Rizomania buraka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Porażone buraki cukrowe
Przekrój przez korzeń buraka cukrowego

Rizomania buraka (ang. necrotic yellow vein of beet, rhizomania of beet[1]) – wirusowa choroba buraka wywołana przez wirusa nekrotycznej żółtaczki nerwów buraka (Beet necrotic yellow vein virus, BNYVV)[2][3].

Występowanie, objawy i szkodliwość[edytuj | edytuj kod]

Rizomania buraka występuje w całej niemal Europie, ale największe szkody wyrządza w Europie Południowej[3]. W skali światowej przynosi ogromne straty w produkcji buraka cukrowego, a w wielu krajach jest najgroźniejszą chorobą tej rośliny[4]. W Polsce po raz pierwszy stwierdzono jej występowanie w latach 80. XX wieku. Największe szkody wyrządza na glebach ciężkich, podmokłych, o wysokim poziomie wód gruntowych lub sztucznie nawadnianych, w rejonach o ciepłym klimacie. Przy dużym nasileniu może spowodować utratę 50–60% plonu, w Polsce jednak szkody zwykle nie przekraczają 20%. Choroba w Polsce nie występuje też corocznie, do 2000 r. pojawiała się sporadycznie[3].

Najbardziej charakterystyczne objawy choroby to tzw. broda korzeniowa powstająca wskutek zamierania drobnych bocznych korzeni i masowego tworzenia nowych. Na przekrojonym korzeniu widoczne jest zdrewnienie i ściemnienie wiązek przewodzących. Objawy na nadziemnej części buraka są mniej charakterystyczne i mogą być pomylone z innymi chorobami. Na liściach czasami pojawiają się chlorotyczne rozjaśnienia. Podczas suszy liście porażonych buraków szybciej od zdrowych więdną i zamierają. Na plantacjach nasiennych buraki porażone rizomanią nie wytwarzają pędów nasiennych[3].

Na polu rizomania często występuje placami. Zaobserwowano też, że rozprzestrzenia się zgodnie z kierunkiem prac pielęgnacyjnych[3].

Epidemiologia[edytuj | edytuj kod]

Wirus BNYVV przenoszony jest przez pierwotniaka Polymyxa betae będącego obligatoryjnym pasożytem buraka. Występuje w jego śluźniach i pływkach. Nie stwierdzono jednak namnażania się wirusa w organizmie pierwotniaka. Nie stwierdzono też jego występowania w zarodniach przetrwalnikowych pierwotniaka, chociaż wiadomo, że umożliwiają one przetrwanie wirusowi w glebie nawet przez kilka lat. Doświadczalnie stwierdzono, że wirus może być przenoszony także mechanicznie, ale w ten sposób przenoszą się tylko jego najdłuższe części, co znacząco zmienia właściwości wirusa[3].

Wirus zimuje w zarodniach przetrwalnikowych pierwotniaka Polymyxa betae w glebie, ale także w wieloletnich roślinach z rodziny komosowatych (Chenopodiaceae). Na polu uprawnym rozprzestrzeniany jest przez pływki pierwotniaka, lub wraz z glebą przesuwaną przez maszyny rolnicze. Stwierdzono też, że występuje wzdłuż szlaków komunikacyjnych, którymi z pół przewożone są korzenie buraków do cukrowni. Rozprzestrzenia się także wraz z wodą glebową przez rowy melioracyjne i inne cieki wodne. Zasięg choroby w dużym stopniu zależy od warunków pogodowych. Największe nasilenie choroba osiąga przy ciepłej i wilgotnej pogodzie[3].

Wirus nie przenosi się przez nasiona. Porażone wirusem rośliny nie wytwarzają nasion, jeśli natomiast zdrowe nasiona zostaną zanieczyszczone skażoną nim glebą, to gleba ta łatwo jest usuwana podczas separowania nasion[3].

Ochrona[edytuj | edytuj kod]

Wirus BNYVV jest organizmem kwarantannowym, którego wprowadzanie do stref chronionych oraz przemieszczanie wewnątrz tych stref na terytorium Unii Europejskiej jest zabronione[5]. Może być wykryty w laboratorium testem ELISA. Uprawy buraka cukrowego podlegają systematycznej kontroli przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa. Jeśli stwierdzi ona wystąpienie rizomanii buraka, to zakazuje uprawy buraka na danym terenie przez określony przepisami czas, a używana na danym polu sprzęt rolniczy musi zostać poddany dezynfekcji[3].

Istnieją skuteczne metody zwalczania wirusa BNYVV, ale są nieopłacalne. Eliminacja wirusa z gleby jest bardzo trudna, stwierdzono bowiem, że może on w niej przetrwać nawet ponad 10 lat. Najlepszą metodą ochrony będzie zapewne wyhodowanie odpornych na niego odmian buraków. Wyhodowano już odporne odmiany z genem Rz1, ale ciągu ostatnich 15 lat na niektórych obszarach uprawy buraków cukrowych na całym świecie powstały szczepy wirusa łamiące tę odporność. Zaleca się przy pracach pielęgnacyjnych w burakach stosowanie obuwia jednorazowego lub gumowego, które łatwo umyć. Do zainfekowania buraków potrzebna jest niewielka ilość wirusów i w praktyce bardzo często są one przenoszone na pole poprzez narzędzia i buty. Głównym „wektorem wirusa” często są kombajny buraczane. Jeżeli zbiorą one korzenie z pola zainfekowanego rizomanią, a potem bez dokładnego oczyszczenia, umycia i dezynfekcji robią to na innym polu, mogą chorobę przenieść na duże nawet odległości[4].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. EPPO Global Database [dostęp 2022-08-04].
  2. Zbigniew Borecki, Małgorzata Solenberg (red.), Polskie nazwy chorób roślin uprawnych, wyd. 2, Poznań: Polskie Towarzystwo Fitopatologiczne, 2017, ISBN 978-83-948769-0-6.
  3. a b c d e f g h i Selim Kryczyński, Zbigniew Weber (red.), Fitopatologia. Choroby roślin uprawnych, t. 2, Poznań: PWRiL, 2011, s. 109–111, ISBN 978-83-09-01077-7.
  4. a b John J. Weiland i inni, Prevalence and Distribution of Beet Necrotic Yellow Vein Virus Strains in North Dakota and Minnesota [dostęp 2022-08-04].
  5. DZ.U.R.P. Z 25 sierpnia 2015 r, poz. 1227 [dostęp 2022-08-04].