleniu purpurowoczerwone, potem czarne. Pręciki otaczają pojedynczy słupek.
Owoce
Torebki (po dojrzewaniu pękają) zawierające liczne drobne nasiona o łupinach okrytych długimi do 6 cm, jednokomórkowymi  włoskami (główny surowiec włókna) a włoski krótkie tzw. podwłosie, które stanowią aparat umożliwiający roznoszenie nasion przez wiatr.

Systematyka[edytuj]

Synonimy[3]

Erioxylum Rose & Standl., Ingenhouzia DC., Notoxylinon Lewton, Selera Ulbr., Sturtia R. Br., Thurberia A. Gray, Ultragossypium Roberty

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system system APG III z 2009)

Należy do plemienia Gossypieae, podrodziny Malvoideae, rodziny ślazowatych Malvaceae, rzędu ślazowców, kladu różowych (rosids) w obrębie okrytonasiennych (Magnoliophyta )[1][4].

Pozycja w systemie Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa ukęślowe (Dilleniidae Takht. ex Reveal & Tahkt.), nadrząd Malvanae Takht., rząd ślazowce (Malvales Dumort.), podrząd Malvineae Rchb., rodzina ślazowate (Malvaceae Juss.), plemię Gossypieae Alef., rodzaj bawełna (Gossypium L.)[5].

Wybrane gatunki
  • Bawełna zwyczajna – ma największe znaczenie gospodarcze, od której wywodzi się ponad 80% współczesnych form uprawnych i odmian, uprawiana jest pomiędzy 44ºN i 36ºS, przeważnie jako roślina jednorodna rozmnażana z nasion. Wymaga gleb głębokich o właściwych stosunkach powietrzno wodnych a w okresie wegetacji ( trwający 6-7 miesięcy), wysokiej temperatury i nasłonecznienia, często plantacje bawełny są nawadniane, zbiory włókna wraz z nasionami (tzw. bawełna surowa) ręczne lub za pomocą kombajnów (tzw pikery lub striperów) zwykle trzykrotnie (trwają 2-3 miesiące) ze względu na nierównoczesne dojrzewanie i pękanie torebek. Zbiór mechaniczny jest poprzedzony defoliacją, średni plon włókna odziarnionego 300 -350 kg z 1 ha, czyste włókno zależy od odmiany i gatunku stanowi 12-45% masy bawełny surowej z nasion zawierających 19-28% tłuszczu wydobywa się olej bawełniany : makuchy i śruta poekstrakcyjna są dobrą paszą zwłaszcza dla bydła, łodygi bawełny są wykorzystywane w przemyśle papierniczym.
  • bawełna afrykańska, b. drzewiasta (Gossypium arboreum L.) pochodzi z Pakistanu. Krzew uprawiany najczęściej jako półkrzew. Kwiaty z listkami kieliszka słabo ząbkowanymi i małymi płatkami korony. W stanie dzikim nieznana. Daje włókno gorszej jakości, mimo to uprawiana w tropikalnej strefie Azji ( Indie, Pakistan, Wietnam, Korea, Chiny, Japonia) [6]
  • bawełna indyjska (Gossypium herbaceum L.)
  • bawełna kosmata (bawełna zwyczajna; Gossypium hirsutum L.)
  • bawełna peruwiańska (Gosypium barbadense L.)

Można wyróżnić dwa rodzaje bawełny: ogólnie znana biała bawełna i bawełna naturalnie kolorowa.[7]

Naturalnie kolorową bawełnę znano na terenie dzisiejszego Peru oraz Ameryki Północnej już około 5 tysięcy lat temu. Była wtedy bardzo popularną i  często używaną odmianą tej rośliny,  jednak z czasem została zapomniana. Było to niekorzystne działanie, ponieważ w związku z właściwościami naturalnie kolorowa bawełna jest najbardziej wartościową ze wszystkich odmian bawełny. Obecnie największymi eksporterami kolorowej bawełny organicznej są Peru i Chiny.

Bawełna kolorowa występuje w przyrodzie w odcieniu  brązu, zieleni i beżu. Jest bardzo przyjazna dla skóry, ale przede wszystkim bezpieczna dla noworodków, niemowląt i małych dzieci.  Skóra dziecka jest bardzo delikatna, a co za tym idzie podatna na podrażnienia i reakcje alergiczne, które zazwyczaj spowodowane są środkami chemicznymi, którymi przesiąknięta jest powszechnie występująca w naszych garderobach bawełna konwencjonalna.

Naturalnie kolorowa bawełna organiczna na nowo powróciła do użytku dzięki wytrwałej pracy amerykańskiej badaczki Sally Fox, która poświęciła ponad 20 lat na propagowanie i uświadamianie ludzi o wartości bawełny naturalnej. Początkiem lat 80. XX wieku Fox rozpoczęła badania nad kolorowymi, bardzo starymi odmianami bawełny, które z czasem zostały zastąpione przez produkcje odcienia białego na skale masową. Skrupulatne badanie i ogromna determinacja tej kobiety sprawiły, że bawełna w odcieniach zieleni, brązu i beżu powróciła na plantacje. Niestety osiągnięty rezultat musiał się zderzyć z rzeczywistością i bezwzględnym, światowym rynkiem, który był przystosowany do uprawy genetycznie modyfikowanej, białej bawełny dającej większe zyski. Uprawa naturalnie kolorowej bawełny wymagały zmiany sposobu uprawy rośliny oraz innego podejścia do jej przetworzenia, co wymagało poniesienia dużych kosztów. Sally Fox dzięki swojej pracy i wytrwałości pozyskała wśród producentów bawełny zwolenników swojego pomysłu.

Historia[8][9][edytuj]

Bawełna jest znana od tysięcy lat nie tylko jako roślina włóknodajna ale również była źródłem paszy dla zwierząt i surowcem budowlanym. W Ameryce Środkowej była znana od 8000 lat przez plemiona indiańskie, w Chinach i Indiach wykorzystuje się ją od 5000 lat. W Peru wtedy była znana nie tylko kolorowa bawełna ale również bawełna o naturalnie kolorowych włóknach  -  kremowych, zielonych czy też brązowych. Bawełna do Europy została przytransportowana w średniowieczu, z Bliskiego Wschodu. Najpierw znana była jako tkanina, drogo sprzedawana, a później sprzedawano również nasiona samej rośliny. Pod koniec XVII wieku Wielka Brytania była jednym z niewielu europejskich krajów, która importowała bawełnę z kolonii brytyjskich znajdujących się w południowej części Stanów Zjednoczonych. Właśnie tam zaczęto produkować tkaniny, które powstały z przywiezionej bawełny, a nie jak dotychczas z lnu, wełny lub konopi. W XIX wieku w wyniku Wojny Secesyjnej w Ameryce zostały zniszczone plantacje bawełny, a nowym eksporterem tego surowca do Europy stały się Indie. W XVII wieku również Holandia sprowadzała duże ilości bawełny – a  do połowy XVIII wieku Amsterdam stanowił największy „port bawełniany" na naszym kontynencie.

Zanim rozwinęły się maszyny do tkania materiału, ludzie tkali je ręcznie. Była to praca bardzo czasochłonna i mało efektowna – jedna osoba mogła zrobić kilka metrów tkaniny. W drugiej połowie XVIII wieku zostały wynalezione maszyny, które zwiększyły tempo produkcji tkanin. Były to między innymi prządka Jenny, wodna maszyna do wyrobu osnowy, mechaniczne krosno. Powstanie tych maszyn usprawniły produkcje a także zachęciło rolników do powiększania swoich plantacji. Dopiero jednak w XIX wieku produkcja i zużycie bawełny rozwinęły się na wielką skalę dzięki mechanizacji procesów odziarniania, przędzenia i tkania oraz ogólnemu wzrostowi uprzemysłowienia i poziomu życia ludności. W latach międzywojennych osiągnięto maksimum powierzchni uprawy bawełny na świecie. Po wojnie, zarówno powierzchnia uprawy bawełny na świecie, jak i produkcja włókna bawełnianego nie ulegały większym zmianom.

Uprawa[edytuj]

Roślina ta jest uprawiana na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy. Uprawiana jest na różnych glebach, wymaga ok. 200 dni okresu wegetacyjnego, wilgoci w początkowych fazach rozwoju i suszy w czasie dojrzewania (aby włókno ściemniało) i zbiorów, najlepiej rozwija się w temperaturze 21-22 ̊C. Obecnie jej największym producentem są Chiny.Bawełna rośnie naturalnie w obszarach zwrotnikowych i podzwrotnikowych. Na największych plantacjach prawie wszystkie prace - od siania do zbioru – wykonuje się maszynowo. W krajach biedniejszych w mniejszych gospodarstwach do przygotowania gruntu w zaprzęgu wykorzystuje się zwierzęta (woły lub bawoły), a zbiór odbywa się ręcznie. Mimo że maszyna jest szybsza w pewnych okolicznościach zbiór ręczny jest korzystniejszy, ponieważ ludzie zbierają tylko naprawdę dojrzałe torebki nasienne. Włókna bawełny różnią się długością, która wynosi 2-4 cm. Z włókien krótkich i średniej długości powstaje około 90% bawełny produkowanej na świecie. Najdelikatniejsze tkaniny wytwarza się z włókien najdłuższych.

Uprawa bawełny wymaga znacznych nakładów siły roboczej. Niezależnie od tego, czy gospodarstwa są duże, czy też małe, zmechanizowane lub nie, cykl produkcyjny bawełny jest wszędzie podobny.[9][8][10]

1. Przygotowanie ziemi – ziemia zostaje przeorana oraz przejechana tzw. znacznikami wysiewu.

2. Sadzenie ziaren rzędami - odległość między nimi zależy od tego czy do zbioru będą używane maszyny, ziarna o średnicy ok. 0,5 cm.

3. Nasiona kiełkują a młode rośliny wymagają odchwaszczania i napowietrzenia systemu korzeniowego – bawełna jest bardzo podatna na działanie szkodników oraz jest uprawiana monokulturowo.

4. Po rozkwitnięciu można rozpoznać torebki nasienne które zawierają do 25 ziaren.

5. Po ok. 8 tygodniach torebki pękają i wydobywa się z nich biały puch.

6. Podczas zbioru kombajnem można zebrać duże ilości bawełny w krótkim czasie.  Robotnik potrafi w ciągu dnia ręcznie zebrać 110 kg torebek a maszyna taką ilość zbierze w godzinę.

7. Można przeprowadzić zabieg defiolacji- oczyszczenie rośliny z liści.

8. Zerwaną bawełnę prasuje się duże bale, a następnie wyczesuje się z niej pozostałości po torebkach nasiennych przy pomocy maszyny ze stalowymi grzebieniami.

9. Wyczesana bawełna jest znowu formowana w bele i transportowana do przędzalni.

10. W przędzalni, włókna bawełny po raz kolejny poddawane są zabiegowi wyczesywania i czyszczenia. Maszyna ta również oddziela od siebie nitki bawełny i składa je w taśmy.

11. W przędzarce następuje skrócenie nici z włókien bawełnianych. Następnie nic jest farbowana i przygotowana do tkania gotowych tkanin na krośnie.

Najwięksi producenci bawełny w sezonie 2014/2015
(w MT)
 Chiny 6532
 Indie 6423
 Stany Zjednoczone 3553
 Pakistan 2308
 Brazylia 1524
 Uzbekistan 849
 Turcja 697

Miejsce produkcji i uprawy bawełny na świecie[edytuj]

Bawełna uprawiana jest na wszystkich kontynentach poza terenami pokrytymi wieczną zmarzliną. Najwięcej bawełny można znaleźć w Azji i Ameryce Północnej.

Azja: północno – wschodnie Chiny, południowo zachodnie Indie ,Turkmenistan, Uzbekistan,  wschodni Pakistan, północny Iran, środkowe Indie 

Ameryka Północna: Stan Missisipi, Alabama, Gorgia, Teksas, Oklahoma, Luizjana, Arkansas, Kalifornia oraz Północny Meksyk.

Afryka: Egipt, pogranicze Mali, Burkina Faso i Wybrzeża Kości Słoniowej, wschodnia Afryka.

Ameryka Południowa: Północna Argentyna, Środkowa i Wschodnia Brazylia, Paragwaj, północno- zachodnie wybrzeże Ameryki południowej.

Europa: południowa Hiszpania, południowa Grecja, wschodnia i południowa Turcja,

Australia: wschodnia część.

Bawełna jest jednym z najważniejszych artykułów handlu światowego. około 50% produkcji przeznacza się rocznie na eksport. około 30 krajów eksportuje bawełnę, a największą role grają USA, Uzbekistan, Egipt i Meksyk i dostarczają łącznie 70% światowego eksportu bawełny. Poważniejszymi eksporterami bawełny są również: Brazylia, Sudan, Peru, Turcja, Indie, Pakistan oraz kraje Afryki Wschodniej. Układ ten nie jest stały – zależy m.in. od zmian pogodowych, koniunkturalnych oraz zmian w polityce ekonomicznej poszczególnych państw. Największymi importerami są: Japonia, Niemcy, Wielka Brytania, Francja, Włochy. Mniej popularne są Indie, Polska, Belgia, Holandia i Kanada

Zastosowanie[edytuj]

Roślina włóknodajna – wykorzystywana w produkcji włókna o tej samej nazwie – bawełna.  Po oddzieleniu od nasion uzyskuje się włóknistą substancję tzw. szarpię, która jest surowcem do produkcji nici. Po oczyszczeniu z nasion pozyskuje się olej jadalny, z wytłoczyn zaś paszę dla bydła oraz nawóz. Daje nam jeszcze świece, mydło, glicerynę, szminki, mączkę wchodzącą w skład odżywek dla rekonwalescentów, materiał strzelniczy, banknoty czy filtry do kawy. Uprawia się 4-5 gatunków.

Ciekawostki o bawełnie[edytuj]

  • Uczeni amerykańscy znaleźli w stanie Utah materię utkaną z bawełny przed czterema tysiącami lat.
  • W chińskich muzeach obejrzeć można piękne tkaniny, świadczące o wysokim poziomie sztuki tkackiej, z czasów panowania cesarza Yoa (około 2300 r. p.n.e.).
  • Na półkuli zachodniej mumie spowite w bawełniany całun znajdowano w Peru w grobowcach z okresu przedinkaskiego.
  • Starożytna nazwa tej rośliny gossipion albo gossipium wyparta zostaje przez arabskie catan, od którego formują się późniejsze nazwy w różnych językach: coton, cotone, cotton itp. Polska nazwa bawełna powstała z przekręconego wyrazu niemieckiego Baum-wolle (Baum — drzewo, Wolle — wełna) w okresie, gdy surowiec ten sprowadzano do Polski z Ameryki Północnej przez Bremę i Hamburg.

Przypisy

  1. a b Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-02-19].
  2. a b Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
  3. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-09-11].
  4. United States Department of Agriculture Agricultural Research Service: Family: Malvaceae Juss. (ang.). Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-02-19].
  5. Crescent Bloom: Gossypium (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2008-11-25].
  6. „Leksykon popularnonaukowy – Botanika”, Wydawnictwo ALBATROS.
  7. Bawełna organiczna naturalnie kolorowa - Beloved, „www.beloved.com.pl”, www.beloved.com.pl [dostęp 2016-01-23].
  8. a b JörnJ. Haack JörnJ., bawelna.info - Baumwolle und mehr, „www.bawelna.info”, www.bawelna.info [dostęp 2016-01-23].
  9. a b JanJ. Falkowski JanJ., JerzyJ. Kostrowicki JerzyJ., „Geografia rolnictwa świata”, 2001.
  10. „Ilustrowana encyklopedia dla młodzieży”, Wydawnictwo OXFORD.