Beta Lyrae

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Beta Lyrae
β Lyr
Ilustracja
Położenie w gwiazdozbiorze
Dane obserwacyjne (J2000)
Gwiazdozbiór Lutnia
Rektascensja 18h 50m 04,795s[1]
Deklinacja +33° 21′ 45,61″[1]
Paralaksa (π) 0,00339 ± 0,00017[1]
Odległość 959 ± 48 ly
294 ± 15[2] pc
Wielkość obserwowana 3,42[1]m
Ruch własny (RA) 1,90 ± 0,12[1] mas/rok
Ruch własny (DEC) −3,53 ± 0,20[1] mas/rok
Prędkość radialna 2,20 ± 0,70[1] km/s
Charakterystyka fizyczna
Rodzaj gwiazdy typ β Lyrae
Typ widmowy Aa1: B0,5 V
Aa2: B7 II[3]
Masa Aa1: 13,16 ± 0,30[4] M
Aa2: 2,97 ± 0,20 M
Promień Aa1: 6,0 ± 0,2[4] R
Aa2: 15,2 ± 0,2 R
Metaliczność [Fe/H] 0,49[2]
Wielkość absolutna −3,82[2]m
Jasność Aa1:26 300[4] L
Aa2: 6500 L
Temperatura Aa1:30 000 ± 2000[4] K
Aa2: 13 200 K
Charakterystyka orbitalna
Krąży wokół Centrum Galaktyki
Półoś wielka 8454[2] pc
Mimośród 0,1481[2]
Alternatywne oznaczenia
Oznaczenie Flamsteeda: 10 Lyrae
2MASS: J18500479+3321455
Bonner Durchmusterung: BD +33°3223
Fundamentalny katalog gwiazd: FK5 705
Boss General Catalogue: GC 25847
Katalog Henry’ego Drapera: HD 174638
Katalog Hipparcosa: HIP 92420
Katalog jasnych gwiazd: HR 7106
SAO Star Catalog: SAO 67451
Sheliak, AAVSO 1846+33

Beta Lyrae (β Lyr, Sheliak) – gwiazda zmienna znajdująca się w gwiazdozbiorze Lutni w odległości ok. 960 lat świetlnych.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Tradycyjna nazwa gwiazdy, Sheliak, wywodzi się od języka arabskiego ‏الشلياق‎ Al Shilyāk, co oznacza „lira”. Nazwa ta odnosi się do całego gwiazdozbioru i astronomowie arabscy zapożyczyli ją z greckiej astronomii, w której gwiazdozbiór wyobrażał lirę Orfeusza[3]. Międzynarodowa Unia Astronomiczna w 2016 roku oficjalnie zatwierdziła użycie nazwy Sheliak na określenie tej gwiazdy[5].

Charakterystyka obserwacyjna[edytuj | edytuj kod]

Zmiany jasności w układzie podwójnym zaćmieniowym typu β Lyr

Zmienność gwiazdy odkrył w 1784 roku angielski miłośnik astronomii John Goodricke[6]. Okres zmian jasności wynosi 12 dni, 21 godzin i 50 minut. Gwiazda ta była drugim w kolejności odkrytym układem zaćmieniowym[a]. Sheliak jest też prototypem gwiazd zmiennych typu Beta Lyrae. Krzywa zmian blasku Beta Lyrae charakteryzuje się wyraźnym minimum wtórnym oraz brakiem blasku stałego, czyli jasność tego układu zmienia się płynnie[3].

Charakterystyka fizyczna[edytuj | edytuj kod]

Układ tworzą dwie gorące gwiazdy typu widmowego B. Poniżej opisany model najlepiej odpowiada krzywej zmian blasku układu. Jaśniejszy składnik to gorąca, masywna gwiazda ciągu głównego, otoczona przez dysk pyłowy, o jasności około 26 300 razy większej niż Słońce i temperaturze około 30 tysięcy kelwinów. Ma promień 6 razy większy niż promień Słońca i 13 razy większą masę. Jej towarzyszka to olbrzym o jasności 8600 razy większej niż Słońce i temperaturze ok. 13 300 K. Gwiazda ta osiągnęła promień 15 razy większy niż Słońce, a jej masa jest około trzykrotnie większa niż masa Słońca. Taki stan układu wynika z przepływu masy między składnikami[4].

Układ jest na tyle ciasny, że olbrzym wypełnił swoją powierzchnię Roche’a i jest zdeformowany przez grawitacyjne oddziaływanie drugiego składnika do kształtu gruszki. Materia z tej gwiazdy przepłynęła na drugi składnik, zwiększając jego masę. Jaśniejszą gwiazdę otacza dysk materii, będącej w kontakcie z nią, rozciągający się do odległości 28,3 R, który w miarę zbliżania się do gwiazdy zmniejsza grubość od 11,2 do 0,58 R i zwiększa swoją temperaturę od 8200 K do 30 000 K. Dysk odpowiada za około 22% jasności systemu[4].

Towarzysze[edytuj | edytuj kod]

Układ Beta Lyrae ma także liczne optyczne towarzyszki[7]. Gwiazda skatalogowana jako Beta Lyrae B jest oddalona o 45,7 sekundy kątowej (pomiar z 2017)[7], ma wielkość gwiazdową 7,13m i typ widmowy B7[8]. Niewiele dalsza na niebie (46,8″ w 2015)[7] Beta Lyrae C ma znacznie mniejszą paralaksę i jest obiektem tła[9].

Dzięki danym z misji astrometrycznej Gaia zidentyfikowana została nieznana wcześniej gromada otwarta oznaczona Gaia 8, w której środku znajduje się Beta Lyrae. Najprawdopodobniej jest to najmasywniejszy obiekt gromady, liczącej około 100 gwiazd[10][11].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Pierwszym znanym układem zaćmieniowym był Algol.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g Beta Lyrae w bazie SIMBAD (ang.)
  2. a b c d e Anderson E, Francis C.: HIP 92420 (ang.). W: Extended Hipparcos Compilation (XHIP) [on-line]. VizieR, 2012. [dostęp 2019-09-18].
  3. a b c Jim Kaler: Sheliak (ang.). STARS. [dostęp 2016-10-02].
  4. a b c d e f R.E. Mennickent, G. Djurašević. On the accretion disc and evolutionary stage of β Lyrae. „Monthly Notices of the Royal Astronomical Society”. 432 (1), s. 799–809, 2006. DOI: 10.1093/mnras/stt515. arXiv:1303.5812. Bibcode2013MNRAS.432..799M (ang.). 
  5. Naming Stars. Międzynarodowa Unia Astronomiczna, 2017-02-01. [dostęp 2017-05-22].
  6. Lyra, the Lyre or Harp. W: Richard Hinckley Allen: Star Names Their Lore and Meaning. Nowy Jork: Dover Publications Inc., 1963, s. 282–285. ISBN 0-486-21079-0. (ang.)
  7. a b c Mason et al.: WDS J18501+3322A. W: The Washington Double Star Catalog [on-line]. VizieR, 2014.
  8. bet Lyr B w bazie SIMBAD (ang.)
  9. bet Lyr C w bazie SIMBAD (ang.)
  10. Tomasz Nowakowski: New open cluster discovered using Gaia (ang.). Phys.org, 2019-09-18. [dostęp 2019-09-18].
  11. Ulrich Bastian, Gaia 8: Discovery of a star cluster containing beta Lyrae -- and of a larger old (extinct) star formation complex surrounding it, „ArXiv”, 2019, arXiv:1909.04612 (ang.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław Świerczyński. Zmiana okresu Beta Lyrae w latach 1956–2010. „Proxima”. 2/2010 (2), s. 20–22, październik 2010.