Bezirk Bialystok

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bezirk Bialystok
Personalausweis (dowód tożsamości) mieszkańca Bezirk Bialystok (1943)

Bezirk Bialystok (pol. Okręg Białostocki)[1] – jednostka administracyjna utworzona 22 lipca 1941 w związku z utworzeniem na Białostocczyźnie niemieckiej administracji cywilnej, która zastąpiła wojskowe władze okupacyjne działające na tym terenie po ataku Niemiec na ZSRR 22 czerwca 1941.

Okręg Białostocki miał charakter rejencji ze strukturą administracyjną analogiczną do istniejącej w Prusach Wschodnich. W jego granicach znalazło się przedwojenne województwo białostockie (bez Suwalszczyzny i dwóch gmin na prawym brzegu Pisy) oraz część powiatów prużańskiego i brzeskiego z dawnego województwa poleskiego. Na mocy dekretu z 18 września 1941 terytorium okręgu powiększono o obwód grodzieński.

Okręg Białostocki miał powierzchnię 31 426 km2[1].

Struktura administracyjna[edytuj]

Niemiecka mapa Bezirk Białystok z lipca 1944

Okręg Białostocki dzielił się na 8 jednostek administracyjnych szczebla powiatu, tzw. komisariatów powiatowych (kreisskomissariatów). Były to komisariaty białostocki (Kreisskomissariat Białystok), bielsko-podlaski (Kreisskomissariat Bielsk), grajewski (Kreisskomissariat Grajewo), grodzieński (Kreisskomissariat Grodno), łomżyński (Kreisskomissariat Lomscha), sokólski (Kreisskomissariat Sokolka), wołkowyski (Kreisskomissariat Wolkowysk) oraz miasto Białystok[2]. Niższymi jednostkami były tzw. obwody urzędowe (Amtskomissariat) i było ich 114. Ostatnim szczeblem administracyjnym były gminy i sołectwa.

Na czele administracji stał gauleiter Prus Wschodnich, Erich Koch. Jednocześnie był on komisarzem Rzeszy okupowanej Ukrainy i posłem w Reichstagu. Wobec sprawowania tak wielu urzędów, Koch nie mógł ciągle przebywać w Białymstoku, dlatego powołał na swego stałego zastępcę, szefa Niemieckiego Frontu Pracy w Królewcu, Waldemara Magunię. Szybko popadł on jednak w niełaskę i jego miejsce zajął landrat tylżycki, Friedrich de Brix.

Okręg Białostocki i Prusy Wschodnie były w tej sytuacji połączone nie tylko poprzez osobę Kocha, ale także przez kadrę urzędniczą która wywodziła się z kadry wschodniopruskiej, aparat bezpieczeństwa, który otrzymywał rozkazy od swych przełożonych w Królewcu, pocztę i inne organy. Jednak Okręg Białostocki nie został bezpośrednio włączony do Prus Wschodnich, choć prawdopodobnie stać się tak miało w przyszłości. 16 lipca 1941 Hitler na tajnej konferencji z udziałem Göringa, Keitla, Lammersa i Rosenberga, zapowiedział włączenie Okręgu do Rzeszy[3]. Jedynym wyznacznikiem odrębności była granica policyjna między nimi. Aby ją przekroczyć należało uzyskać stosowne zezwolenie. Natomiast granicę celną zniesiono w listopadzie 1941[4].

Szczegółowy podział administracyjny[edytuj]

Według stanu z 31 lipca 1944 Bezirk Bialystok był podzielony na 13 miast i 114 gmin wiejskich[5]:

Powiat miejski Białystok[edytuj]

Powiat Bialystok Stadt obejmował 1 miasto:

Powiat białostocki[edytuj]

Landkreis Bialystok dzielił się na 1 miasto i 17 gmin wiejskich:

Landkreis Bialystok obejmował obszar przedwojennego powiatu białostockiego (bez fragmentów dawnych gmin Trzcianne i Dolistowo), północno-wschodnią część powiatu wysokomazowieckiego oraz skrawek powiatu bielskiego (północna część dawnej gminy Narew).

Powiat bielski[edytuj]

Landkreis Bielsk dzielił się na 4 miasta i 25 gmin wiejskich:

Landkreis Bielsk obejmował obszar przedwojennego powiatu bielskiego (bez północnej części dawnej gminy Narew), południowe pasmo powiatu wołkowyskiego (obejmujące zalesione tereny Puszczy Białowieskiej i obszar dawnej gminy Tarnopol) oraz skrawek powiatu wysokomazowieckiego (część dawnej gminy Klukowo) - z dawnego woj. białostockiego; ponadto północną część powiatu brzeskiego (5 gmin i 2 miasta) i zachodnią część powiatu prużańskiego (5 gmin i miasto Prużana) - należące przed wojną do woj. poleskiego.

Powiat grajewski[edytuj]

Landkreis Grajewo dzielił się na 2 miasta i 12 gmin wiejskich:

Landkreis Grajewo obejmował obszar przedwojennego powiatu szczuczyńskiego (bez gminy Lachowo) oraz zachodnią część powiatu augustowskiego (bez gmin Dowspuda i Szczebro-Olszanka, które weszły w skład powiatu suwalskiego w rejencji gąbińskiej).

Powiat grodzieński[edytuj]

Landkreis Grodno dzielił się na 2 miasta i 17 gmin wiejskich:

Landkreis Grodno obejmował środkowo-północną część przedwojennego powiatu grodzieńskiego, wschodnią część powiatu augustowskiego i skrawek powiatu suwalskiego (cypel dawnej gminy Giby) z dawnego woj. białostockiego, a także cztery gminy na obrzeżach powiatu szczuczyńskiego, należącego przed wojną do woj. nowogródzkiego.

Powiat łomżyński[edytuj]

Landkreis Lomscha dzielił się na 1 miasto i 15 gmin wiejskich:

Landkreis Lomscha obejmował obszar przedwojennego powiatu łomżyńskiego, wschodnią część powiatu ostrowskiego oraz fragment powiatu ostrołęckiego (gmina Piski), należące przed wojną do woj. warszawskiego (co prawda tylko od 1 kwietnia 1939); a także południowo-zachodnią część powiatu wysokomazowieckiego oraz fragmenty powiatów szczuczyńskiego (dawna gmina Lachowo) i białostockiego (fragment dawnej gminy Trzcianne), należące przed wojną do woj. białostockiego.

Powiat sokólski[edytuj]

Landkreis Sokolka dzielił się na 1 miasto i 11 gmin wiejskich:

Landkreis Sokolka obejmował obszar przedwojennego powiatu sokólskiego, południowo-zachodnią część powiatu grodzieńskiego oraz fragment powiatu białostockiego (północna część dawnej gminy Dolistowo).

Powiat wołkowyski[edytuj]

Landkreis Wolkowysk dzielił się na 1 miasto i 17 gmin wiejskich:

Landkreis Wolkowysk obejmował obszar przedwojennego powiatu wołkowyskiego (bez południowego pasma składającego się z zalesionych obszarów Puszczy Białowieskiej i bez dawnej gminy Tarnopol) i dwa oddzielne kawałki powiatu grodzieńskiego (gminy Mosty i Wołpa na południowym-wschodzie i część gminy Hołynka na południowym-zachodzie), a także miasto i gminę Różana, należące przed wojną do powiatu iwacewickiego w woj. poleskim.

Historia[edytuj]

2 listopada 1942 w ramach akcji „Reinhardt” w całym okręgu przeprowadzono akcję likwidacji gett dla ludności żydowskiej[6]. Większość Żydów została wywieziona do najbliższych obozów przejściowych, które utworzono w Białymstoku, Wołkowysku, Zambrowie, Buguszach koło Grajewa oraz Kiełbasinie koło Grodna[6]. Stamtąd po 3–10 dniach byli wywożeni do obozu zagłady w Treblince, a także do obozu Auschwitz-Birkenau[6][7]. Nie zlikwidowano wtedy gett w Jasionówce, Prużanach, Krynkach i Sokółce (zostały one zlikwidowane w styczniu 1943), Grodnie (w okresie styczeń-marzec 1943) oraz w Białymstoku (w sierpniu 1943)[6].

W okresie okupacji niemieckiej zginęło ok. 210 tys. Żydów i 72 tys. Polaków mieszkających w Okręgu Białostockim[1].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b c Wielka Encyklopedia PWN. Tom 3.. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, s. 559. ISBN 83-01-13436-4.
  2. Sz. Datner, „Niemiecki okupacyjny aparat bezpieczeństwa w Okręgu Białostockim (1941-1944) w świetle materiałów niemieckich (opracowania Waldemara Macholla), [w:] Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, t. XV, s. 7
  3. Cz. Madajczyk, "Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, t. 1., Warszawa 1970, s. 132, 138.
  4. Tamże, s. 212
  5. [http://www.territorial.de/bial/gemeinde/gemeinda.htm Städte und Amtsbezirke im Bezirk Bialystok, Stand 31. 7. 1944
  6. a b c d Anna Pyżewska: Pomoc dla ludności żydowskiej w Okręgu Białystok w latach okupacji niemieckiej [w:] Polacy i Żydzi pod okupacją niemiecką 1939–1945. Studia i materiały. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2006, s. 947. ISBN 83-60464-01-4.
  7. Yitzak Arad: Belzec, Sobibor, Treblinka. The Operation Reinhard Death Camps. Bloomington: Indiana University Press, 1999, s. 396–397. ISBN 978-0-253-21305-1.

Bibliografia[edytuj]