Przejdź do zawartości

Bazyli Wielki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „Święty Bazyli”. Zobacz też: inne znaczenia.
Święty
Bazyli Wielki
Μέγας Βασίλειος
Wyznawca, biskup
doktor Kościoła
Ewangeliczny arystokrata
Ilustracja
XI-wieczna mozaika przedstawiająca Bazylego
Data i miejsce urodzenia

ok. 330
Cezarea Kapadocka

Data i miejsce śmierci

1 stycznia 379
Cezarea Kapadocka

Czczony przez

Kościół katolicki
Cerkiew prawosławną

Wspomnienie

2 stycznia (kat.),
14 stycznia (praw.)
12 lutego (praw. Trzech Świętych Hierarchów)

Atrybuty

czaszka, gołąb nad głowa, księga, model kościoła, paliusz, rylec

Patron

zakonu bazylianów i sióstr Świętego Krzyża

Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach

Bazyli Wielki, również Bazyli z Cezarei (gr. Μέγας Βασίλειος, cs. святитель Васи́лий Вели́кий; ur. ok. 329 w Cezarei Kapadockiej, zm. 1 stycznia 379 tamże) – pisarz wczesnochrześcijański zaliczany do grona ojców Kościoła, święty prawosławny i katolicki, wyznawca, biskup i doktor Kościoła, uważany za ojca wschodniego monastycyzmu. Zaliczany do ojców kapadockich, autor pierwszej reguły zakonnej (bazylianie).

Życiorys

[edytuj | edytuj kod]

Urodził się około 330 roku[1] w Cezarei Kapadockiej[1][2], w zamożnej i wpływowej rodzinie[3]. Jego rodzicami byli Bazyli Starszy i Emilia z Cezarei, jego babką – Makryna Starsza[4]. Bazyli i Emilia mieli dziewięcioro albo dziesięcioro dzieci: Makrynę Młodszą, Bazylego, Naukracjusza, Piotra i Grzegorza oraz kilkoro nieznanych z imienia dzieci (prawdopodobnie córek)[5]. Bazyli podstawową edukację odebrał w domu, od ojca, który był retorem[6]. Wychowaniem w duchu chrześcijańskim zajmowały się matka i babka[1]. Po ukończeniu nauki w domu, został skierowany do gramatyka w miejscowej szkole, gdzie zaprzyjaźnił się z Grzegorzem z Nazjanzu[7]. Po zakończeniu nauki z zakresu gramatyki, arytmetyki i astronomii[8], Bazyli udał się do Konstantynopola by studiować retorykę u Libaniusza[9]. Na początku lat 50. IV wieku udał się do Aten, gdzie spędził cztery lata[9]. Początkowo studiował retorykę u sofistów: Himeriosa, a następnie u Proajresiosa[10]. Dodatkowo, wraz z Grzegorzem, studiował literaturę chrześcijańską, zwłaszcza Orygenesa[11]. W tym okresie poznał przyszłego cesarza Juliana Apostatę oraz filozofów: Eustatiosa, Leontiosa i Maksyma[12].

Po opuszczeniu Aten powrócił do Cezarei w 355 roku, gdzie przyjął chrzest z rąk biskupa Dianiosa[13]. Zaczął pracować jako retor, jednak wolał skupiać się na życiu religijnym i umysłowym[14]. Odwiedził kilka metropolii, między innymi: Aleksandrię, Antiochię, Cezareę Nadmorską i Nazjanz, gdzie poznał Grzegorza Starszego[15]. Po powrocie założył anachorecką pustelnię w Annisy (niedaleko Neocezarei w 357 albo 358 roku[16]. Wkrótce potem dołączył do niego Grzegorz z Nazjanzu i razem prowadzili surowe, ascetyczne życie[17]. Radykalizm doprowadził ich niemalże do śmierci głodowej, lecz po wizycie matki Bazylego – Emilii, złagodzili oni nieco swoje zasady[18]. To właśnie tam Bazyli rozwinął swoją działalność pisarską[19]. W 360 roku brał udział w synodzie w Konstantynopolu, jako doradca biskupa[20].

Około 362 roku przyjął święcenia kapłańskie najprawdopodobniej z rąk biskupa Euzebiusza z Samosaty[21]. Wspomagając biskupa, zaczął gorliwie zwalczać arian[22]. W wyniku sporu z biskupem, na którego naciskał nieprzychylny chrześcijaństwu cesarz Julian Apostata, Bazyli opuścił Cezareę i powrócił do swojej pustelni[23]. Tam tworzyło się dużo wspólnot mniszych, którym doradzał[24]. Dzięki pośrednictwu Grzegorza z Nazjanzu, udało się załagodzić spór z Euzebiuszem i Bazyli powrócił do Cezarei około 364 roku[25]. W 368 roku wybuchła tam klęska głodu, wobec czego mnich dzielił się z ludem jedzeniem, pochodzącym z jego dóbr rodzinnych[26]. Latem 370 roku zmarł biskup Eugeniusz, wobec czego lud chciał wybrać Bazylego na nowego biskupa[27]. Przeciwnikami tej decyzji byli biskupi Pontu i oponenci nicejskiego wyznania wiary[28]. Dzięki poparciu Grzegorza, jego ojca Grzegorza Starszego oraz biskupów Samosaty i Antiochii, Bazyli otrzymał sakrę biskupią[29]. Wówczas skupił się na obronie dogmatu o Trójcy Świętej występując przeciwko arianom i Walensowi[29]. Cesarz wysłał do biskupa swojego prefekta, który bezskutecznie starał się przymusić go siłą i groźbami do podpisania sprzeciwu wobec dogmatu o współistotności[30]. Na przełomie 371/372 roku Walens osobiście przybył do Cezarei, by wziąć udział we mszy sprawowanej przez Bazylego i złożyć dary, lecz i to nie przyniosło zamierzonego skutku[31]. Następnie cesarz chciał wygnać biskupa, jednak wobec choroby swojego syna, zawiesił wykonanie kary[31]. Zwrócił się wówczas do Bazylego z prośbą o modlitwę, a kiedy syn odzyskał zdrowie, cesarz zaniechał planów usunięcia biskupa Cezarei[32]. Podarował mu teren na którym wybudowano kompleks budynków, które służyły ubogim i potrzebującym[33]. Jednak aby ograniczyć wpływy Bazylego, podzielił Kapadocję na dwie prowincję, przez co zakres władzy kościelnej biskupa Cezarei się zmniejszył[34]. Wobec tego Bazyli starał się obsadzić zaufanymi ludźmi mniejsze diecezje lub utworzyć nowe – i tak Grzegorza z Nazjanzu uczynił biskupem Sazymy, a swojego brata Grzegorza – biskupem Nyssy[34]. Oprócz zwalczania arian wystąpił także przeciwko swemu dawnemu mistrzowi duchowemu – Eustacjuszowi z Sebasty, który podważał boskość Ducha Świętego[35]. Ponieważ zależało mu na poparciu papieża, wysyłał listy do Damazego I informując go o herezjach ariańskiej i duchoburskiej[36].

Jeszcze w trakcie pobytu w pustelni podupadł na zdrowiu, skarżąc się na bóle wątroby[37]. Zmarł pod koniec 378 albo 1 stycznia 379 roku[34] w Cezarei[38].

Kult

[edytuj | edytuj kod]

Relikwie znajdują się w Amalfi koło Neapolu, w Wenecji i Brugii[2]. Jego atrybutami są: czaszka, gołąb nad głowa, księga, model kościoła, paliusz, rylec[39]

Wspomnienie liturgiczne w Kościele katolickim obchodzone jest 2 stycznia obok św. Grzegorza z Nazjanzu[2][40]. Czczony jako wyznawca[41].

Cerkiew prawosławna wspomina świętego dwukrotnie:

Troparion i kondakion

[edytuj | edytuj kod]

Troparion, ton 1[43]:
Na całą ziemię rozeszła się nauka Twoja,
przyjmującą Twoje słowo, którym pobożnie pouczyłeś o prawdach wiary;
wyjaśniłeś naturę bytów,
naprawiłeś obyczaje ludzi.
Królewski kapłanie, Ojcze najczcigodniejszy,
módl się do Chrystusa Boga,
aby zbawił dusze nasze.

Kondakion, ton 4[43]:
Okazałeś się niewzruszonym fundamentem Kościoła,
dając wszystkim ludziom niezniszczalne dziedzictwo,
przypieczętowane Twymi regułami,
okazujący niebo, Bazyli najczcigodniejszy.

Filozofia i teologia

[edytuj | edytuj kod]
Basilii Magni Opera, 1540

Wraz z Grzegorzem z Nyssy głosił współistotność trzech Osób Boskich[44]. W tym celu opracował nową doksologię: Chwała Ojcu z Synem wraz z Duchem Świętym (która zastąpiła poprzednią: Chwała Ojcu, przez Syna w Duchu Świętym)[45]. Twierdził, że w kwestiach dotyczących wiary należy wypowiadać się tylko to, co wprost wynika z Piśma Świętego[46].

Napisał komentarz do opisu stworzenia w Księdze Rodzaju w formie dziewięciu homilii, w których mówi o zróżnicowanym pięknie świata jako o odbiciu wspaniałości Boga[38].

Dzieła

[edytuj | edytuj kod]
 Osobny artykuł: Dzieła Bazylego Wielkiego.

Wybrane przekłady polskie[47]:

  • Listy. Wybór, przeł. Włodzimierz Krzyżaniak, Warszawa 1972, IW PAX, s. 372.
  • O Duchu Świętym. Alina Brzóstkowska (przekład), Józef Naumowicz (wstęp). Warszawa: IW PAX, 1999, s. 207.
  • Pisma ascetyczne. T. 1. Wstęp do zarysu ascezy. O sądzie Bożym. O wierze. Reguły moralne. Przekład i opracowanie ks. Józef Naumowicz, Kraków 1994 Wydawnictwo Benedyktynów „Tyniec”, s. 264.
  • Pisma ascetyczne. T. 2. Reguły dłuższe. Reguły krótsze. Przekład i opracowanie: ks. Józef Naumowicz, Kraków 1995 Wydawnictwo Benedyktynów „Tyniec”, s. 484.
  • Wybór homilij i kazań, Tadeusz Sinko (tłum.), Kraków: Wydawnictwo Mariackie, 1947.

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ podwójne datowanie

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ a b c Żurek 2009 ↓, s. 30.
  2. ↑ a b c Święty Bazyli Wielki, biskup i doktor Kościoła. Internetowa Liturgia Godzin. [dostęp 2025-11-08]. (pol.).
  3. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 17.
  4. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 18.
  5. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 20-21.
  6. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 27.
  7. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 32-33.
  8. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 33.
  9. ↑ a b Żurek 2009 ↓, s. 36.
  10. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 39-40.
  11. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 43.
  12. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 45-47.
  13. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 48.
  14. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 48-49.
  15. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 49.
  16. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 50.
  17. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 51.
  18. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 51-52.
  19. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 52.
  20. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 53.
  21. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 55.
  22. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 59.
  23. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 61-62.
  24. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 62.
  25. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 62-63.
  26. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 63.
  27. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 64-65.
  28. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 65.
  29. ↑ a b Żurek 2009 ↓, s. 66.
  30. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 67.
  31. ↑ a b Żurek 2009 ↓, s. 69.
  32. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 69-70.
  33. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 70.
  34. ↑ a b c Żurek 2009 ↓, s. 71.
  35. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 73.
  36. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 74.
  37. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 78.
  38. ↑ a b St. Basil the Great, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2025-11-09] (ang.).
  39. ↑ Wiesław Aleksander Niewęgłowski: Leksykon świętych. Warszawa: Świat Książki, 2006, s. 12. ISBN 978-83-247-0574-0.
  40. ↑ Święty Grzegorz z Nazjanzu, biskup i doktor Kościoła. Internetowa Liturgia Godzin. [dostęp 2025-11-08]. (pol.).
  41. ↑ Henryk Fros, Franciszek Sowa: Księga imion i świętych. T. 6. Kraków: WAM, 2007, s. 506. ISBN 978-83-7318-736-8. (pol.).
  42. ↑ a b Jarosław Charkiewicz: Bazyli Wielki, Arcybiskup Cezarei Kapadockiej (379). cerkiew.pl. [dostęp 2025-11-08]. [zarchiwizowane z tego adresu]. (pol.).
  43. ↑ a b Holorogion. liturgia.cerkiew.pl. [dostęp 2025-11-08]. [zarchiwizowane z tego adresu]. (pol.).
  44. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 66-67.
  45. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 85-86.
  46. ↑ Żurek 2009 ↓, s. 87.
  47. ↑ Wojciech Stawiszyński: Bibliografia patrystyczna 1901-2004. Kraków: Homini, 2005, s. 149-164. ISBN 83-8959-896-5. (pol.).

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • Antoni Żurek: Święty Bazyli Wielki. Kraków: WAM, 2009. ISBN 978-83-7505-292-3. (pol.).
  • Edward Grant, Tadeusz Szafrański: Średniowieczne podstawy nauki nowożytnej: w kontekście religijnym, instytucjonalnym oraz intelektualnym. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2005, s. 21-22. ISBN 83-7469-045-3. (pol.).

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Doktorzy Kościoła

w nawiasach podano daty ogłoszenia tytułu

XIII wiek
XVI wiek
XVIII wiek
XIX wiek
XX wiek
XXI wiek
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Bazyli_Wielki&oldid=79316916”