Bertrand de Jouvenel

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Bertrand de Jouvenel
Data i miejsce urodzenia 31 października 1903
Paryż
Data i miejsce śmierci 1 marca 1987
Paryż
Zawód, zajęcie filozof
Narodowość francuska

Bertrand de Jouvenel des Ursins (ur. 31 października 1903, zm. 1 marca 1987) – francuski filozof, politolog, ekonomista, dziennikarz i futurysta.

De Jouvenel był pionierem futuryzmu (założył organizację i miesięcznik Futuribles International) oraz był jednym z najwybitniejszych filozofów liberalnych XX wieku (współzałożył m.in. z Friedrichem von Hayekiem Stowarzyszenie Mont Pelerin). Dwa jego dzieła dotyczące filozofii politycznej zostały wydane po polsku: „Traktat o władzy” i „Redystrybucja. Grabież czy ignorancja”.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Bertrand pochodził ze starego rodu francuskiej szlachty, pochodzącego z regionu Szampanii. Był synem Henriego de Jouvenel i Sary Claire Boas, pisarki piszącej pod pseudonimem Ariel[1] i córki żydowskiego przemysłowca. Ojciec rozwiódł się z Sarą w 1912 r., aby zostać drugim mężem francuskiej pisarki Colette. W 1920 r., kiedy miał zaledwie 16 lat, Bertrand rozpoczął romans ze swoją macochą, która wtedy miała ponad 40 lat. Romans trwał cztery lata i skończył się rozwodem Colette i jego ojca w atmosferze obyczajowego skandalu. Ich romans zainspirował powieść Colette pt. „Le Blé en herbe”.

Karierę zaczął jako dziennikarz. W 1923 r. ojciec zabiera go na zebranie Ligi Narodów. Przez kontakty w Lidze ojciec załatwia mu staż jako asystent Edvarda Beneša, pierwszego premiera Czechosłowacji. Jedną z przyczyn z tego stażu było to, że matka Jouvenela z pasją popierała niepodległość Czechosłowacji. Spędza kilka miesięcy na Hradczanach, a potem zostaje reporterem dla największych francuskich czasopism: Paris-Soir, Le Petit Journal, Marianne (Emmanuela Berla) czy magazynu Vu. Jeden z jego pierwszych tekstów dotyczy stanu francuskiej armii – konkluduje proroczo w nim: „Błędem byłoby wierzyć, że obrona narodowa może być całkowicie zapewniona przez generałów, konie i dziury w drogach.”

W połowie lat 20-tych jego uwagę skupiają kwestię gospodarcze – zwłaszcza wysokie bezrobocie wśród robotników. W 1928 publikuje książkę „L’Economie dirigée” (Gospodarka kierowana), w której stawia tezę: „W XIX wieku robotnicy byli dojną krową kapitału, w XXI wieku kapitał będzie dojną krową robotników.”

Niechęć do sowieckiego komunizmu i pogrążonego w Wielkim Kryzysie kapitalizmu Ameryki, kieruje sympatie Jouvenela w stronę trzeciej drogi – Rzymu Mussoliniego. W latach 30. brał udział w Cahiers Bleus, przeglądzie Partii republikańsko-syndykalistycznej Georges’a Valois’a.

W latach 1930–1934 Jouvenel miał romans z amerykańską korespondentką wojenną Marthą Gellhorn, z którą ożeniliby się, gdyby jego żona Marcelle de Jouvenel zgodziła się na rozwód[2].

Arthur Koestler w swoich wspomnieniach pt. The Invisible Writing wspominał, że w 1934 roku Jouvenel znalazł się wśród niewielkiej liczby francuskich intelektualistów, którzy obiecywali moralne i finansowe wsparcie dla nowo powstałego Institut pour l'Étude du Fascisme (Instytutu Badań nad Faszyzmem). Inne osobistości, które oferowały wsparcie, to m.in. profesor Paul Langevin, Frédéric Joliot-Curie, André Malraux[3].

Jednak w tym samym roku Jouvenel będąc pod wrażeniem zamieszek w ligach antyparlamentarnych (Kryzys 6 lutego 1934), rozczarował się tradycyjnymi partiami politycznymi i opuścił Partię Radykalną. Założył czasopismo z Pierre Andreu o nazwie La Lutte des jeunes (Walka Młodych), przyczyniając się jednocześnie do powstania prawicowej gazety pt. Gringoire, dla której relacjonował Kongres norymberski w Niemczech w 1935 r., gdzie uchwalono niesławne ustawy norymberskie. Zaczął spotykać się z przedstawicielami kręgów monarchistycznych i nacjonalistycznych, gdzie poznał m.in. Henri de Man i Pierre Drieu la Rochelle[4].

Poparł zbliżenie francusko-niemieckie i stworzył „Cercle du grand pavois” (Koło wielkiej baszty), który wspierał Comité France-Allemagne (Komitet Francusko-Niemiecki). Tutaj zaprzyjaźnił się z Otto Abetzem[5], przyszłym niemieckim ambasadorem w Paryżu w czasie okupacji. W lutym 1936 r. przeprowadził wywiad z Adolfem Hitlerem dla czasopisma Paris-Midi[6].

W tym samym roku dołączył do Francuskiej Partii Ludowej Jacques’a Doriot’a[7]. Został redaktorem naczelnym czasopisma L'Émancipation nationale (Emancypacja narodowa), w którym popierał faszyzm. Zerwał z tym środowiskiem w 1938 r., kiedy Doriot poparł układ monachijski.

Po francuskiej klęsce w 1940 r. Jouvenel pozostał w Paryżu i pod niemiecką okupacją opublikował „Après la Défaite”, wzywając Francję do wstąpienia do nowego porządku Hitlera.

Uciekł do Szwajcarii tuż przed wyzwoleniem Paryża przez aliantów i tam nawrócił się na klasyczny liberalizm. To właśnie w późnych latach 40-tych i 50-tych ukazały się jego najważniejsze dzieła dotyczące filozofii politycznej. Jouvenel był jednym z niewielu francuskich intelektualistów, którzy zwracali uwagę na teorię ekonomii i ekonomię dobrobytu, które pojawiły się w pierwszej połowie XX wieku w Austrii, Włoszech, Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych, o czym świadczy m.in. jego praca „Etyka redystrybucji”.

W 1947 r. wraz z Friedrichem Hayekiem, Jacquesem Rueffem i Miltonem Friedmanem założył Stowarzyszenie Mont Pelerin. W 1960 r. de Jouvenel założył Futuribles International w Paryżu.

W latach 60-tych de Jouvenel pisał głównie o futuryzmie i ekologii, zaczynał być coraz bardziej krytyczny względem leseferystycznego liberalizmu – skarżył się w jednym z listów do Miltona Friedmana, że Stowarzyszenie Mont Pelerin „w coraz większym stopniu zwróciło się ku manicheizmowi, zgodnie z którym państwo nie może uczynić nic dobrego, a prywatna przedsiębiorczość nie może uczynić nic złego”[8]. Był przychylny protestom studentów z 1968 roku i krytyczny wobec wojny w Wietnamie[9]. Wyraził również poparcie dla socjalistycznego kandydata na prezydenta Francoisa Mitterranda[8].

W 1983 r. Jouvenel pozywa za zniesławienie izraelskiego historyka Zeeva Sternhella, który napisał w swojej książce „Ni Droite, ni Gauche” (Ani prawica, ani lewica), że był faszystą i sympatykiem nazizmu w latach 30-tych i 40-tych. W jego obronie przed sądem zeznaje m.in. Raymond Aron. Sąd rozstrzyga sprawę na korzyść Jouvenela, ale nie wymaga od Sternhella publikacji żadnego sprostowania[10].

Bertrand de Jouvenel zmarł w 1987 r. w Paryżu.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

  • Après la Défaite (After the Defeat), 1941
  • Traktat o władzy, 1948 [2013]
  • Redystrybucja. Grabież czy ignorancja, 1951 [2011]
  • Sovereignty: An Inquiry into the Political Good, 1957
  • The Pure Theory of Politics, 1963
  • The Art of Conjecture, 1967

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Claire Boas de Jouvenel (1879-1967), data.bnf.fr [dostęp 2020-03-05].
  2. Caroline Moorehead: Martha Gellhorn: A Life, Chatto & Windus, London 2003, ​ISBN 0-7011-6951-6​.
  3. Arthur Koestler, The Invisible Writing, Collins and Hamish Hamilton, London 1954. Republished in 1969 by Hutchinson (Danube edition) ​ISBN 0-09-098030-1​. p. 297.
  4. Le siècle des intellectuels by Michel Winock, ed. Seuil, p. 410.
  5. Bertrand de Jouvenel, Un voyageur dans le siècle (1903–1945), tome 1, éditions Robert Laffont, Paris, 1979.
  6. Les grandes interviews du siècle: Adolf Hitler [zarchiwizowane z adresu].
  7. Laurent Kestel, „L’engagement de Bertrand de Jouvenel au PPF de 1936 à 1939, intellectuel de parti et entrepreneur politique”, French Historical Studies, n.30, hiver 2007, s. 105–125.
  8. a b Helena Rosenblatt, French Liberalism from Montesquieu to the Present Day, Cambridge University Press, 2012, s. 214–219.
  9. Annelien De Dijn, Bertrand de Jouvenel and the Revolt Against the State in Post-War America, „Ethical Perspectives”, 3, 17, 2010, s. 386.
  10. Robert Wohl, 1991, „French Fascism, Both Right and Left: Reflections on the Sternhell Controversy”, The Journal of Modern History 63: 91–98.