Białorzytka rdzawa
| Oenanthe hispanica[1] | |||
| (Linnaeus, 1758) | |||
 Samiec sfotografowany w Algierii | |||
 Samica sfotografowana w Algierii | |||
| Systematyka | |||
| Domena | |||
|---|---|---|---|
| Królestwo | |||
| Typ | |||
| Podtyp | |||
| Gromada | |||
| Infragromada | |||
| Rząd | |||
| Podrząd | |||
| Rodzina | |||
| Podrodzina | |||
| Rodzaj | |||
| Gatunek |
białorzytka rdzawa | ||
| Synonimy | |||
| |||
| Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3] | |||
 | |||
| Zasięg występowania | |||
 Zasięg występowania w nowym, monotypowym ujęciu systematycznym: w sezonie lęgowym przeloty zimowiska | |||
Białorzytka rdzawa (Oenanthe hispanica) – gatunek małego ptaka z rodziny muchołówkowatych (Muscicapidae). Zamieszkuje południowo-zachodnią i południowo-środkową Europę oraz północno-zachodnią Afrykę. Nie jest zagrożony.
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]Białorzytka rdzawa bywała niekiedy uznawana za jeden gatunek z białorzytką pstrą (Oenanthe pleschanka)[2]. Obecnie Oenanthe hispanica uznawana jest za gatunek monotypowy[4][5][6][7]. Do niedawna za podgatunek białorzytki rdzawej uznawana była także białorzytka maskowa (Oenanthe melanoleuca), która w sezonie lęgowym występuje w południowo-środkowej i południowo-wschodniej Europie przez Bliski Wschód do Iranu oraz w południowo-zachodnim Kazachstanie[2]; na podstawie badań Schweizer et al. (2019)[8][9] i Alaei Kakhki et al. (2023) została ona jednak uznana za odrębny gatunek[7][10]. Na wykorzystywanej przez IUCN liście ptaków świata opracowywanej we współpracy BirdLife International z autorami Handbook of the Birds of the World zmiany tej jeszcze nie wdrożono i białorzytka maskowa nadal traktowana jest jako podgatunek białorzytki rdzawej[11].
Występowanie
[edytuj | edytuj kod]Białorzytka rdzawa w sezonie lęgowym zamieszkuje południowo-zachodnią i południowo-środkową Europę (od Półwyspu Iberyjskiego na wschód po Włochy i północną Chorwację) oraz północno-zachodnią Afrykę (na wschód po północno-zachodnią Libię). Zimuje na południe od Sahary – w zachodniej części Sahelu (na wschodzie po Niger i północną Nigerię)[2][5].
Do Polski zalatuje wyjątkowo. Odnotowano 3 stwierdzenia – w 1986, 1998 i 2002 roku[12]. W związku z wydzieleniem O. melanoleuca do osobnego gatunku, w 2021 roku Komisja Faunistyczna dokonała rewizji tych stwierdzeń, a wobec braku dokumentacji, a tym samym możliwości jednoznacznego oznaczenia gatunku, zdecydowała usunąć białorzytkę rdzawą z Listy awifauny krajowej[12]. Jednak w październiku 2023 roku zaobserwowano młodocianego osobnika w Gdańsku Świbnie, co uznano za pierwsze potwierdzone stwierdzenie białorzytki rdzawej (sensu stricto) w Polsce[13] i ponownie wciągnięto ten gatunek na Listę awifauny krajowej[13][14].
Biotop
[edytuj | edytuj kod]Biotop to śródziemnomorskie obszary z kamienistym podłożem.
Charakterystyka
[edytuj | edytuj kod]Białorzytka rdzawa występuje w dwóch odmianach barwnych: jasnogardłej i czarnogardłej. Występuje wyraźny dymorfizm płciowy. Samice nie mają rysunku na głowie. Odmiana jasnogardła biała, z czarnymi nogami, skrzydłami oraz maską na głowie. Odmiana czarnogardła również, ale czarna barwa na głowie pokrywa także gardło. Ma białe brzegi ogona. Młode są jak samice, ale mają z wierzchu beżowe plamki i brązowe łuskowanie na piersi[2].
Długość jej ciała to 13,5–15,5 cm[6], a rozpiętość skrzydeł wynosi 25–27 cm. Masa ciała 12–21 g[6].
Śpiewa nagle wybuchającymi, sucho szczebioczącymi zwrotkami. Bardzo szybko lata.
Status zagrożenia i ochrona
[edytuj | edytuj kod]IUCN uznaje białorzytkę rdzawą za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern), stosuje jednak starsze ujęcie systematyczne z O. h. melanoleuca jako podgatunkiem[3].
Gatunek w Polsce podlega ścisłej ochronie gatunkowej[15].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Oenanthe hispanica, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
- ↑ a b c d e Collar, N.: Black-eared Wheatear (Oenanthe hispanica). [w:] del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (red.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. Lynx Edicions, Barcelona, 2020. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-05-10)].
- ↑ a b BirdLife International, Oenanthe hispanica, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2024, wersja 2025-2 [dostęp 2026-05-09] (ang.).
- ↑ F. Gill, D. Donsker, P. Rasmussen (red.), IOC World Bird List (v15.1) [online], 20 lutego 2025 [dostęp 2026-05-09] (ang.).
- ↑ a b AviList Core Team, AviList: The Global Avian Checklist, v2025, 2025, DOI: 10.2173/avilist.v2025 (ang.).
- ↑ a b c N. Collar, Western Black-eared Wheatear (Oenanthe hispanica), version 1.0, [w:] Birds of the World, Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA, 2021, DOI: 10.2173/bow.bkewhe1.01 [dostęp 2026-05-09] (ang.).
- ↑ a b Systematyka i nazwa polska za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Podrodzina: Saxicolinae Vigors, 1825 – kląskawki (wersja: 2024-10-19). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2026-05-09].
- ↑ Manuel Schweizer i inni, Parallel plumage colour evolution and introgressive hybridization in wheatears, „Journal of Evolutionary Biology”, 32 (1), 2019, s. 100–110, DOI: 10.1111/jeb.13401 (ang.).
- ↑ Manuel Schweizer i inni, Genome-wide evidence supports mitochondrial relationships and pervasive parallel phenotypic evolution in open-habitat chats, „Molecular Phylogenetics and Evolution”, 139, 2019, s. 106568, DOI: 10.1016/j.ympev.2019.106568 (ang.).
- ↑ Niloofar Alaei Kakhki i inni, A Phylogenomic Assessment of Processes Underpinning Convergent Evolution in Open-Habitat Chats, „Molecular Biology and Evolution”, 40 (1), 2023, DOI: 10.1093/molbev/msac278, PMID: 36578177, PMCID: PMC10161543 (ang.).
- ↑ HBW and BirdLife International, Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 10 [online], październik 2025 [dostęp 2026-05-09].
- ↑ a b Komisja Faunistyczna. Rzadkie ptaki obserwowane w Polsce w roku 2020. „Ornis Polonica”. 62, s. 113–148, 2021.
- ↑ a b Komisja Faunistyczna. Rzadkie ptaki obserwowane w Polsce w roku 2023. „Ornis Polonica”. 65, s. 127–152, 2024.
- ↑ Komisja Faunistyczna Sekcji Ornitologicznej Polskiego Towarzystwa Zoologicznego: Lista awifauny krajowej. Gatunki ptaków stwierdzone w Polsce – stan z 01.01.2026. [dostęp 2026-05-09].
- ↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz. U. z 2016 r. poz. 2183).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Paul Sterry, Andrew Cleve, Andy Clements, Peter Godfellow: Ptaki Europy: przewodnik. Warszawa: 2007, s. 299. ISBN 978-83-247-0818-5.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Zdjęcia, nagrania głosów i krótkie filmy. [w:] eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. (ang.).