Belweder w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy pałacu w Warszawie. Zobacz też: Belweder.
Belweder w Warszawie
Obiekt zabytkowy nr rej. 13/2 z 1 lipca 1965
Ilustracja
Korpus główny pałacu od strony dziedzińca
Państwo  Polska
Województwo  mazowieckie
Miejscowość Warszawa
Adres ul. Belwederska 54/56
Typ budynku pałac
Styl architektoniczny klasycystyczny
Architekt Jakub Kubicki
Ważniejsze przebudowy 18191822
Właściciel Kancelaria Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
Belweder w Warszawie
Belweder w Warszawie
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Belweder w Warszawie
Belweder w Warszawie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Belweder w Warszawie
Belweder w Warszawie
Ziemia52°12′47″N 21°01′38″E/52,213056 21,027222
Belweder od strony Łazienek, 1825
Przewrót majowy. Zbieranie broni pozostawionej przez wojska rządowe w Belwederze przez oddziały wierne Józefowi Piłsudskiemu
Elewacja frontowa pałacu pod koniec lat 20. XX wieku
Żołnierze niemieccy przed Belwederem, pełniącym w okresie okupacji funkcję warszawskiej rezydencji generalnego gubernatora Hansa Franka
Sala Pompejańska, najbardziej reprezentacyjna sala w pałacu, w której m.in. koncertował Fryderyk Chopin[1]
Belweder od strony Łazienek

Belweder w Warszawie, pałac Belwederski – pałac znajdujący się przy ul. Belwederskiej 54/56 w Warszawie.

Klasycystyczny pałac powstał w latach 1819–1822 według projektu Jakuba Kubickiego w miejscu pałacu barokowego wzniesionego według projektu Jakuba Fontany. W latach 1918–1922 siedziba Naczelnika Państwa, w latach 1922–1926 i 1989–1993 siedziba Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

Nazwą „Belweder” jest także określany cały zespół pałacowo-parkowy[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Lata 1533–1817[edytuj | edytuj kod]

Teren, na którym znajduje się obecny Belweder, w średniowieczu należał do książąt mazowieckich, którzy ofiarowali go zakonowi augustianów przy kościele św. Marcina[3]. Od 1533 znajdowała się tam prawdopodobnie willa królowej Bony[4].

W miejscu obecnego pałacu Belwederskiego pierwotnie znajdował się pałacyk podmiejski wniesiony w latach 1659–1660[5] przez Krzysztofa Zygmunta Paca dla jego żony Klary Izabelli[6]. Pałac mógł być przebudowaną rezydencją królowej Bony[7]. Ponieważ z miejsca, w którym powstał, roztaczał się wspaniały widok na okolicę, całą posiadłość nazwano z włoska Belvedere[6]. W 1685 Klara Izabella Pacowa zapisała Belweder przybranemu synowi Paców, Kazimierzowi Michałowi Pacowi, który w 1687 odsprzedał posiadłość cześnikowej trockiej Katarzynie Michałowskiej[6]. W pierwszej połowie XVIII wieku Belweder powrócił do Paców, którzy ok. 1740 wznieśli w miejscu dawnego pałacyku nowy piętrowy budynek w stylu późnego baroku zaprojektowany przez Józefa Fontanę[6]. Później Belweder przeszedł na własność Lubomirskich[6].

W 1767 posiadłość stała się własnością Stanisława Augusta Poniatowskiego, który w oficynie północnej pałacu w grudniu 1768 uruchomił Królewską Fabrykę Farfurów[3]. O wyborze Belwederu jako miejsca produkcji zadecydowało znalezienie na pobliskim Mokotowie odpowiedniego surowca[3]. Początkowo próbowano wytwarzać porcelanę, jednak po nieudanych próbach podjęto produkcję fajansów[3]. Wytwarzano głównie przedmioty codziennego użytku na potrzeby dworu królewskiego, m.in. zastawę stołową, misy, dzbany do wody, urynały, kafle do pieców, lichtarze oraz wazony[8]. Fabryka posiadała także skład i sklep na Krakowskim Przedmieściu (nr hip. 372)[8]. Belwederskie wyroby były znakowane słowem „Varsovie” lub literą „B” i cechowały się wysokim poziomem artystycznym[3]. Najtańsze przedmioty były sprzedawane w wielu warszawskich sklepach, a także m.in. w Krakowie, Lublinie, Grodnie i Wilnie[9]. Organizacja pracy była typowo rzemieślnicza, tj. każdy robotnik wykonywał cały przedmiot wraz z jego wykończeniem i dekoracją[9]. Belwederska manufaktura upadła w 1783 z powodu zbyt wysokich kosztów produkcji i konkurencji ze strony założonej w 1779 manufaktury Bernardiego i Wolffa na Bielinie[10][11].

W 1770 Belweder znalazł się w granicach obszaru otoczonego wałem Lubomirskiego[12].

Stanisław August Poniatowski planował zburzenie starego pałacyku i wzniesienie na jego miejscu reprezentacyjnego pałacu[13]. Autorem jednego z trzech przygotowanych projektów był Jan Chrystian Kamsetzer[13]. Żaden z nich nie został jednak zrealizowany[14].

Po śmierci króla Belweder przeszedł na własność jego bratanka Józefa Poniatowskiego, który w 1808 za długi przekazał go Onufremu Kickiemu[15].

Lata 1818–1945[edytuj | edytuj kod]

W 1818 córka Onufrego Kickiego Teresa Kicka sprzedała Belweder rządowi Królestwa Polskiego z przeznaczeniem na siedzibę wielkiego księcia Konstantego[16].

W latach 1818–1822 pałac został całkowicie przebudowany według projektu Jakuba Kubickiego[17][18]. Powstał klasycystyczny budynek składający się z piętrowego korpusu głównego oraz dwóch parterowych skrzydeł dostawionych pod kątem prostym[6][17]. W obu elewacjach korpusu głównego architekt umieścił czterokolumnowe jońskie portyki[17]. Wielki książę mieszkał tam wraz ze swoją żoną, noszącą tytuł księżnej łowickiej Joanną Grudzińską, do wybuchu powstania listopadowego[6]. W Belwederze kilkakrotnie koncertował Fryderyk Chopin[6].

Ponieważ przy pałacu brakowało miejsca na budynki gospodarcze, do Belwederu przyłączono działkę położoną naprzeciwko, pomiędzy obecną ul. Klonową a Okopami Lubomirskiego[19]. W latach 1819–1820 wzniesiono tam trójskrzydłowy pawilon mieszczący stajnie i wozownię, a w latach 1823–1824 maneż (zachowane do dzisiaj)[20].

W latach 1593–1818 na południe od pałacu znajdował się kościół parafialny dla Ujazdowa pod wezwaniem św. Anny i św. Małgorzaty wraz z cmentarzem[5][21][22]. Kościół i cmentarz zamknięto decyzją Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych w lutym 1818. Szczątki znaczniejszych osób, m.in. Kazimierza Poniatowskiego i Marcella Bacciarellego z żoną, ekshumowano i przeniesiono do podziemi kościoła św. Krzyża i katedry św. Jana, a innych zmarłych na cmentarz Świętokrzyski[23]. Funkcję rozebranej świątyni przejął nowy kościół św. Aleksandra na placu Trzech Krzyży[24], a w jej miejscu urządzono taras[22].

Porządek w ogrodzie i na dziedzińcu Belwederu utrzymywali obywatele skazywani za wykroczenia. Jedną z osób odbywających ten rodzaj kary był Maurycy Mochnacki, który zakuty w kajdany przepracował w ogrodzie belwederskim 40 dni[25][26].

Podczas ataku na Belweder w czasie nocy listopadowej 29 listopada 1830 powstańcom, wśród których byli m.in. Ludwik Nabielak i Seweryn Goszczyński, nie udało się ująć wielkiego księcia Konstantego, który się ukrył[27][28]. Od ciosów bagnetów zginął przebywający w tym czasie w pałacu rosyjski generał Aleksiej Gendre[26].

Po upadku powstania Belweder wraz z Łazienkami pełnił funkcję rezydencji carskiej[29]. W jednej z sal pałacu urządzono kaplicę prawosławną[30]. Na lato do Belwederu przenosił się wraz z rodziną namiestnik Królestwa Polskiego Iwan Paskiewicz[31]. W 1849 w pałacu zmarł przebywający w Warszawie wielki książę Michał Romanow[30].

W czasie I wojny światowej, w latach 1915–1918, w pałacu mieszkał generał-gubernator warszawski Hans Hartwig von Beseler[32] (rezydował na Zamku Królewskim)[33].

Pałac był od 29 listopada 1918 do 13 grudnia 1922 siedzibą Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego, a po 14 grudnia siedzibą prezydenta Gabriela Narutowicza oraz prezydenta Stanisława Wojciechowskiego[34].

Podczas przewrotu majowego, 12 maja 1926, wskutek zagrożenia przez oddziały wierne Józefowi Piłsudskiemu posuwające się od strony placu Zamkowego na południe, na wniosek prezydenta Stanisława Wojciechowskiego do Belwederu z pałacu Namiestnikowskiego przeniósł się rząd Wincentego Witosa[35]. Taką samą decyzję podjął Sztab Generalny i dowództwo obrony Warszawy[35]. Z oddziałów wiernych rządowi utworzono tzw. grupę belwederską, dowodzoną przez gen. Mariana Kukiela, wzmocnioną 10 Pułkiem Piechoty z Łowicza[36]. 14 maja rozpoczął się atak wojsk Piłsudskiego na Belweder i lotnisko mokotowskie[37]. W wyniku ostrzału artyleryjskiego dwa pociski trafiły w pałac[38]. Ok. godz. 16.00 tego dnia prezydent Stanisław Wojciechowski i większość członków rządu ewakuowała się pieszo do Wilanowa[39][40].

Po przewrocie majowym, od 5 czerwca 1926, w pałacu jako minister spraw wojskowych, aż do swojej śmierci ponownie zamieszkał Józef Piłsudski[34]. Marszałek zamieszkał wraz z rodziną na pierwszym piętrze oraz w prawym (południowym) skrzydle Belwederu[34]. W lewym skrzydle mieszkali m.in. Aleksander Prystor i Walery Sławek[34]. Józef Piłsudski został przewieziony do Belwederu z Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych w Alejach Ujazdowskich 4 maja wieczorem i przeniesiony do ulubionego pokoju Narożnego, gdzie znajdował się jego gabinet[41]. Tam zmarł 12 maja 1935[42]. Po zabalsamowaniu zwłok jego ciało przepasane wielką wstęgą Orderu Virtuti Militari zostało złożone w metalowej trumnie, którą ustawiono na katafalku w tzw. dużym salonie[34].

W latach 1935–1939 w pałacu mieściło się muzeum poświęcone pamięci Józefa Piłsudskiego[22]. Jego dyrektor Adam Borkiewicz zamieszkał w lewym skrzydle pałacu[34]. W czasie prac adaptacyjnych m.in. wykonano żelbetowe pokrycie dachu[43]. W 1936 ogrody Łazienek i Belwederu zostały ponownie połączone[44]. W listopadzie 1938 odbyła się uroczystość odsłonięcia przeniesionego z Magdeburga i ustawionego w pobliżu Belwederu domu, w którym w czasie I wojny światowej był osadzony Piłsudski (budynek został rozebrany po II wojnie światowej[45][46].

Pałac został uszkodzony w czasie obrony Warszawy we wrześniu 1939 w wyniku niemieckiego ostrzału artyleryjskiego[47].

5 października 1939, podczas swojej jedynej wizyty w okupowanej Warszawie, Belweder odwiedził Adolf Hitler. Po defiladzie zwycięstwa oddziałów niemieckich w Alejach Ujazdowskich wódz III Rzeszy zwiedził gabinet Józefa Piłsudskiego[48].

Po wizytacji miasta w listopadzie 1939 Joseph Goebbels zaproponował zamknięcie muzeum Józefa Piłsudskiego, na co Hitler wyraził zgodę[49]. Zgromadzone zbiory zostały przewiezione do Muzeum Narodowego, gdzie ich znaczna część uległa później zniszczeniu[49]. Belweder stał się warszawską rezydencją generalnego gubernatora Hansa Franka[50]. W latach 1940–1943 w pałacu przeprowadzono rozległe prace budowlane[51]. Zmieniono linię spadku dachu i pokryto go blachą miedzianą[52]. Przebudowano skrzydło północno-wschodnie wymieniając stropy drewniane na ogniotrwałe[53]. W korpusie środkowym wyburzono ściany działowe, tworząc dwa szerokie korytarze-galerie, posadzkę sieni głównej wyłożono czarnym marmurem, a ściany pomalowano na czerwono[53]. Wycięto stare kasztanowce rosnące wzdłuż ogrodzenia dziedzińca, którego żwirową nawierzchnię zastąpiono granitowymi płytami[53].

Po upadku powstania warszawskiego Niemcy wywiercili w murach pałacu otwory na dynamit, jednak – podobnie jak stało się w przypadku pałacu na Wyspie – nie wysadzili budynku w powietrze[54].

Po 1945[edytuj | edytuj kod]

W latach 1945–1952 Belweder był siedzibą Bolesława Bieruta, a od 1952 przewodniczącego Rady Państwa[22]. W pałacu rezydowali kolejno: Aleksander Zawadzki, Edward Ochab, Marian Spychalski, Józef Cyrankiewicz, Henryk Jabłoński i Wojciech Jaruzelski[55]. Belweder przejął funkcje, które do 1939 pełnił Zamek Królewski m.in. ambasadorowie państw obcych składali tam listy uwierzytelniające[55]. Po 1945 pałac był kilkukrotnie odnawiany, m.in. zmieniono pokrycie dachu na blachę miedzianą[55].

W latach 1951–1955 w Belwederze odbywały się zebrania najwyższego kierownictwa w sprawach związanych z odbudową Warszawy, nazywane „czwartkami belwederskimi”[56]. Uczestniczyli w nich m.in. Bolesław Bierut, zainteresowani ministrowie oraz przewodniczący Stołecznej Rady Narodowej[56].

W 1989 pałac stał się siedzibą prezydenta Wojciecha Jaruzelskiego, a od 1990 siedzibą prezydenta Lecha Wałęsy, który w 1994 podjął decyzję o przeniesieniu siedziby prezydenta do pałacu Rady Ministrów (równocześnie zmieniono jego nazwę na pałac Prezydencki) przy ul. Krakowskie Przedmieście 46/48. Od 2010 Belweder pełni funkcję siedziby Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej[57]. W latach 2010–2015 w pałacu wraz z rodziną mieszkał prezydent Bronisław Komorowski[58].

Podczas swoich pielgrzymek do Polski trzykrotnie wizyty w pałacu składał Jan Paweł II. 2 czerwca 1979 i 17 czerwca 1983 spotkał się tam z władzami PRL[59]. 8 czerwca 1991 papież spotkał się z Lechem Wałęsą i poświęcił pałacową kaplicę Matki Bożej Królowej Polski[59]. Znajdująca się w dolnej części budynku kaplica należy do parafii św. Aleksandra[60].

Belweder jest zarządzany przez Kancelarię Prezydenta RP[57].

Pozostałe informacje[edytuj | edytuj kod]

Od nazwy pałacu pochodzi nadana pod koniec XVIII wieku nazwa ulicy Belwederskiej[61].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Zespół Rezydencji Prezydenta RP. Belweder. W: Kancelaria Prezydenta RP [on-line]. prezydent.gov.pl. [dostęp 2016-12-19].
  2. Juliusz A. Chrościcki, Andrzej Rottermund: Atlas architektury Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, 1977, s. 49.
  3. a b c d e Marek Kwiatkowski: Wielka Księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka SA, 2000, s. 34. ISBN 83-7255-684-9.
  4. Marek Kwiatkowski: Pałace i wille Warszawy. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2014, s. 6. ISBN 978-83-06-03370-0.
  5. a b Eugeniusz Szwankowski: Ulice i place Warszawy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 16.
  6. a b c d e f g h Tadeusz S. Jaroszewski: Księga pałaców Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Interpress, 1985, s. 7. ISBN 83-223-2047-7.
  7. Marek Kwiatkowski: Pałace i wille Warszawy. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2014, s. 15. ISBN 978-83-06-03370-0.
  8. a b Marek Kwiatkowski: Wielka Księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka SA, 2000, s. 35. ISBN 83-7255-684-9.
  9. a b Anna Berdecka, Irena Turnau: Życie codzienne w Warszawie okresu Oświecenia. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1969, s. 173.
  10. Marek Kwiatkowski: Wielka księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2000, s. 89. ISBN 83-7255-684-9.
  11. Anna Berdecka, Irena Turnau: Życie codzienne w Warszawie okresu Oświecenia. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1969, s. 173–174.
  12. Anna Berdecka, Irena Turnau: Życie codzienne w Warszawie okresu Oświecenia. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1969, s. 239.
  13. a b Marek Kwiatkowski: Stanisław August. Król-Architekt. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolinskich, 1983, s. 121. ISBN 83-04-00850-5.
  14. Marek Kwiatkowski: Stanisław August. Król-Architekt. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolinskich, 1983, s. 124. ISBN 83-04-00850-5.
  15. Marek Kwiatkowski: Wielka księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2000, s. 142. ISBN 83-7255-684-9.
  16. Marek Kwiatkowski: Wielka księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2000, s. 143. ISBN 83-7255-684-9.
  17. a b c Juliusz A. Chrościcki, Andrzej Rottermund: Atlas architektury Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, 1977, s. 50.
  18. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 52. ISBN 83-01-08836-2.
  19. Marek Kwiatkowski: Wielka księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2000, s. 150. ISBN 83-7255-684-9.
  20. Jarosław Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 6. Kępna–Koźmińska. Warszawa: Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkani, 2000, s. 34, 36–38. ISBN 83-88372-04-4.
  21. Marian Gajewski: Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979, s. 404. ISBN 83-06-00089-7.
  22. a b c d Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 53. ISBN 83-01-08836-2.
  23. Marian Gajewski: Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979, s. 404–405. ISBN 83-06-00089-7.
  24. Tadeusz Jaroszewski: Chrystian Piotr Aigner. Architekt warszawskiego klasycyzmu. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 236.
  25. Tadeusz S. Jaroszewski: Księga pałaców Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Interpress, 1985, s. 8. ISBN 83-223-2047-7.
  26. a b Tadeusz Łepkowski: Warszawa w powstaniu listopadowym. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1965, s. 71.
  27. Marian Marek Drozdowski, Andrzej Zahorski: Historia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Jeden Świat, 2004, s. 152. ISBN 83-89632-04-7.
  28. Tadeusz Łepkowski: Warszawa w powstaniu listopadowym. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1965, s. 70–71.
  29. Marek Kwiatkowski: Wielka księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2000, s. 156. ISBN 83-7255-684-9.
  30. a b Kirył Sokoł, Aleksander Sosna: Cerkwie w centralnej Polsce 1815–1915. Białystok: Fundacja Sąsiedzi, 2011, s. 175. ISBN 978-83-931480-2-8.
  31. Marek Kwiatkowski: Wielka Księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka SA, 2000, s. 160. ISBN 83-7255-684-9.
  32. Marek Kwiatkowski: Wielka Księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka SA, 2000, s. 169. ISBN 83-7255-684-9.
  33. Krzysztof Dunin-Wąsowicz: Warszawa w czasie pierwszej wojny światowej. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1974, s. 238.
  34. a b c d e f Lech Królikowski: Warszawskie adresy marszałka. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990, s. 90. ISBN 83-01-10291-8.
  35. a b Andrzej Garlicki: Przewrót majowy. Warszawa: Czytelnik, 1987, s. 239. ISBN 83-07-01598-7.
  36. Andrzej Garlicki: Przewrót majowy. Warszawa: Czytelnik, 1987, s. 250. ISBN 83-07-01598-7.
  37. Andrzej Garlicki: Przewrót majowy. Warszawa: Czytelnik, 1987, s. 261. ISBN 83-07-01598-7.
  38. Andrzej Garlicki: Przewrót majowy. Warszawa: Czytelnik, 1987, s. 262. ISBN 83-07-01598-7.
  39. Andrzej Garlicki: Przewrót majowy. Warszawa: Czytelnik, 1987, s. 266–267. ISBN 83-07-01598-7.
  40. Henryk Comte: Zwierzenia adiutanta. W Belwederze i na Zamku. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1975, s. 121.
  41. Lech Królikowski: Warszawskie adresy marszałka. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990, s. 93. ISBN 83-01-10291-8.
  42. Lech Królikowski: Warszawskie adresy marszałka. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990, s. 91. ISBN 83-01-10291-8.
  43. Marek Kwiatkowski: Wielka Księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka SA, 2000, s. 174. ISBN 83-7255-684-9.
  44. Marek Kwiatkowski: Wielka Księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka SA, 2000, s. 175. ISBN 83-7255-684-9.
  45. Ryszard Mączewski: Warszawa między wojnami. Łódź: Księży Młyn, 2009, s. 114–115. ISBN 978-83-61253-51-8.
  46. Marek Kwiatkowski: Wielka Księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka SA, 2000, s. 184. ISBN 83-7255-684-9.
  47. Izabella Maliszewska, Stanisław Maliszewski: Śródmieście Południowe. Warszawskie Termopile 1944. Fundacja „Wystawa Warszawa walczy 1939–1945”, 2001, s. 11. ISBN 83-87545-42-2.
  48. Tomasz Szarota: Okupowanej Warszawy dzień powszedni. Warszawa: Wydawnictwo Czytelnik, 2010, s. 21. ISBN 978-83-07-03239-9.
  49. a b Lech Królikowski: Warszawskie adresy marszałka. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990, s. 100. ISBN 83-01-10291-8.
  50. Marek Kwiatkowski: Belweder. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1976, s. 133.
  51. Marek Kwiatkowski: Belweder. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1976, s. 132.
  52. Piotr Majewski: Wojna i kultura. Instytucje kultury polskiej w okupacyjnych realiach Generalnego Gubernatorstwa 1939–1945. Warszawa: Wydawnictwo TRIO, 2005, s. 224. ISBN 83-7436-003-8.
  53. a b c Marek Kwiatkowski: Wielka księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2000, s. 176. ISBN 83-7255-684-9.
  54. Marek Kwiatkowski: Wielka Księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka SA, 2000, s. 180. ISBN 83-7255-684-9.
  55. a b c Marek Kwiatkowski: Wielka księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2000, s. 184. ISBN 83-7255-684-9.
  56. a b Józef Sigalin: Warszawa 1944–1980. Z archiwum architekta. Tom 2. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1986, s. 420. ISBN 83-06-01187-2.
  57. a b Zespół Rezydencji Prezydenta RP Belweder. W: Kancelaria Prezydenta [on-line]. prezydent.gov.pl. [dostęp 2016-11-09].
  58. Od Wałęsów do Dudów. Jak mieszkały prezydenckie rodziny?. newsweek.pl, 29 maja 2015. [dostęp 2016-11-02].
  59. a b Paweł Zuchniewicz: Papieska Warszawa. Warszawa: Centrum Myśli Jana Pawła II w Warszawie, 2006, s. 65.
  60. Grzegorz Kalwarczyk: Przewodnik po parafiach i kościołach Archidiecezji Warszawskiej. Tom 2. Parafie warszawskie. Warszawa: Oficyna Wydawniczo-Poligraficzna „Adam”, 2015, s. 141. ISBN 978-83-7821-118-1.
  61. Kwiryna Handke: Słownik nazewnictwa Warszawy. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, 1998, s. 63. ISBN 83-86619-97X.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]