Bielawa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia.
Bielawa
miasto i gmina
Poewangelicki kościół parafialny Bożego Ciała w Bielawie
Poewangelicki kościół parafialny Bożego Ciała w Bielawie
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat dzierżoniowski
Data założenia ~ 1288
Prawa miejskie 1924
Burmistrz Andrzej Hordyj
Powierzchnia 36,21 km²
Wysokość 275–350 m n.p.m.
Populacja (31.12.2020[1])
• liczba ludności
• gęstość

29 872
825 os./km²
Strefa numeracyjna 74
Kod pocztowy 58-260
58-261
58-263[2]
Tablice rejestracyjne DDZ
Położenie na mapie Bielawy
Mapa konturowa Bielawy, blisko centrum na lewo u góry znajduje się punkt z opisem „Bielawa (rynek)”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po lewej nieco na dole znajduje się punkt z opisem „Bielawa (rynek)”
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa konturowa województwa dolnośląskiego, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Bielawa (rynek)”
Położenie na mapie powiatu dzierżoniowskiego
Mapa konturowa powiatu dzierżoniowskiego, blisko centrum po lewej na dole znajduje się punkt z opisem „Bielawa (rynek)”
Ziemia50°40′59″N 16°36′40″E/50,683056 16,611111
TERC (TERYT) 0202011
SIMC 0983818
Hasło promocyjne: Bielawa. Modelowe Miasto Ekologiczne[3]
Urząd miejski
Rynek Bielawy
pl. Wolności 1[4]
Strona internetowa
BIP

Bielawa (niem. Langenbielau) – miasto i gmina w Polsce, w województwie dolnośląskim, w powiecie dzierżoniowskim. Bielawa położona jest na Przedgórzu Sudeckim, u podnóża Gór Sowich. Rozciąga się na długości 9 kilometrów wzdłuż potoku Bielawica (niem. Biele), na wysokości 275–450 m n.p.m. Historycznie leży na Dolnym Śląsku. Według danych z 31 grudnia 2020 roku miasto zamieszkiwało 29 523 osób[1].

Nazwa miasta[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka o miejscowości w formie Bela pochodzi z dokumentu z 1288 roku[5], w którym książę wrocławsko-krakowski Henryk IV Probus nadał czynsze z tejże miejscowości kolegiacie św. Krzyża we Wrocławiu (zakończył się wtedy wieloletni spór księcia z Tomaszem II Zarembą[6][7]). Nazwa była później notowana także w formach Bela inferior, Bela superior (ok. 1300), von Bela, in Bielau (1329), de Bela, in Bielau (1333), Nedir Bele (1370), Langebil, in Langbil (1666-67), Langenbielau (1743), Bielau, Langen- (1845), Bielau, Langenbielau (1888), Bieława, Langenbielau (1896), LangenbielauBielawa (1941), LangenbielauBielawa, -wy, bielawski (1946)[8].

Wcześniejsza nazwa Biela lub Biała[5] była nazwą topograficzną odrzeczną[9]. Nazwa rzeki Biela lub Biała (obecnie potok Bielawica) wzięła się od białej barwy spienionych wód płynących z Gór Sowich. Nazwa Biela (*běli̯a) stanowiłaby rzeczownik derywowany przyrostkiem *-i̯a od tematu przymiotnika biały, a forma Biała (*bělai̯a) byłaby przymiotnikiem, który się zsubstantywizował po elipsie członu określanego[5]. W XIV wieku nazwa osady została zniemczona jako Bielau[8]. W tym czasie miejscowość dzieliła się na część górną i dolną, toteż rozróżniano Białą Dolną i Białą Górną (obecnie też bielawianie potocznie dzielą miasto na Bielawę Dolną i Bielawę Górną). Tę ostatnią zwano też Białą Długą (por. niem. lang ‘długi’), co nawiązywało do charakterystycznej rozciągłości geograficznej wsi[5]. Z formy zniemczonej Bielau została utworzona forma Bielawa nawiązująca do wyrazu bielawa – podmokła, błotniska łąka, torfowisko, mokradło[10][11].

W 1945 roku władze polskie ustaliły nazwę Bielawa, którą zatwierdzono administracyjnie 7 maja 1946 roku[12].

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Góry[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Wzgórza Bielawskie.

Bielawa położona jest u podnóża Gór Sowich. Najwyższym szczytem Bielawy jest Kalenica (964 m n.p.m.). Na południe od centrum miasta położona jest Góra Parkowa (455 m n.p.m.), a na niej znajduje się wieża widokowa i wyciąg narciarski. W granicach miasta znajduje się też Łysa Góra (364 m n.p.m.), funkcjonująca w starszej nomenklaturze topograficznej także jako Strażnik[13] – roztacza się stąd panorama miasta z widokiem na Góry Sowie. Miejsce to jest również wykorzystywane do uprawiania sportów lotniarskich.

Ochrona przyrody[edytuj | edytuj kod]

Na obszarze gminy znajduje się rezerwat przyrody Bukowa Kalenica chroniący fragment pierwotnego lasu bukowego typu kwaśnej buczyny sudeckiej z licznymi gatunkami prawnie chronionymi[14].

Struktura powierzchni[edytuj | edytuj kod]

Według danych z roku 2005[15] Bielawa ma obszar 36,2 km², w tym:

  • użytki rolne: 48,18%
  • użytki leśne: 35,47%
  • tereny mieszkaniowe: 4,67%
  • drogi: 4,2%
  • tereny przemysłowe: 1,87%
  • tereny wypoczynkowe: 1,19%
  • wody: 1,19%
  • inne: 3,23%

Miasto stanowi 7,56% powierzchni powiatu.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Ludność Bielawy.

Dane z 31 grudnia 2005[16]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób % osób % osób %
populacja 32 652 100 17 444 53 15 280 47
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
871 466,3 404,7

Największą populację Bielawa odnotowała w 2010 r. – według danych GUS 34 851 mieszkańców[17].

Piramida wieku mieszkańców Bielawy w 2014 roku[18].
Piramida wieku Bielawa.png

Historia[edytuj | edytuj kod]

Mural przedstawiający historię Bielawy (przy Parku Miejskim)
1288: pierwsza wzmianka o Bielawie
1428: Husyci grabią osadę (Bielawę)
1428: Husyci grabią osadę (Bielawę), część druga
1598: wybudowanie Pałacu Sandreckich
1805: powstanie zakładów tkackich Christiana Dieriga
1902: otwarcie kolei sowiogórskiej
1924: przyznanie praw miejskich Bielawie
1954: pierwszy polski burmistrz Bielawy
1974: powstanie Zbiornika Sudety (obecnie Jezioro Bielawskie)
1999: otwarcie pływalni Aquarius
2008: upadek przemysłu włókienniczego
otwarcie platformy widokowej na wieży kościoła pw. WNMP w Bielawie
  • XIII w. – założenie wsi łańcuchowej dla kolonistów z Frankonii, Turyngii i Szwabii, zapewne na miejscu wcześniejszego osadnictwa słowiańskiego
  • 1288 – pierwsza udokumentowana wzmianka o Bielawie, zakończenie sporu pomiędzy ks. Henrykiem IV Probusem, a biskupem Wrocławskim Tomaszem II o Bielawę Dolną, wieś stała się własnością klasztoru przy kościele św. Krzyża we Wrocławiu[19]
  • 1368 – wieś pod panowaniem Czechów[20]
  • 1428 – husyci w Bielawie
  • 1530 – wskutek rozpowszechnienia się we wsi reformacji przejęcie kościoła katolickiego przez protestantów[20]
  • 1598 – budowa zamku
  • 1654 – (9 III) nakaz zwrotu kościoła katolikom
  • 1713–1714 – epidemia w Bielawie[20]
  • 1720 – pierwszy murowany dom mieszkalny w Bielawie– Labirynt
  • 1741 – zajęcie wsi przez wojska pruskie w czasie wojen śląskich i przyznanie ewangelikom swobód wyznaniowych[20]
  • 1742:
  • 1743 – otwarcie zboru ewangelickiego
  • 1762 – bitwa pod Fischerbergiem (Pilawą)
  • 1801 – urbarz bielawski
  • 1804 – wielka powódź i głód[21]
  • 1805 – Christian Dierig zakłada przedsiębiorstwo tkackie, które później rozwinie się w największą fabrykę włókienniczą na Śląsku (Christian Dierig AG)
  • 1806–1808 – okupacja francuska
  • 1826 – pierwsza apteka
  • 1840 – pierwsza placówka pocztowa
  • 1842–1843 – budowa szosy
    Kamień upamiętniający powstanie tkaczy śląskich
  • 1844 – powstanie tkaczy śląskich[7][21]
  • 1847 – wprowadzenie targów tygodniowych
  • 1864 – uruchomienie oświetlenia gazowego
  • 1871 – Bielawa w składzie Niemiec
  • 1872 – otwarcie szpitala ewangelickiego
  • 1874 – pierwsze zabiegi o uzyskanie praw miejskich
  • 1875 – Bielawa w granicach województwa wałbrzyskiego[20]
  • 1876 – (15 XI) otwarcie nowego kościoła katolickiego
  • 1877 – powstanie pierwszej gazety Langenbielauer Anzeiger
  • 1883 – pierwsze światło elektryczne
  • 1891 – (1 VI) otwarcie linii kolejowej Dzierżoniów – Bielawa
  • 1899 – (7 X) pierwszy samochód w Bielawie
  • 1900
  • 1901 – (30 IX) otwarcie Szpitala św. Elżbiety
  • 1902 – uruchomienie rzeźni
  • 1907 – (7 VIII) otwarcie szkoły średniej (gimnazjum)
  • 1921 – utworzenie Centralnej Gazowni
  • 1924 – nadanie Bielawie praw miejskich[20]
  • 1925
    • otwarcie wieży widokowej na Górze Parkowej
    • miasto zamieszkuje 12 129 protestantów i 5596 katolików
  • 1931 – (XII) wydanie „Kroniki Bielawy” Fritza Hoenowa
  • 1933 – wytyczenie rynku (dziś Pl. Wolności)
  • 1939:
Zespół dawnych Zakładów Bawełnianych „Bielbaw”, dawna fabryka Dieriga z 1805 r.
  • 1945
    • (8 V) zajęcie Bielawy przez wojska radzieckie
    • (10 V) nacjonalizacja przez administrację polską i ponowne uruchomienie zakładów włókienniczych Christian Dierig AG pod nazwą Państwowa Fabryka Wyrobów Bawełnianych Nr 1 w Bielawie (tzw. Bielawska Jedynka), od 1950 jako Bielawskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego im. II Armii Wojska Polskiego
    • (23 VI) powołanie pierwszego polskiego burmistrza[20]
  • 1946 – (12 IV) rozpoczęcie akcji przesiedlenia dotychczasowych mieszkańców Bielawy do Niemiec Zachodnich
  • 1947 – zaczęła ukazywać się gazeta „Krosno”
  • 1975 – Bielawa weszła w skład nowo utworzonego województwa wałbrzyskiego
  • 1977 – likwidacja połączenia kolejowego ze Srebrną Górą, następnie fizyczna rozbiórka linii; zawieszenie połączenia osobowego z Dzierżoniowem[21]
  • 1985 – (IX) nadanie Szkole Podstawowej nr 10 przy ul. Grota Roweckiego imienia gen. Świerczewskiego; wmurowanie tablicy pamiątkowej w budynek szkoły[23].
  • 1995 – (I) podpisanie umowy partnerskiej z niemieckim miastem Lingen (Ems)
  • 1996 – podpisanie umowy o Współpracy i Przyjaźni z czeskim miastem Hronov
  • 1999 – Bielawa w granicach województwa dolnośląskiego[20]
  • 1999 – (IX) otwarcie pływalni miejskiej „Aquarius”
  • 2000 – zawieszenie towarowego połączenia kolejowego z Dzierżoniowem; ostatnie połączenie kolejowe Bielawy ze światem przestaje istnieć
  • 2006 – (14 IV) otwarcie obwodnicy
  • 2019 – (XII) otwarcie linii kolejowej do Dzierżoniowa

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Pensjonat „Leśny Dworek”. Dawna willa Dieriga Waldhaus
Willa przy ul. Korczaka 4 z 1904 r., obecnie Hotel Dębowy
Willa przy ul. Cmentarnej
 Osobny artykuł: Zabytki w Bielawie.

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[24]:

Transport[edytuj | edytuj kod]

Transport samochodowy i autobusowy[edytuj | edytuj kod]

 Zobacz więcej w artykule Powiat dzierżoniowski, w sekcji Transport autobusowy.

Od roku 2006 funkcjonuje Obwodnica Bielawy w ciągu DW384.

Gminy powiatu dzierżoniowskiego oraz gmina Stoszowice zawarły porozumienie administracyjne w sprawie wspólnej organizacji publicznych linii autobusowych o charakterze komunikacji miejskiej[25]. Obowiązki organizatora komunikacji powierzono Zarządowi Komunikacji Miejskiej (ZKM) w Bielawie[25].

Linie organizowane przez ZKM Bielawa w latach 2017–2027 obsługuje wybrane w przetargu konsorcjum firm: PPUH „Kłosok” i „A21” (operator)[25].

Pociąg na stacji Bielawa Zachodnia

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

 Zobacz więcej w artykule Powiat dzierżoniowski, w sekcji Transport kolejowy.

Linie kolejowe prowadzące przez Bielawę:

Stacje i przystanki kolejowe na terenie bielawy:

Obecnie z Bielawy pociągi kursują w połączeniach Bielawa ZachodniaWrocław Główny[31], Bielawa Zachodnia – Kamieniec Ząbkowicki[32], Bielawa Zachodnia – Kłodzko Główne[33] oraz Bielawa Zachodnia – Legnica[34]. Planowane jest również odnowienie linii kolejowej nr 318 (a przynajmniej jego części do Srebrnej Góry)[26].

Dawniej Bielawa leżała na szlaku tzw. kolei sowiogórskiej, a w mieście istniały dwa dworce tej właśnie kolei (Bielawa Zachodnia Dworzec Mały – w budynku Bielawy Zachodniej i Nowa Bielawa).

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Urząd Miasta w Bielawie

Położenie geograficzne Bielawy w południowo-zachodniej części Polski sprawia, że bliżej jest np. do Pragi – ok. 250 km, Wiednia ok. 360 km, niż do Warszawy ok. 420 km. Odległość do Wrocławia (najbliższe lotnisko) wynosi ok. 67 km. Przejścia graniczne z Czechami w Tłumaczowie oddalone jest o ok. 30 km, w Kudowie Słonem o 85 km., a z Niemcami w Zgorzelcu – 160 km. Przez miasto przebiega obwodnica miejska należąca do drogi wojewódzkiej nr DW384 WrocławNowa RudaTłumaczów. W regionie działa Komunikacja Miejska (autobusowa) obsługująca 13 okolicznych miejscowości, w których żyje ok. 100 tys. mieszkańców.

U podnóża Łysej Góry w ciągu drogi wojewódzkiej nr DW384 przebiega obwodnica miejska, wokół której zlokalizowano tereny inwestycyjne dla małych i średnich przedsiębiorstw.

Rozwojowi miasta sprzyja specyficzne położenie w trójkącie miast, w skład którego wchodzą również Dzierżoniów i Pieszyce. Usytuowanie to stwarza możliwość łączenia ponadlokalnych funkcji komunikacji, oświaty, kultury. Połączenie to zwiększa potencjał gospodarczy regionu, a także sprzyja rozwojowi sektora usług w gminie.

Największe firmy w Bielawie to: Lincoln Electric Bester – producent spawarek oraz Ace Rico – producent półproduktów m.in. dla LG, Samsunga oraz firmy Dell. Do niedawna w Bielawie istniały firmy włókiennicze – Bielbaw oraz Bieltex które ogłosiły upadłość. W okresie swojej świetności zatrudniały 10 tys. pracowników. W Bielawie istnieje również kilkanaście średnich przedsiębiorstw specjalizujących się w budownictwie, kamieniarstwie, elektronice, produkcji okien, mebli, tarcicy, oprawek okularowych, pędzli i szczotek.

Znane obiekty współczesne[edytuj | edytuj kod]

Najbardziej znanymi obiektami są:

Sport[edytuj | edytuj kod]

W okresie powojennym powstał Klub Sportowy „Bielawianka”, który już w zmienionej formie działa do obecnych czasów z sekcjami: piłkarską, lekkoatletyczną, zapaśniczą i siatkarską. Od 2003 roku działa również ULKS Muflon zrzeszający młodzież z Bielawy i Dzierżoniowa, szkoląc ją w lekkiej atletyce, a także od roku 2006 w narciarstwie biegowym.

Od 1991 r. w Bielawie działa również koszykarski Klub Sportowy Ziemi Dzierżoniowskiej „LUZ”. Drużyny młodzieżowe tego klubu rywalizują w rozgrywkach organizowanych przez Dolnośląski Związek Koszykówki. Od 1998 r. organizowane są amatorskie rozgrywki koszykarskie pod nazwą Bielawska Liga Koszykówki. W rywalizacji bierze udział zarówno młodzież, jak dorośli, którzy chcą aktywnie spędzić wolny czas.

W mieście znajduje się boisko treningowe i stadion z trybunami, hala sportowa z nawierzchnią tartanową, sala treningowa oraz pływalnia „Aquarius” z basenem przygotowanym do rozgrywania zawodów pływackich. W roku 2001 powstało Miejskie Centrum Kultury Fizycznej, które ma za zadanie koordynować i wspomagać działalność rekreacyjno-sportową w mieście. Organizuje również imprezy sportowe oraz współpracuje z innymi organizatorami. Jedną z imprez są Mistrzostwa Dolnego Śląska w Toczeniu Opony Wielkogabarytowej.

15 października 2005 powstała sekcja pływania synchronicznego LUKS Aquarius Bielawa Pływanie Synchroniczne. W styczniu 2007 powstała drużyna futbolu amerykańskiego Bielawa Owls. 17 lipca 2011 na stadionie lokalnego klubu sportowego KS Bielawianka odbył się VI finał pierwszej ligi futbolu amerykańskiego.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Pomnik sowy na kolumnie położony na placu Wolności

W Bielawie można znaleźć dogodne warunki do odpoczynku oraz uprawiania turystyki. Z Bielawy prowadzą szlaki turystyczne piesze i rowerowe w Góry Sowie w kierunku przełęczy Jugowskiej i dalej na Wielką Sowę. Latem turyści mogą wędrować szlakami turystycznymi, zimą zaś mogą korzystać z terenów narciarskich oraz cieszyć się urokami śnieżnych krajobrazów[potrzebny przypis]. Do najważniejszych atrakcji architektonicznych Bielawy można zaliczyć: neogotycki kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, kościół katolicki pw. Bożego Ciała, Pałac Sandreckich, barokowe domy oraz krzyże pokutne.

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

szlak turystyczny zielony Bielawa – Koci Grzbiet (taras widokowy) – Leśny Dworek – Bielawska Polana

szlak turystyczny żółty droga Szklary-SamborowiceJagielnoPrzewornoGromnikBiały KościółNieszkowiceŻelowiceOstra GóraNiemczaTatarski OkopGilówMarianówekPiława DolnaOwiesnoMyśliszówGóra ParkowaBielawaZimna PolanaKalenicaBielawska PolanaZdrojowiskoNowa RudaTłumaczówRadkówPasterkaKarłówSkalne GrzybyBatorówDuszniki-ZdrójSzczytnaZamek LeśnaPolanica-ZdrójBystrzyca KłodzkaIglicznaMiędzygórzePrzełęcz Puchacza[40]

Wydarzenia kulturalne[edytuj | edytuj kod]

  • „eFHa Festiwal” – Festiwal Amatorskich Filmów Fantastycznych i Horrorów – kwiecień
  • Gra Terenowa – „Poszukiwacze Złotego Pazura” – maj
  • StreetFighter Festival (SFF) – impreza motocyklowa w Bielawie – maj/czerwiec
  • Dni Bielawy – czerwiec
  • TOLK FOLK – festiwal Tolkiena w Bielawie – lipiec
  • Sudeckie Lato – festyn sportowo-rekreacyjny w Bielawie – lipiec
  • Lines Of Bielawa – skateboarding festival – sierpień
  • Regałowisko – koncert muzyki reggae w Bielawie – sierpień
  • Sudety Sound-Event z muzyką Trance
  • Powiatowy Konkurs Krasomówczy „Sowiogórski Bajarz” – listopad – styczeń
  • Bieg Gladiatora – czerwiec

Osiedla i części Bielawy[edytuj | edytuj kod]

Części miasta Bielawa[edytuj | edytuj kod]

Osiedla Bielawy[edytuj | edytuj kod]

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Gmina Bielawa jest organem prowadzącym dla: 6 przedszkoli, 5 szkół podstawowych i świetlicy socjoterapeutycznej oraz Liceum Ogólnokształcące im Bolesława Chrobrego w Bielawie[52].

Przy Przedszkolu Publicznym nr l „Parkowe Skrzaty” istnieje ekologiczny plac zabaw, który powstał dzięki realizacji międzynarodowego polsko-niemieckiego projektu ekologiczno-edukacyjnego[53].

W budynku z końca XIX wieku przy ul. Wolności 57 mieści się Powiatowe Centrum Kształcenia Praktycznego[54].

W Bielawie funkcjonują 2 szkoły średnie: Zespół Szkół Ogólnokształcących i Zespół Szkół w Bielawie, oraz kilka policealnych szkół.

23 marca 2001 r. w Bielawie została otwarta dziesiąta w Europie, a pierwsza w Polsce i Europie Wschodniej „Szkoła Słoneczna”. Było to wydarzenie na miarę XXI wieku. Szkoła kształci instalatorów solarnych urządzeń instalacji grzewczych: centralnego ogrzewania oraz ciepłej wody użytkowej, a także systemów fotowoltaicznych – współpracujących z siecią elektryczną i akumulatorami. W roku 2002 rozszerzono działalność „Szkoły Słonecznej” tworząc Centrum Energii Odnawialnej.

Od 1990 r. w mieście działa również Zespół Szkół Społecznych, który oprócz szkoły podstawowej i gimnazjum, prowadzi szkołę muzyczną I stopnia.

Inne placówki oświatowe w mieście to: Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy, Zespół Szkół Specjalnych, Poradnia Psychologiczno–Pedagogiczna

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Wieża kościelna, jedna z najwyższych w Polsce (101 m.) kościoła parafialnego Wniebowzięcia NMP

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:

Współpraca[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Sąsiednie gminy[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Wyniki badań bieżących - Baza Demografia - Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-07-08] (pol.).
  2. Bielawa (dolnośląskie) » mapy, nieruchomości, GUS, noclegi, szkoły, regon, atrakcje, kody pocztowe, wynagrodzenie, bezrobocie, zarobki, tabele, edukacja, przedszkola, demografia, Polska w liczbach [dostęp 2021-04-30] (pol.).
  3. Bielawa. Modelowe Miasto Ekologiczne. Logotyp miasta, um.bielawa.pl [dostęp 2021-06-02].
  4. Dane teleadresowe, um.bielawa.pl [dostęp 2021-04-30].
  5. a b c d Domański 1972 ↓.
  6. Historia miejscowości | Wirtualny Sztetl, sztetl.org.pl [dostęp 2021-06-02].
  7. a b Historia miasta, um.bielawa.pl [dostęp 2021-06-03].
  8. a b Rymut 1996 ↓.
  9. Rospond 1984 ↓.
  10. bielawy, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2021-06-03].
  11. Rymut 1987 ↓.
  12. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. nr 44, poz. 85).
  13. Góry Sowie – mapa turystyczna w skali 1:50 000, Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych im. Eugeniusza Romera S.A., wydanie drugie, Warszawa-Wrocław 1999.
  14. Rejestr rezerwatów przyrody województwa dolnośląskiego, RDOŚ stan na 18 czerwca 2013. [dostęp 2014-01-27].
  15. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  16. Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  17. GUS Bank Danych Regionalnych, faktyczne miejsce zamieszkania, stan na 29 XII 2010.
  18. Bielawa w liczbach, [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2016-01-06] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  19. Janusz Czerwiński, Ryszard Chanas, Dolny Śląsk - przewodnik, Warszawa: Wyd. Sport i Turystyka, 1977, s. 378.
  20. a b c d e f g h i Bielawa - Historia, www.bielawa.notki24.pl [dostęp 2021-06-03].
  21. a b c d e Bielawa: Burzliwe dzieje miasta, Nasze Miasto, 14 lutego 2007 [dostęp 2021-06-03] (pol.).
  22. Abraham Kajzer, Za drutami śmierci, Wałbrzych: Muzeum Gross-Rosen, 2013, ISBN 978-83-89824-09-7.
  23. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, s. 773.
  24. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 8,9. [dostęp 3 września 2012].
  25. a b c Bielawa podpisała nowe umowy przewozowe na lata 2017–2027. 2017-07-31. [dostęp 2018-02-03].
  26. a b c d Kolej z Bielawy pojedzie do Srebrnej Góry, „Wiadomości Bielawskie, Informator Samorządu Bielawskiego”, 546 (10), 1 czerwca 2021, s. 1, 3, ISSN 1508-1362 [dostęp 2021-06-01].
  27. Ogólnopolska Baza Kolejowa, www.bazakolejowa.pl [dostęp 2020-06-12] (pol.).
  28. Ogólnopolska Baza Kolejowa, www.bazakolejowa.pl [dostęp 2020-06-12] (pol.).
  29. a b Przystanki "Zbiornik Sudety" oraz "Nowa Bielawa" stały się faktem, doba.pl [dostęp 2020-06-12].
  30. Ogólnopolska Baza Kolejowa, www.bazakolejowa.pl [dostęp 2020-06-12] (pol.).
  31. PKP Bielawa Zachodnia > Wrocław Główny > rozkład jazdy i bilety >> KOLEO, koleo.pl [dostęp 2021-06-01].
  32. PKP Bielawa Zachodnia > Kamieniec Ząbkowicki > rozkład jazdy i bilety >> KOLEO, koleo.pl [dostęp 2021-06-01].
  33. PKP Bielawa Zachodnia > Kłodzko Główne > rozkład jazdy i bilety >> KOLEO, koleo.pl [dostęp 2021-06-01].
  34. PKP Bielawa Zachodnia > Legnica > rozkład jazdy i bilety >> KOLEO, koleo.pl [dostęp 2021-06-01].
  35. Aquarius, osir.bielawa.pl [dostęp 2019-06-19].
  36. Jezioro Bielawskie, osir.bielawa.pl [dostęp 2019-06-19].
  37. O szkole, szkolalesna.bielawa.pl [dostęp 2019-06-19].
  38. Park Miejski, osir.bielawa.pl [dostęp 2019-06-19].
  39. MOKiS - Miejski Ośrodek Kultury i Sztuki w Bielawie - Home, mokisbielawa.pl [dostęp 2019-06-26].
  40. Informacje zawarte na stronie PTTK Strzelin; dostęp: 2015-08-03.
  41. Słownik geografii turystycznej Sudetów. Marek Staffa (redakcja). T. 11: Góry Sowie, Wzgórza Włodzickie. Wrocław: Wydawnictwo I-BiS, 1995, ​ISBN 83-85773-12-6​.
  42. a b c Mapa Messtischblatt, Messtischblatt [dostęp 2021-06-01].
  43. Zalacznik nr 3 - Wykaz Zniesionych Urzedowych Nazw Miejscowosci [dostęp 2021-06-01].
  44. a b c Historia Spółdzielni, www.smbielawa.pl [dostęp 2021-06-03].
  45. Osiedle Centrum, Bielawa - zdjęcia, fotopolska.eu [dostęp 2021-06-03].
  46. Mapa Bielawa Osiedle Podgórskie - Podgórskie Bielawa plan miasta, Podgórskie Bielawa na mapie, www.fajnewczasy.pl [dostęp 2021-06-03].
  47. Osiedle XXV-lecia, Bielawa - polska-org.pl, polska-org.pl [dostęp 2021-06-03].
  48. Osiedle Europejskie, Bielawa - polska-org.pl, polska-org.pl [dostęp 2021-06-03].
  49. Zamieszkaj na Zielonych Wzgórzach w Bielawie, doba.pl [dostęp 2021-06-03].
  50. Inwestycja "Osiedle Sowie Wzgórza -Bielawa" - Bielawa - ulica Tulipanowa, Inwestycja [dostęp 2021-06-03] (pol.).
  51. Osiedle Willowe w Bielawie, um.bielawa.pl [dostęp 2021-06-03].
  52. Zespół Szkół Ogólnokształcących w Bielawie, lo.um.bielawa.pl [dostęp 2019-06-26] [zarchiwizowane z adresu 2019-06-26].
  53. Aktualności, ekoprzedszkole.jumpit.pl [dostęp 2019-06-27].
  54. Powiatowe Centrum Kształcenia Praktycznego w Bielawie, um.bielawa.pl [dostęp 2019-06-27].
  55. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-18].
  56. Zbór Chrześcijański w Bielawie. strona oficjalna [dostęp 2017-02-09].
  57. a b c d e Miasta Partnerskie, [w:] Bielawa - Modelowe Miasto Ekologiczne [dostęp 2021-06-15].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]