Biblia Jakuba Wujka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Biblia Wujka)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Biblia Wujka
Ilustracja
Pierwsze wydanie Nowego Testamentu z 1593
Pełna nazwa

Biblia to jest Księgi Starego y Nowego Przymierza według Łacińskiego przekładu starego, w kościele powszechnym przyjętego, na Polski ięzyk z nowu z pilnością przełożone, z dokładaniem textu Żydowskiego y Greckiego, y z wykładem Katholickim, trudnieyszych miejsc, do obrony wiary swiętej powszechnej przeciw kacerstwóm tych czasów należących: przez D. Iakuba Wuyka z Wągrowca, Theologa Societatis Iesu.

Inne nazwy

„Wujek”

Skrót(y)

Wuj.

Kanon

Katolicki

Język

Polski

Opublikowanie kompletnego przekładu

1599

Księgi deuterokanoniczne

Tobiasza, Judyty, 1 Machabejska, 2 Machabejska, Mądrości, Mądrość Syracha, Barucha

Źródła przekładu

Wulgata, z uwzględnieniem języków oryginalnych

Przynależność religijna

Katolicyzm

Księga Rodzaju 1, 1-3
Na początku stworzył Bóg niebo y źiemię. A źiemiá byłá pusta i próżna: y ciemności były nád głębokośćią: á Duch Boży unaszał się nád wodámi. Y rzékł Bóg: „Niech się zstanie świátłość.”
Ewangelia Jana 3, 16
Abowiem ták Bóg umiłował świát, że Syná swégo iednorodzonégo dał: áby wszelki kto wierzy weń, nie zginął, ále miał żywot wieczny.

Biblia Jakuba Wujka – przekład Biblii na język polski wykonany przez jezuitę, ks. Jakuba Wujka, wydany w całości po raz pierwszy w roku 1599. Wujek pracował nad nim w latach 1584–1595.

Geneza oraz okoliczności wydania[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec XVI wieku istniały już dwa katolickie przekłady Pisma Świętego z łaciny na język polski. Była to rękopiśmienna Biblia królowej Zofii ukończona w latach 1453–1455 i obejmująca co najmniej Stary Testament oraz drukowana Biblia Leopolity z 1561. Istniały już też przekłady protestanckie z języków oryginalnych na język polski: Nowy Testament królewiecki z 1552, Biblia brzeska z 1563 czy Biblia nieświeska z 1572. Przekład Jakuba Wujka był kolejną próbą przetłumaczenia Biblii z łaciny na narodowy czyli na język polski. Dokonano go na zlecenie władz zakonnych po uzyskaniu odpowiedniej zgody papieża Grzegorza XIII. W odróżnieniu od wcześniejszych uważanych przez niektórych za niezbyt udane katolickich tłumaczeń zadaniem Jakuba Wujka miało być dokonanie przekładu:

któryby y własnością y gładkoscią Polskiej mowy z każdym przyszłym zrównał, y prawdą a szczyrością wykładu wszystkie inne celował.

Podstawą przekładu Wujka był łaciński przekład przypisywany HieronimowiWulgata, usankcjonowany dekretem soboru trydenckiego jako oficjalny tekst Kościoła rzymskokatolickiego w 1546 roku.

Tłumaczenie Wujka opierało się na Wulgacie lowańskiej, ale Wujek wykorzystał też hebrajski Stary i grecki Nowy Testament korzystając z tekstu Poligloty antwerpskiej[1][2]. W 1593 roku Wujek dokładnie skonfrontował tekst swego przekładu z tekstem „Wulgaty klementyńskiej[3].

W roku 1593 ukazał się przekład Nowego Testamentu, przedrukowany z poprawkami i psalmami w 1594 roku, oraz czterokrotnie w wieku XVII. Pełny przekład został ukończony w roku 1595, ponieważ jednak oparty był na Wulgacie lowańskiej, jezuici zobowiązani byli dokonać rewizji przekładu celem dostosowania go do brzmienia Wulgaty klementyńskiej. Praca komisji rewizyjnej zajęła kilka lat i cały oficjalny przekład całej Biblii ukazał się dopiero dwa lata po śmierci Jakuba Wujka – w roku 1599. Wprowadzone przez komisję rewizyjną przekładu Wujka zmiany i poprawki były liczne i poważne, i w różnej skali dotknęły tekst autorski, jednak mimo to przekład ten przeszedł do historii jako przekład Wujka[a].

Przekład ten zastąpił nieudaną Biblię Leopolity i pełnił rolę podstawowego polskiego przekładu katolickiego przez 367 lat, aż do opracowania Biblii Tysiąclecia jako pierwszego katolickiego tłumaczenia na język polski z języków oryginalnych (1965).

Charakterystyka przekładu[edytuj | edytuj kod]

Początek 6 rozdziału Księgi Wyjścia w Biblii Wujka z 1599. Imię Boże oddane jako „Adonai”.
Drugie wydanie z ilustracjami – egzemplarz Uniwersytetu Wileńskiego
Wydanie Biblii Wujka z 1599 roku

Za podstawę przekładu służyła łacińska Wulgata – jednak harmonizowana według znanych w XVI wieku opracowań tekstów greckich (m.in. Textus receptus), a wszystkie rozbieżności opisywane były w przypisach. Jak pisze ks. prof. Tomasz Jelonek: „w pracy nad przekładem ks. Wujek doceniał znaczenie tekstu greckiego dla wiernego oddania miejsc trudniejszych, choć zasadniczo tłumaczył z Wulgaty.”[4]

Jest to o tyle istotne, że zarówno niedoskonała znajomość hebrajskiego Hieronima, a przede wszystkim kumulacja błędów kopistów w ciągu bez mała tysiąca lat spowodowała, że w wielu miejscach Wulgata była w ogóle niezrozumiała, a nawet bezsensowna. Błędy Wulgaty były znane, gdyż uczeni w XV i XVI wieku (Lorenzo Valla, Jacques Lefèvre d’Étaples czy Erazm z Rotterdamu) niejednokrotnie wskazywali na nie (szczególnie w tekście Starego Testamentu), dokonywali też własnych przekładów, jednak żaden z nich nie zdobył uznania i nie zdołał zastąpić Wulgaty. Wujek podawał w przypisach znaczenie tekstu oryginalnego (hebrajskiego lub greckiego), ułatwiając w ten sposób zrozumienie tekstu. Nie zdołał jednak ominąć błędów Wulgaty. Na przykład tekst Księgi Izajasza 5,1 oddał za Wulgatą Winnicę nabył mój miły na rogu, synu oliwy (dla porównania Biblia Tysiąclecia idąc za oryginalnym tekstem hebrajskim: Przyjaciel mój miał winnicę na żyznym pagórku)[5].

Przedmowy do poszczególnych ksiąg zostały opatrzone dość ostro sformułowanymi opiniami o przekładach protestanckich (stanowiły one odzwierciedlenie ówczesnych poglądów katolickich).

Język przekładu[edytuj | edytuj kod]

Tekst przekładu oddawał dobrze wiele odcieni znaczeniowych oryginału, uwzględnionych także w Wulgacie przez Hieronima. Przykładem tej staranności może być np. użycie w tłumaczeniu Księgi Rodzaju słów mąż / mężyna dla oddania łacińskiego vir / virgo. We współczesnych przekładach jest zwykle: mężczyzna / niewiasta (lub kobieta), co nie uwypukla w taki sposób jak w oryginale związku mężczyzny z kobietą. Z drugiej strony – narażało to tłumacza na krytykę z powodu używania neologizmów. Większość z nich została jednak zaakceptowana przez władze kościelne i przez odbiorców przekładu, przyczyniając się do wzbogacenia i „uplastycznienia” języka polskiego.

Wujek korzystał z pracy swoich poprzedników – także przekładów protestanckich – szczególnie pod względem językowym. Wujek zachował stare wyrażenia i dawną terminologię religijną, odrzucając:

„sprośności słów nowości, terminy starym chrześcijanom niesłychane, które nowowiernicy wznoszą, aby z kościołem katolickim zgoła nic spólnego niemieli”.

Język przekładu Wujka cechuje prostota, a jednocześnie poważny, wręcz namaszczony styl.

Dwudziestowieczne polskie przekłady biblijne nie pozostawały obojętne wobec tradycji przekładu Wujka. Niektóre nawiązywały do niego np. przekład Eugeniusza Dąbrowskiego, inne z kolei świadomie unikały Wujkowego stylu, np. przekład Seweryna Kowalskiego, Biblia Tysiąclecia.

Wydania[edytuj | edytuj kod]

Wydania Nowego Testamentu (XVI, XVII oraz XVIII wiek)[6]:

  • 1593 , Kraków
  • 1594 – Nowy Testament z poprawkami uwzględniającymi większą zgodność z Wulgatą
  • 1605, Kraków
  • 1617, Kraków
  • 1621. bcdl.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-01-11)]., Kraków
  • 1647. bcdl.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-01-11)]., Kraków
  • 1772, Chełmno

Wydań z XIX wieku oraz z wieku XX (do końca II Wojny Światowej) było około 60[7].

Wydania całości (Stary i Nowy Testament – XVI do połowy XIX wieku)[6]:

Od początku swej historii, do czasu pojawienia się Biblii Tysiąclecia, było przynajmniej 36 wydań całościowych[6][7] . Kolejne wydania niewymienione wcześniej miały miejsce w: Krakowie[8] (1935, 1956 - tylko ST, 1962[9]); Lipsku (1854-58,1858-60,1898,1899[10]); Londynie (1945-48 nieukończone); Poznaniu (1888-91,1926-32 nieukończone); Pulaski Wisconsin (1962[11]), Toledo Ohio (1911); Warszawie (1873-74,1878,1885-87,1889-90,1893-95,1896,1909,1923,1928,1950,1960[12]); Wiedniu (1899); Wilnie (1861-64; 1896-98; 1907).

Wydania współczesne (tekst Wujka poddany był korekcie):

W 2010 roku pojawiło się faksymilie w serii wydawniczej Biblia Slavica.

Z Biblii Wujka korzystali chrześcijanie różnych wyznań. Powstałe w 1816 Towarzystwo Biblijne w Polsce rozpowszechniło w pierwszym roku działalności 18 tysięcy egzemplarzy przekładu. Był on wydawany przez Towarzystwo do lat 60. XX wieku – bez przypisów i ksiąg deuterokanonicznych.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Badania nad zmianami dokonanymi przez komisję rewizyjną prowadzili: Danuta Bieńkowska, ks. Janusz Frankowski, ks. Konrad Gąsiorowski, ks. Jan Gołąb oraz Maria Kossowska. Zdaniem jednych ingerencje te nie są na tyle znaczące, by przekładowi odmówić miana Biblii Wujkowej, inni pracę cenzorów oceniają jako „katastrofę” Wujkowego dzieła, nazywając tę edycję „Biblią niby-Wujkową”. (Stanisław Koziara, Biblia Wujka w języku i kulturze polskiej – biblijna.pl)

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Maria Kossowska, Biblia w języku polskim, Księgarnia św. Wojciecha, Poznań 1968, t. I, s. 323.
  2. Poliglota antwerpska w Sieci
  3. Maria Kossowska, Biblia w języku polskim, Księgarnia św. Wojciecha, Poznań 1968, t. I, s. 340.
  4. Tomasz Jelonek, Recenzja nowego wydania Biblii Wujka. [dostęp 2007-06-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-10-09)].
  5. Janusz Frankowski. Biblia Tysiąclecia – jej wartość i znaczenie (konfrontacja z oceną ks. E. Dąbrowskiego). „Ruch Biblijny i Liturgiczny”. Nr 2-3, s. 82, 1970. 
  6. a b c Marian Ptaszyk, Okoliczności wydania “Biblii” Wujka w 1821 roku, Pamiętnik Literacki, LXXXVII, Zeszyt 3, s. 133-154, 1996.
  7. a b Łukasz Zakonnik, Biblie w języku polskim wydane w latach 1801-1945, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 116, 2021, s. 483–532, DOI10.31743/abmk.9592, ISSN 2545-3491 [dostęp 2022-01-26] (pol.).
  8. Wszystkie te wydania były wznowieniem tzw. Biblii Krakowskiej o której mowa w dalszej części tekstu.
  9. Wydanie to było o tyle ciekawe, gdyż było jedynym w historii któremu imprimatur udzielił ówczesny biskup pomocniczy krakowski Karol Wojtyła. W związku z powyższym doczekało się kolejnych reprintów (pierwszy w 1985 r.).
  10. Wydania lipskie z 1898 i 1899 (oraz wiedeńskie z 1899) były wydaniami bez ksiąg deuterokanonicznych a ich kształt edytorski przejęły późniejsze wydania warszawskie BiZTW od 1923 r.
  11. Wydanie to doczekało się jeszcze późniejszego reprintu w 1982 r.
  12. Wydania warszawskie: 1923,1928, 1950, 1960 (jak i jeszcze przynajmniej dwa późniejsze z 1966, 1968 r.) były wydaniami sygnowanymi przez Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne i nie zawierały ksiąg deuterokanonicznych.
  13. a b Janusz Frankowski, Dlaczego trzeba było dokonać nowego przekładu Biblii,, „Znak”. Nr 235 (1), 1974, s. 78”.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]