Biała Chorwacja

Ziemie Białych Chorwatów oznaczone jako Grande Khrobatie – Blanche w Małopolsce, a także ziemie Czerwonych Chorwatów oznaczone jako Kchrobatie – Rouge na wschodzie.

Mapa Polski z czasów Bolesława Chrobrego, obrazująca jedną z hipotez położenia Białej Chorwacji.

Słowianie na przełomie VIII i IX wieku – mapa obrazująca jedną z hipotez położenia Białej Chorwacji.

XX-wieczna Mapa Europy zachodniej, mająca przedstawiać Europę z okresu powstania Descriptio civitatum et regionum ad septentrionalem plagam Danubii – można dostrzec Chorwację (bez rozróżnienia na Białą i Czerwoną) na Bałkanach oraz w regionie późniejszej Małopolski.

Biała Chorwacja (chorw. Bijela Hrvatska, Velika Hrvatska) – terytorium historyczne o nieokreślonym położeniu geograficznym w Europie Środkowej, przez część badaczy utożsamiane z Małopolską.

Źródła pisane

Konstantyn Porfirogeneta

Konstantyn VII Porfirogeneta wymienia Białą Chorwację w dziele De administrando imperio (w języku greckim Βελοχρωβάτοι i Χρωβάτοι). Według jego relacji, w VII wieku część plemion chorwackich opuściła to terytorium i udała się na Bałkany, na obszar dzisiejszej Chorwacji, na zaproszenie cesarza bizantyńskiego Herakliusza w celu obrony granic cesarstwa przed Awarami. Pozostali Chorwaci mieli pozostać w swojej pierwotnej ojczyźnie, zachowując własnego władcę.

Adam Tadeusz Naruszewicz w dziele Historia narodu polskiego przedstawił następującą relację:

„Nazwisko Chrobatów było znajome jeszcze w IX wieku za Konstantyna Porfirogenita, który o nich tak pisze w księdze de administrando Imperia w rozdziale XXX. i XXXI. »Chrobaci mieszkali wtenczas (to jest za Herakliusza) za Bawarią, gdzie teraz są Belo-Chrobaci, [...] inni zaś Chrobaci, od tych, którzy do Dalmacyi weszli, mieszkali ku Francyi, nazywali się Belo-Chrobaci, to jest biali, mający własnego Księcia. Hołdują zaś Ottonowi W. panującemu nad Francyą, która jest i Saxonią; są oni poganie [...]«"

Adam Naruszewicz, Historia narodu polskiego, Lipsk 1836, s. 77,

Powieść minionych lat

W Powieści minionych lat, kronice powstałej około 1113 roku, Nestor w rozdziale poświęconym narodom słowiańskim opisuje rozmieszczenie plemion słowiańskich, wymieniając między innymi Białych Chorwatów, Serbów i Lachów:

Po mnogich zaś latach siedli byli Słowianie nad Dunajem, gdzie teraz ziemia węgierska i bułgarska. I od tych Słowian rozeszli się po ziemi i przezwali się imionami swoimi [...] A oto jeszcze ciż Słowianie: Biali Chorwaci i Serbowie, i Karantanie. Gdy bowiem Włosi naszli na Słowian naddunajskich i osiadłszy pośród nich ciemiężyli ich, to Słowianie ci przyszedłszy siedli nad Wisłą i przezwali się Lachami, a od tych Lachów przezwali się jedni Polanami, drudzy Lachowie Lutyczami, inni – Mazowszanami, inni – Pomorzanami.

Nestor, Powieść minionych lat, przeł. Franciszek Sielicki, Kraków: PAN 1968, s. 212,

Nestor nie podaje jednoznacznej informacji, że Biali Chorwaci byli bezpośrednimi przodkami Lachów. Kronikarz wymienia Włochów (prawdopodobnie Franków) jako najeźdźców, którzy wymusili wędrówkę Słowian znad Dunaju.

Nestor również wspomina, że Radymicze i Wiatycze wywodzili się z Lachów: „Radymicze zaś i Wiatycze — z Lachów. Było bowiem dwu braci u Lachów — Radym, a drugi — Wiatko; i przyszedłszy, siedli: Radym nad Sożą [...], a Wiatko siadł z rodem swoim nad Oką".

W tym samym latopisie Nestor wymienia także Chorwatów (bez określenia „Biali") jako uczestników wyprawy księcia kijowskiego Olega Mądrego na Bizancjum w 907 roku oraz wzmiankuje, że książę kijowski Włodzimierz w 992 roku wyprawił się na Chorwatów.

Inne źródła średniowieczne

Alfred Wielki (około 890 roku) w uzupełnieniach do angielskojęzycznej wersji dzieła Pawła Orozjusza lokalizuje ziemie Chorwatów (horithi) na północ od Państwa Wielkomorawskiego.

Kosmas z Pragi w Chronica Boëmorum (powstałej między 1110 a 1125 rokiem) opisując granice diecezji praskiej wymienia: „Następnie na północ te są granice: Pszowianie, Chorwaci i Chorwaci śląscy, Ślężanie, Trzebowianie, Bobrzanie, Dziadoszanie [...]".

Pop Duklanin w XII wieku w swoim Latopisie używa określenia Białej Chorwacji w odniesieniu do północnej Dalmacji.

Spór wokół położenia Białej Chorwacji

W historiografii istnieją różne stanowiska dotyczące lokalizacji wymienionej przez Konstantyna Białej Chorwacji. Z tekstu Konstantyna można dowiedzieć się, że w połowie X wieku znajdowała się w kręgu wpływów Ottona I i leżała między Bawarią, Węgrami a Białą Serbią. Ponieważ Konstantyn opisuje Białych Chorwatów jako pogan, ich ziemie musiały leżeć poza zasięgiem chrześcijaństwa.

Relacja z Żywota świętego Metodego

Część badaczy łączy informacje Konstantyna z przekazem z Żywota świętego Metodego (zwanego też Legendą Panońską), który zawiera następującą przepowiednię:

Był zaś w nim [Metodym] także dar proroczy [...] Książę pogański, silny bardzo, siedzący w Wiślech (въ Вислѣхъ) [lub: w Wiśle (въ Вислѣ)], urągał wielce chrześcijanom i krzywdy im wyrządzał. Posławszy zaś do niego [kazał mu] powiedzieć [Metody]: Dobrze będzie dla ciebie synu ochrzcić się z własnej woli na swojej ziemi, abyś nie był przymusem ochrzczony na ziemi cudzej, i będziesz mnie [wtedy] wspominał. I tak też się stało.

Żywot świętego Metodego (Legenda Panońska), IX wiek,

Wydarzenia te musiały mieć miejsce podczas drugiego pobytu Metody na Morawach, w latach 873–885, a księciem, który zwyciężył władcę Wiślan, był Świętopełk I morawski.

Sprzeczności między źródłami

Nestor twierdzi, że Biali Chorwaci osiedlili się nad Wisłą. Przy tym Konstantyn mówi o wędrówce na południe, a Nestor o wędrówce na północ, tak więc termin „Biała Chorwacja" u Konstantyna i Nestora mógł oznaczać różne krainy.

Hipotezy lokalizacyjne

Historycy najczęściej umiejscawiają Białą Chorwację w północnych Czechach, na Śląsku, w Małopolsce lub na Ukrainie. Istnieje hipoteza, że centrum Białej Chorwacji znajdowało się w rejonie obecnej wsi Stulsko w obwodzie lwowskim.

Ze względu na trudności w ustaleniu północnej granicy Wielkich Moraw, trudno jednoznacznie interpretować zapisy Alfreda Wielkiego. Natomiast interpretacje tzw. dokumentu praskiego wskazują na lokalizację w północnych Czechach lub na Śląsku.

Etymologia nazwy

Encyklopedyja Powszechna Samuela Orgelbranda z 1864 roku wywodziła nazwę Chorwatów od gór Karpackich: „Kroaci [...] jest nazwą licznych plemion słowiańskich [...] Prasiedzibą wszystkich tych plemion są ziemie Tatrzańskie [...] od gór Karpackich, czyli Cherbów (grzbietów, garbów)". Również Adam Szelągowski za Pawłem Józefem Szafarzykiem wywodził ich nazwę od słowa chrb (góra).

Współczesna nauka odrzuca tę etymologię ludową jako nieuzasadnioną.

Hipotezy identyfikacji

Biała Chorwacja a Wiślanie

Według jednej z hipotez Chorwaci mogą występować w dziele Geografa Bawarskiego (845 rok) pod nazwą Wiślan. Mogło się to stać za sprawą Morawian, którzy nazywali inne plemiona od miejsca ich osiedlenia.

Argumentem przemawiającym za tą tezą jest fakt, iż w Powieści minionych lat Nestor wymienia większość plemion żyjących na ziemiach polskich, w tym Chorwatów, ale nie pada ani razu wzmianka o plemieniu Wiślan.

Przeciwko tej tezie przemawia relacja Alfreda Wielkiego, który wymienia oba te plemiona oddzielnie.

Teza o zamieszkiwaniu przez Chorwatów terenów górnej Wisły jest odrzucana przez wielu historyków, między innymi przez Józefa Widajewicza, Henryka Paszkiewicza i E. Modelskiego. Gerard Labuda akceptował istnienie małopolskich Chorwatów i Serbów, ale uważał, że relacja Konstantyna Porfirogenety o Wielkiej/Białej Chorwacji odnosi się do Chorwatów czeskich.

Biała Chorwacja a Lędzianie

W części współczesnej historiografii istnieje pogląd, że Białych Chorwatów należy łączyć z Lędzianami. W XI wieku w kronice Nestora nazwa Lachy nie oznacza już jedynie Lędzian, od których się wywodzi, ale wszystkich Słowian zachodnich z wyjątkiem Czechów. Świadczy to o zanikaniu na Rusi pamięci o pierwotnym związku plemiennym Lędzian.

Według tej hipotezy, Lędzianie w 981 roku zostali podbici przez Ruś wraz ze wschodnimi ziemiami Polski, a około 1018–1031 ponownie znaleźli się w państwie piastowskim po wyprawie Bolesława Chrobrego na Kijów. Ponownie byli częścią państwa polskiego także w latach 1077–1086.

• 
  Polska i Niemcy ok. 1000 r. Według mapy krainę o nazwie Chrobatia zamieszkują Wiślanie.
• 
  Narody i państwa słowiańskie w 1125 r. – mapa z 1855 r. Od granicy z Węgrami, aż za Sandomierz rozciąga się Chrobacia.
• 
  XIX-wieczna francuska mapa, obrazująca m.in. tereny obecnej Polski w IX w., obszar dzisiejszej Małopolski opisany jest jako Belochrobate.

Zobacz też

• Biała Serbia
• Chorwaci wschodni
• kultura praska
• Lędzianie
• Wiślanie

Bibliografia

Źródła pierwotne

• Konstantyn VII Porfirogeneta, De administrando imperio, X wiek
• Nestor, Powieść minionych lat, przeł. Franciszek Sielicki, Kraków: PAN 1968
• Alfred Wielki, uzupełnienie do przekładu Pawła Orozjusza Historiae adversum paganos, ok. 890
• Kosmas z Pragi, Kronika Czechów, przeł. Maria Wojciechowska, Warszawa 1968
• Żywot świętego Metodego (Legenda Panońska), IX wiek

Opracowania

• Gerard Labuda, „Chorwacja Biała", w: Słownik Starożytności Słowiańskich. Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych, red. Władysław Kowalenko, Gerard Labuda, Tadeusz Lehr-Spławiński, t. 1 (A-E), cz. 1 (C-E), Wrocław-Warszawa-Kraków 1962, s. 255-256
• Gerard Labuda, Pierwsze państwo słowiańskie. Państwo Samona, Wodzisław Śląski 2009
• Tadeusz Lehr-Spławiński, Zagadnienie Chorwatów nadwiślańskich, "Pamiętnik Słowiański" 2, 1951, s. 17-32
• Henryk Paszkiewicz, Początki Rusi, Kraków: PAU 1996
• Witold Chrzanowski;: Kronika Słowian, tom. I: Rzesza Wielkomorawska i kraj Wiślan. Kraków: Egis, 2008, s. 392. ISBN 978-83-7396-702-1. OCLC 297554005.
• Zbigniew Gołąb;: O pochodzeniu Słowian w świetle faktów językowych. Maria Wojtyła-Świerzowska (tłum.). Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas", 2004, s. 198. ISBN 83-242-0528-4. OCLC 830631541.
• Jerzy Nalepa, Łemkowie, Wołosi i Biali Chorwaci: uwagi dotyczące kwestii genezy osadnictwa ruskiego na polskim Podkarpaciu, "Acta Archaeologica Carpathica", T. 34 (1997/ 1998), s. 135–177

Linki zewnętrzne

• Constantine Porphyrogenitus, De administrando imperio – tekst oryginalny i tłumaczenie angielskie
• Chrobaci, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I: Aa – Dereneczna, Warszawa 1880, s. 643 .