Białorzytka czarnosterna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Białorzytka czarnosterna
Oenanthe melanura[1]
(Temminck, 1824)
Osobnik sfotografowany u wybrzeża Morza Martwego
Osobnik sfotografowany u wybrzeża Morza Martwego
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Nadrząd ptaki neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina muchołówkowate
Podrodzina kląskawki
Rodzaj Oenanthe
Gatunek białorzytka czarnosterna
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Białorzytka czarnosterna (Oenanthe melanura) – gatunek małego ptaka z rodziny muchołówkowatych. Występuje na Półwyspie Arabskim i w części saharyjskiej Afryki. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Taksonomia[edytuj | edytuj kod]

Po raz pierwszy gatunek opisał Coenraad Jacob Temminck w 1824 na podstawie holotypu z Półwyspu Synaj. Nowemu gatunkowi nadał nazwę Saxicola melanura[3][4]. Obecnie (2017) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny umieszcza gatunek w rodzaju Oenanthe; wyróżnia 6 podgatunków[5]. Wśród przedstawicieli podgatunku O. m. ultima występuje duża zmienność osobnicza, możliwe że nie jest to podgatunek odrębny od O. m. airensis[3].

Podgatunki i zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

IOC wyróżnia następujące podgatunki[5]:

  • O. m. melanura (Temminck, 1824) – skrajnie południowa Syria (dolina rzeki Jarmuk), wschodni i południowy Izrael, Jordania oraz skrajnie północno-wschodni Egipt (Synaj) na południe po północno-wschodni, środkowy i południowy Półwysep Arabski[3]
  • O. m. neumanni (Ripley, 1952) – południowo-zachodnia Arabia Saudyjska, zachodni i południowy Jemen oraz południowo-zachodni Oman[3]
  • O. m. lypura (Hemprich & Ehrenberg, 1833) – wschodnio-centralny Sudan (na wschód od Kordofanu), południowo-wschodni Egipt (Gebel Elba) na południe po Erytreę oraz północną i wschodnio-centralną Etiopię
  • O. m. aussae (Thesiger & Meynell, 1934) – skrajnie północno-wschodnia Etiopia, Dżibuti oraz północna Somalia[3]
  • O. m. airensis (Hartert, 1921) – północny Niger (wyżyna Aïr) na wschód po środkowy Sudan, prawdopodobnie również południowo-zachodni Egipt (Dżabal al-Uwajnat)[3]
  • O. m. ultima (Bates, 1933) – wschodnie Mali i Niger, prawdopodobnie również północno-wschodnie Burkina Faso[3]

Po raz pierwszy białorzytkę czarną stwierdzono w Burkina Faso w sierpniu 2011 we wschodnich rubieżach kraju, nieopodal granicy z Nigrem[6]. Gatunek odnotowany również w Zjednoczonych Emiratach arabskich (pierwsze stwierdzenie – kwiecień 1997)[7]. W październiku 2004 miało miejsce pierwsze stwierdzenie dla Turcji; dwa osobniki obserwowano u wybrzeży Tygrysu w prowincji Batman[8].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Długość ciała wynosi 14–16 cm[9], masa ciała 14–15 g. Długość skrzydła u samców 81–89 mm, u samic 76–84 mm (dla przedstawicieli O. m. airensis odpowiednio 78–82 i 74–77 mm), długość ogona u samców 57–65 mm, u samic 54–59 mm (dla przedstawicieli O. m. airensis odpowiednio 57–58 i 53–55 mm), długość skoku 24,4–35,6 mm dla samców, 21,8–23,9 mm u samic, długość dzioba (do nasady w czaszce) 15,8–18,4 mm u samców i 16,1–17,6 mm u samic[10].

Nie występuje dymorfizm płciowy w upierzeniu. Wierzch ciała białorzytek czarnosternych jest szary (popielaty), spód nieco jaśniejszy[9]. Lotki ciemnobrązowe z jasnoszarymi krawędziami chorągiewek zewnętrznych[10]. Skrzydełko czarne. Charakterystyczne dla tych ptaków są całkowicie czarne sterówki[9]. Tęczówka ciemnobrązowa. Dziób i nogi czarne. Reprezentanci poszczególnych podgatunków różnią się odcieniami poszczególnych partii ciała[10].

Ekologia i zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Środowiskiem życia białorzytek czarnosternych są głównie suche lub półpustynne wzgórza, także obrzeża piaszczystych pustyń ze skalnymi wychodniami, polami zastygłej lawy, wąwozami, rumowiskami skalnymi, wadi i suchymi korytami rzek. Przeważnie w ich środowisku życia występuje rozproszona roślinność, w szczególności akacje, tamaryszki i kolczaste krzewy. Niekiedy białorzytki czarnosterne pojawiają się na obrzeżach siedlisk ludzkich[10]. W skład pieśni białorzytek czarnosternych wchodzą 2–3 dosyć czyste, głębokie fletowe sylaby, z akcentem na pierwszą, powtarzane w odstępie 4–5 s. Poszczególne jej części mogą służyć jako głos kontaktowy[9].

Białorzytki czarnosterne często rozpościerają swoje ogony

Podczas lądowania czy zmiany pozycji siedzenia nierzadko rozkładają ogon i skrzydła, charakterystyczne dla tych ptaków jest także kiwanie ogonem. Są to ptaki niepłochliwe. Dużo czasu spędzają na ziemi[9]. Poza sezonem lęgowym spotykane głównie samotnie albo w parach. Są terytorialne i agresywne. Poza sezonem lęgowym mogą dołączać do żerujących grup pokrzewek z rodzaju Curruca, głównie aksamitnych (C. melanocephala) i piegży (C. curruca). Pożywienie białorzytek czarnosternych stanowią głównie niewielkie bezkręgowce, ich larwy oraz owoce (figi, jagody Lycium shawii)[10].

Lęgi[edytuj | edytuj kod]

W części Izraela okres lęgowy trwa od marca do czerwca, w centralnym Półwyspie Arabskim od lutego (podgatunek nominatywny) lub od czerwca do sierpnia (O. m. neumanni), w Etiopii od lutego do kwietnia, w Somalii od maja do czerwca (być może od marca), w Omanie od lutego do września. Samce terytorialne, często śpiewają i gonią samicę. Agresywnie przeganiają rywali, rozkładając przy tym ogon. W budowie gniazda uczestniczą obydwa ptaki z pary; składają się na nie suche trawy, liście, włókna roślinne oraz sierść, niekiedy również skrawki materiału. Gniazdo jest płytkie, umieszczone do 2 m nad ziemią. U jego wejścia ptaki mogą układać kamyki[10]. Niekiedy odnotowywano ich setki, zbierają je wyłącznie samice. Prawdopodobnie „dywany” z kamyków pełnią funkcję ostrzegawczą – usiłujący wtargnąć na teren gniazda drapieżnik (w badaniu głównie kolcomysz, Acomys) musi oczyścić sobie drogę z kamieni, co ostrzega samicę, która ma czas na ucieczkę i nie zostanie zaskoczona na gnieździe[11]. Zniesienie liczy 3–4 jaja. Inkubacja trwa 13–14 dni. Młodymi opiekują się obydwa ptaki z pary; opierzają się w pełni po 13–15 dniach życia. U niektórych populacji w Izraelu oraz u O. m. neumanni w południowej części Półwyspu Arabskiego pary wyprowadzają dwa lęgi w sezonie[10].

Status[edytuj | edytuj kod]

IUCN uznaje białorzytkę czarnosterną za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 1988 (stan w 2017). BirdLife International uznaje trend populacji za stabilny[12].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Oenanthe melanura, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Oenanthe melanura. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. a b c d e f g Collar, N.: Blackstart (Oenanthe melanura). W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2017. [dostęp 26 grudnia 2017].
  4. . C. J. Temminck: Nouveau recueil de planches coloriées d'oiseaux. T. 43. 1824, s. pl. 257 fig.2.
  5. a b Frank Gill & David Donsker: Chats, Old World flycatchers. IOC World Bird List (v7.3), 31 lipca 2017. [dostęp 27 grudnia 2017].
  6. Bergh, M.V.D.. First record of Blackstart Cercomela melanura for Burkina Faso. „Bulletin of the African Bird Club”. 19, s. 202, 2012. 
  7. Dryden, M. & Allan, J.M.. A first record of Blackstart Cercomela melanura for the United Arab Emirates. „Tribulus”. 9 (1), s. 24, 1999. 
  8. Cofta, T. et al.. First record of the Blackstart, Cercomela melanura, in Turkey. „Zoology in the Middle East”. 36 (1), s. 107-108, 2005. 
  9. a b c d e Lars Svensson: Przewodnik Collinsa. Ptaki. Wyd. II. warszawa: MULTICO, 2017, s. 288–289. ISBN 978-83-7763-406-6.
  10. a b c d e f g Peter Clement: Robins and Chats. Bloomsbury Publishing, 2016, s. 629–631. ISBN 978-1-4081-5596-7.
  11. Leader, N. & Yom-Tov, Y.. The possible function of stone ramparts at the nest entrance of the blackstart. „Animal Behaviour”. 56 (1), s. 207-217, 1998. 
  12. Blackstart Oenanthe melanura. BirdLife International. [dostęp 27 grudnia 2017].