Bertolt Brecht

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bertolt Brecht
Ilustracja
Bertolt Brecht w 1948
Imiona i nazwisko Eugen Berthold Friedrich Brecht
Data i miejsce urodzenia 10 lutego 1898
Cesarstwo Niemieckie Augsburg
Data i miejsce śmierci 14 sierpnia 1956
Niemiecka Republika Demokratyczna Berlin wschodni
Gatunki dramat, poezja
Ważne dzieła Matka Courage i jej dzieci
Opera za trzy grosze
Podpis Bertolt Brecht
Odznaczenia
Nagroda Państwowa NRD
Grób Bertolta Brechta

Bertolt Brecht, właśc. Eugen Berthold Friedrich Brecht (ur. 10 lutego 1898 w Augsburgu, zm. 14 sierpnia 1956 w Berlinie wschodnim) – niemiecki pisarz, dramaturg, teoretyk teatru, inscenizator, poeta, zwolennik komunizmu.

Życiorys[edytuj]

W 1916 poznał o prawie trzy lata młodszą Paulę Banholzer, córkę augsburskich lekarzy – Anny i Karola Banholzerów. Rok później rozpoczął studia medyczne i filozoficzne na Uniwersytecie Monachijskim. W 1919 Bertoltowi i Pauli urodził się syn Frank, który zginął w 1943 na froncie wschodnim. Bertolt i Paula nigdy nie wzięli ślubu. Pauli, którą Bertolt zwykł nazywać „kochaną małą złośnicą” (niem. „Liebste kleine Zornige”) albo „Bi” („Bittersweet”), zawdzięczamy wspomnienia o Brechcie (So viel wie eine Liebe: der unbekannte Brecht). W 1992 ukazały się listy Brechta do Pauli, w zbiorze zatytułowanym Liebste Bi: Briefe an Paula Banholzer. Wkrótce po narodzinach dziecka Brecht rozstał się z Paulą, a w 1922 wziął ślub z aktorką Marianne Zoff. W 1929, po sześcioletnim romansie, poślubił Helene Weigel. Z tego związku pochodzą syn Stefan (1924-2003) i córka Barbara (ur. 1930).

W listopadzie 1922 roku otrzymał Nagrodę Kleista za swoje pierwsze trzy dramaty.

Dzień po spaleniu Reichstagu (28 lutego 1933) Brecht udał się na emigrację – najpierw do Danii, potem Szwecji i Finlandii, następnie (w 1940) przejechał przez ZSRR transsyberyjską linią kolejową do Władywostoku. Ostatecznie zamieszkał w Stanach Zjednoczonych, w Santa Monica.

Komisja kongresowa do spraw działalności antyamerykańskiej wezwała go w październiku 1947 do stawienia się na przesłuchanie jako podejrzanego o działalność komunistyczną. 31 października 1947, po złożeniu zeznań, Brecht wyjechał do Europy. W utworzonej przez ZSRR w październiku 1949 NRD został w listopadzie 1949 mianowany dyrektorem nowo utworzonego teatru: Berliner Ensemble.

Brecht zmarł na atak serca, mając lat 58. W swej ostatniej woli wydał polecenia, by w jego sercu umieścić sztylet, a ciało zamknąć w stalowej trumnie, by nie mogły dostać się do niego robaki. Został pochowany na Dorotheenfriedhof w Berlinie.

Twórczość[edytuj]

Jego twórczość ma charakter buntowniczy, rewolucyjny; jest społecznie zaangażowana. Brecht najczęściej stawał w obronie robotników i pokrzywdzonych, przeciwko wojnom, atakował kapitalistów i filistrów. Jedną z głównych inspiracji światopoglądowych Brechta był marksizm, zmieszany z modernistyczną niechęcią do mieszczaństwa.

Jego sztuki poruszały problematykę społeczną, odnosiły się krytycznie wobec kapitalizmu i wojny, jak chociażby „Człowiek jak człowiek”. Pod koniec lat 20. zwrócił się całkowicie w kierunku propagandy (agit-prop), tworzył przedstawienia o charakterze dydaktycznym, pouczającym, które pokazywał robotnikom. Potem porzucił techniki nieco siermiężnego agit-prop na rzecz efektów obcości.

Największym sukcesem Brechta była „Opera za trzy grosze” (Die Dreigroschenoper), będąca modernizacją sztuki „Opery żebraczej” Gaya przeniesioną w realia robotnicze. Popularnym sloganem stał się jeden z jej refrenów brzmiący „najpierw żarcie, potem moralność” (Denn erst kommt das Fressen, und dann kommt die Moral)[1].

Fascynację Brechta kolektywizmem widać w sztuce „Człowiek jak człowiek” (Mann ist Mann), w której żołnierza znikającego ze swojego oddziału zastępuje przypadkowy człowiek, stając się jego pełnoprawnym zamiennikiem. Refren „słońca nie obchodzi, na kogo padają jego promienie” wyrażał ukute przez Majakowskiego hasło kolektywizmu „jednostka zerem, jednostka niczym”.

Utwór „Środek zaradczy” (Die Massnahme, 1931) jest z kolei pochwałą rewolucyjnej bezwzględności oraz odrzucenia wszelkich zasad moralnych poza służbą „sprawie” (rewolucji komunistycznej). W sztuce mającej postać retrospektywnej rozprawy przed sądem rewolucyjnym trzech towarzyszy partyjnych uzasadnia, dlaczego podczas tajnej misji w Chinach musieli zabić czwartego, młodszego towarzysza. Zachowania „młodego towarzysza” podyktowane litością – pomoc kulisowi, ujęcie się za robotnikiem – szkodzą misji, więc są godne potępienia. Momentem krytycznym staje się sprzeciw „młodego towarzysza” wobec linii partii, która w tym przypadku oznaczała przyzwolenie na masakrę chińskich komunistów przez Czang Kaj-szeka na podstawie jego paktu ze Stalinem:

Quote-alpha.png

Chór: – Czy jednak nie należy cenić honoru nade wszystko?
Trzej agenci: – Nie.
Chór: ' – Jakiejże podłości nie popełniłbyś, by zwalczyć nikczemność? Unurzaj się w błocie, uściskaj kata, ale zmieniaj świat! Świat tego potrzebuje!

Po sprzeciwie „młodego towarzysza” pozostali trzej podejmują decyzję o jego likwidacji, zaś on sam przyznaje się do błędu:

Quote-alpha.png

Młody towarzysz: – Tak. Teraz rozumiem, że zawsze postępowałem niesłusznie. Lepiej będzie jeśli przestanę istnieć
Trzej agenci: – Potem zastrzeliliśmy go i wrzuciliśmy do dołu z wapnem, a gdy wapno wchłonęło go, wróciliśmy do swojej pracy
Chór: – Wasz uczynek jest święty. Wprowadziliście w życie Zasady Klasyków, ABC Komunizmu. Tutaj również Rewolucja postępuje naprzód i tutaj również formują się szeregi bojowników. Jesteśmy razem.

Aktorka teatru Brechta[a] i jego przyjaciółka Carola Neher po wyemigrowaniu z III Rzeszy przez Pragę do ZSRR została aresztowana przez NKWD podczas wielkiej czystki w 1936, skazana na dziesięć lat łagru. Zmarła w łagrze pod Orenburgiem 26 czerwca 1942. Brak jakiejkolwiek reakcji Brechta na los Neher wywołał krytyczne reakcje wśród niemieckiej emigracji antyfaszystowskiej.[b].

Krytyk Herbert Lüthy tak skomentował[2] ten wycinek twórczości Brechta:

Quote-alpha.png
[Brecht był opanowany] nie przez ruch robotniczy – tego nigdy nie znał – ale przez głęboką potrzebę całkowitego poddania się totalitarnej władzy, temu nowemu bizantyjskiemu Kościołowi Państwowemu, niewzruszonej hierarchii opartej na nieomylności przywódcy

Teatr epicki[edytuj]

Brecht był ceniony nie tylko za niekwestionowany talent pisarski, lecz także, a może przede wszystkim, za wykreowanie nowych metod przekazu teatralnego, mianowicie za stworzenie teatru epickiego i wykorzystanie tak zwanego efektu obcości (Verfremdungseffekt). Forma ta jest tym ważniejsza, że służy uwydatnieniu treści rewolucyjnej. U źródeł tej koncepcji leży twierdzenie Brechta, że żyjemy obecnie w epoce naukowej, czyli takiej, w której człowiek zdołał ujarzmić przyrodę, jednak nie zmienił nic w stosunkach społecznych.

Jednakże według niektórych komentatorów twórczości Brechta, używanie kategorii „teatru epickiego” dla określenia jego programu estetycznego jest nieuprawnione. Ich argumentacja skupia się przede wszystkim na zakwestionowaniu „epickości” szczególnego akcentowania roli intelektu w odbiorze przekazu teatralnego oraz efektu obcości, podstawowych wyróżników tego programu[3].

Poglądy[edytuj]

Brecht chciałby pobudzić społeczeństwo do postawy twórczej, o której pisze następująco: „Jest to postawa krytyczna. (...) polega ona (...) wobec społeczeństwa – na przewrocie społecznym”. Otóż w tradycyjnym teatrze spektakl urzekał widza iluzją; widz wczuwa się w postacie i bieg wydarzeń, co stępia jego zmysł krytyczny i czyni go biernym. Dla przedstawień niosących w sobie treści polityczne potrzebny był inny rodzaj teatru. Dlatego właśnie, by zmuszać publiczność do aktywności intelektualnej, Brecht postanowił wprowadzić dystans między widownią a sceną. W tym celu używa właśnie efektów obcości. Metody te stanowią o teatrze epickim, a służą metodzie dialektyki materialistycznej.

Polska recepcja twórczości Brechta[edytuj]

Lata powojenne[edytuj]

Odbiór sztuk Brechta w Polsce roku był inny ze względów historycznych i ustrojowych. Jako autor tworzący na terenie Wschodnich Niemiec, nie stanowił obowiązkowego elementu w systemie szkolnictwa Polski Ludowej, a jego sztuki teatralne nie były omawiane ze względu na nieobecność na liście lektur obowiązkowych. Twórczość Brechta w Polsce powojennej wywoływała ogólną niechęć i uprzedzenia w odniesieniu do teatru i całej kultury niemieckiej, co można potraktować jako efekt doświadczeń generacyjnych w wyniku II wojny światowej. Dopiero pod koniec lat dziewięćdziesiątych teatr niemiecki zaczął być interpretowany przez polskich reżyserów sztuk teatralnych. Wiązało się to między innymi z upadkiem „żelaznej kurtyny” i zjednoczeniem Niemiec, a co za tym idzie – polepszeniem się stosunków polsko-niemieckich[4].

Recepcja po 1989 roku[edytuj]

Pierwszą sztuką teatralną Bertolta Brechta w kontekście „ponownego odkrycia” dramaturga i próby odnalezienia jego postulatów w praktyce był właśnie wystawiony 9 listopada 1985 roku Baal. Pierwsza wersja dramatu powstała w 1918, a ostateczna wersja sceniczna została ukończona przez Brechta w 1926 roku, co pokazuje czasową przepaść między powstaniem dzieła a jego inscenizacją na deskach polskiego teatru. Spektakl wyreżyserował wówczas Piotr Cieślak. W główną rolę tytułowego Baala wcielił się Zbigniew Zapasiewicz, obok którego zagrali między innymi Janusz Gajos i Piotr Machalica[5]. Baal w tej wersji jest określany jako specyficzne dzieło, którego głównym celem jest prowokacja osadzona w okresie ekspresjonizmu, pokazana w sposób groteskowy. Sama dramaturgia Brechta powiązana była z techniką skandalizowania i szokowania, a krytycy zajmujący się inscenizacją Baala skupiali się przede wszystkim na szukaniu tak zwanego Verfremdungseffekt, który jest typowy dla twórczości dramaturga. Gra aktorska była wówczas typowa dla charakterystycznych założeń teatru epickiego Brechta, która nie opierała się na ukazywaniu emocji, lecz na prezentowaniu konkretnych treści i ich relacji względem sztuki[6]. Innej interpretacji dramatu dokonała reżyserka Anna Augustynowicz, która wystawiła swoją wersję na deskach Wrocławskiego Teatru Współczesnego i opierała się na tłumaczeniu ostatecznej wersji, przetłumaczonej przez Romana Szydłowskiego. Główny bohater został przedstawiony jako „nielubujący się w skatologii i pornografii, prowokujący poeta-pijak”[7].

Ważniejsze dzieła[edytuj]

Dramaty[edytuj]

Proza[edytuj]

  • Powieść za 3 grosze (1934)
  • Opowiadania z kalendarza (1949)
  • Interesy pana Juliusza Cezara (1957)

Poezja[edytuj]

  • Wiersze wybrane (1954)
  • Postylla domowa i inne wiersze (1988)

Eseje[edytuj]

  • Rozmowy uchodźców (1961)

Uwagi

  1. Odtwórczyni roli Polly w Operze za trzy grosze na scenie i w jej pierwszej wersji filmowej (1931)
  2. Por. Aleksander Weissberg-Cybulski: Wielka czystka

Przypisy

  1. Arthur Koestler: The Invisible Writing. 1954, s. 39–43.
  2. Herbert Lüthy: Du Pauvre Bertold Brecht. 1953.
  3. Margret Dietrich: Episches Theater? Beitrag zur Dramaturgie des 20. Jahrhunderts., [w:] Episches Theater, Köln, Berlin 1970, s. 94–153.
  4. Karolina Prykowska-Michalak, Polska recepcja twórczości Bertolta Brechta po 1989 roku, [:w] Monika Wolting, Stephan Wolting, Zrozumieć obcość. Recepcja literatury niemieckojęzycznej w Polsce po 1989 roku, 2016, ​ISBN 97883-242-2784-6​, S. 223–224.
  5. Karolina Prykowska-Michalak, Polska recepcja twórczości Betrolta Brechta po 1989 roku, [:w] Monika Wolting, Stephan Wolting, Zrozumieć obcość. Recepcja literatury niemieckojęzycznej w Polsce po 1989 roku, 2016, ​ISBN 97883-242-2784-6​, S. 225.
  6. Tamże, S. 225–227.
  7. Tamże, S. 228.

Linki zewnętrzne[edytuj]