Bertold Merwin

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Bertold Merwin
Baruch Menkes
Ilustracja
z najmłodszym legionistą
podpułkownik podpułkownik
Data i miejsce urodzenia 13 listopada 1879
Tarnów
Data i miejsce śmierci 10 stycznia 1946
Lusaka
Przebieg służby
Lata służby 1914-1928
Siły zbrojne Orzełek legionowy.svg Legiony Polskie
Orzełek II RP.svg Wojsko Polskie
Główne wojny i bitwy I wojna światowa
wojna polsko-bolszewicka
Późniejsza praca dziennikarz
Odznaczenia
Krzyż Niepodległości Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Walecznych (1920-1941, czterokrotnie) Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczami Złoty Krzyż Zasługi Srebrny Krzyż Zasługi Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921 Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości

Bertold Merwin właściwie Baruch Menkes (ur. 13 listopada 1879 w Tarnowie – zm. 10 stycznia 1946 w Lusace) – polski żołnierz, oficer, Legionów Polskich, doktor filozofii, pisarz legionowy. nauczyciel, publicysta, literat, dziennikarz, redaktor.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Był synem księgarza Edwarda i Róży z Frenklów, kształcił się w gimnazjum w Tarnowie i we Lwowie. W 1907 uzyskał na Uniwersytecie Lwowskim stopień doktora filozofii, a następnie dyplom absolwenta Wydziału Prawa. Już w latach studenckich zmienił nazwisko będąc aktywnym członkiem Stowarzyszenia Młodzieży Akademickiej Zjednoczenie i Towarzystwa Szkoły Ludowej. Rozpoczął także pracę zawodową. Od października 1902 zatrudniony był w II Gimnazjum we Lwowie (z językiem wykładowym niemieckim), gdzie doszedł do stanowiska profesora. Wykładał historię powszechną i krajową, geografię, język polski i niemiecki. Redagował żydowskie pismo Jedność, opowiadające się za asymilacją potomków Izraela w polskim społeczeństwie, był stałym współpracownikiem Gazety Wieczornej i Nowego Głosu Polskiego, pisywał do Słowa Polskiego. W 1910 odbył podróż do Stanów Zjednoczonych. Jej plonem stał się tom reportaży W krainie dolara oraz cykl artykułów Żydzi w Ameryce. Wrażenia z podróży. Wydał ponadto książkę Żydzi w powstaniu 1863[1]

W roku 1913 został członkiem Związku Strzeleckiego, a we wrześniu 1914 był już żołnierzem Legionów Polskich. Od kwietnia 1915 służył w sztabie II Brygady[2]. W momencie wyjazdu na front pluton, w którym służył, został przeniesiony do Komendy Legionów, stanowiąc jej pluton sztabowy. W plutonie tym przeszedł cały szlak legionowy. Brał udział w kampaniach karpackich i bukowińskiej. 23 sierpnia 1915 roku awansował na chorążego kawalerii a 1 listopada 1916 roku został mianowany podporucznikiem. Był też oficerem kancelaryjnym w Legionach. Trafił do Krajowego Inspektoratu Zaciągu, później do Dowództwa Ośrodka Uzupełnień PKP i został internowany w obozie Dulfalva.

Po kryzysie przysięgowym służył nadal w Dowództwie Ośrodka Uzupełnień przy Polskim Korpusie Posiłkowym. Od 1 stycznia 1917 roku był żołnierzem w 2 pułku ułanów Legionów Polskich. Walczył na granicy bukowinskiej; w okolicach miejscowości; Toporowce, Rarańcza. Brał udział w zmaganiach wojennych II Brygady Legionów Polskich w Karpatach Wschodnich, na ówczesnym pograniczu galicyjsko-węgierskim. 25 października 1917 wraz z Polskim Korpusie Posiłkowym skierowano go w rejon Czerniowiec.

Gdy w nocy na 16 lutego 1918, w proteście przeciwko podpisaniu pokoju brzeskiego, część żołnierzy, głównie z II Brygady pod dowództwem gen. Józefa Hallera, przebiła się przez front austriacko-rosyjski pod Rarańczą, by połączyć się z II Korpusem Polskim w Rosji, jemu się nie udało przedostać i został internowany przez Austriaków w Synowódzku. Jako porucznik byłego Polskiego Korpusu Posiłkowego reskryptem Rady Regencyjnej z 31 października 1918 roku został przydzielony do podległego jej Wojska Polskiego z zatwierdzeniem posiadanego stopnia[3]. Po zawarciu pokoju z Rosją bolszewicką skierowano go do Dowództwa Okręgu Korpusu w Warszawie. Formalnie jako oficer nadetatowy w stopniu majora zaliczony do kadry 6 pułku Strzelców Podhalańskich z garnizonem w Stryju, pełnił funkcję wykładowcy historii wojskowości w dwóch stołecznych uczelniach wojskowych: Szkole Podchorążych Piechoty oraz Oficerskiej Szkole Inżynierii. Po odejściu na emeryturę w stopniu tytularnego podpułkownika powrócił do dziennikarstwa, pisał dla Kuriera Warszawskiego i Tygodnika Ilustrowanego, pełnił obowiązki redaktora politycznego Expressu Porannego Poza pracą aktywnie działał w Związku Legionistów.

We wrześniu 1939 Merwin został powołany na rzecznika prasowego Ministerstwa Informacji. Wraz z rządem ewakuował się do Rumunii, gdzie trafił do obozu dla internowanych, udało mu się wyjechać i dotrzeć do Zambii w Afryce. Zorganizował tam gimnazjum dla polskich dzieci, przybyłych w większości ze Związku Radzieckiego, za co został odznaczony przez Rząd RP na Uchodźstwie Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami. Zambii nigdy już nie opuścił. Zmarł 10 stycznia 1946 w Lusace (Rodezja Północna)[4].

W 1918 roku za udział w walkach Legionów i pracę w Polskiej Organizacji Wojskowej, został odznaczony między innymi Krzyżem Walecznych, Krzyżem Niepodległości, Złotym i Srebrnym Krzyżem Zasługi.

Publikował prace i artykuły poświęcone Legionom, szczególnie II Brygadzie:

  • Legiony w Karpatach (1915)
  • Legiony w boju (1916)
  • Z życia w Legionach (1918)
  • Z Dulfalvy do Tagliamento (1918)

Opracował Polskie Listy Miłosne” – od XV do XIX (Wydawnictwo Polskie Lwów – Poznań 1922), zawierające listy m.in: Mickiewicza, Zamoyskiego, Potockiego, Krasińskiego, Kronikę bitew II Brygady Legionów Polskich, tłumaczył dwa opowiadania Carla Hauptmanna, był autorem opracowania o wierszach Adama Mickiewicza; Nad Świtezią.

O nim w Kolędzie Legionowej pisał Józef Mączka

„Teraz już żołnierza wzorem:

W kąt nożyce i gazety,

Jeździ z nami na wedety,

Na wedety”

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Bertold Merwin: Do końca legionista
  2. Marek Gałęzowski, Na wzór Berka Joselewicza. Żołnierze i oficerowie pochodzenia żydowskiego w Legionach Polskich". Z przedmową Richarda Pipesa. Warszawa 2010, s. 490.
  3. Dziennik Rozporządzeń Ministerstwa Spraw Wojskowych, 1918, R. 1, nr 3, s. 21.
  4. Wykaz poległych i zmarłych żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na obczyźnie w latach 1939-1945. Londyn: Instytut Historyczny im. Gen. Sikorskiego, 1952, s. 274.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bertold Merwin, Legiony w boju 1914. Nakładem Centralnego Biura Wydawnictw NKN, Kraków 1915 r.
  • Bertold Merwin, Legiony w Karpatach 1914,Wydawca: Fort, EAN: 9788392213215, ​ISBN 83-922132-1-1
  • Bertold Merwin, Z życia w legionach, Kraków 1918.