Bieluń

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Bieluń
Ilustracja
Bieluń dziędzierzawa
Systematyka[1][2]
Domena

eukarionty

Królestwo

rośliny

Podkrólestwo

rośliny zielone

Nadgromada

rośliny telomowe

Gromada

rośliny naczyniowe

Podgromada

rośliny nasienne

Nadklasa

okrytonasienne

Klasa

Magnoliopsida

Nadrząd

astropodobne

Rząd

psiankowce

Rodzina

psiankowate

Rodzaj

bieluń

Nazwa systematyczna
Datura L.
Sp. Pl. 179. 1753
Typ nomenklatoryczny

Datura stramonium L.[3]

Owoc bielunia dziędzierzawy

Bieluń (Datura L.) – rodzaj z rodziny psiankowatych. Obejmuje około 10[4]–13[5][6] gatunków. Rośliny te pochodzą z Ameryki Południowej i południowej części Ameryki Północnej, przy czym Datura ferox prawdopodobnie jest rodzima dla obszaru Chin[4]. Nazwa datura pochodzi z języka hindidhatūrā (‘bieluń dziędzierzawa’)[5]. W naturze rosną na ogół w miejscach suchych i skalistych, na półpustyniach, ale szeroko rozprzestrzenione na świecie zasiedlają różne siedliska, w tym towarzyszące osiedlom ludzkim siedliska ruderalne i ogrody, w których rosną jako chwasty[4]. W wielu miejscach są gatunkami inwazyjnymi (np. na wyspach Galapagos i w Afryce Południowej)[5]. W Polsce zadomowionym antropofitem jest bieluń dziędzierzawa (D. stramonium)[7].

Rośliny z tego rodzaju są silnie trujące. Używane były przez Indian do wywoływania halucynacji. Współcześnie stosowane są w terapii astmy[4] i choroby Parkinsona[5].

Popularnie nazywane daturami popularne rośliny ozdobne o zwisających kwiatach klasyfikowane są do rodzaju Brugmansja.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Datura wrightii
Pokrój
Rośliny jednoroczne osiągające do 2 m wysokości[4].
Liście
Pojedyncze, o brzegach blaszki zatokowo wcinanych, zwykle miękkich i gruczołowato owłosionych[4].
Kwiaty
Pięciokrotne, zwykle okazałe. Kielich zrosłodziałkowy, rurkowaty, często pięciokanciasty. Korona kwiatu szeroko lejkowata, zrosłopłatkowa. Pręcików jest 5, równych długością. Zalążnia górna, dwukomorowa, z licznymi zalążkami, szyjka słupka pojedyncza, zakończona rozwidlonym znamieniem[4].
Owoce
Suche, kolczaste torebki zawierające dużą liczbę nasion[4].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Synonimy[8]

Apemon Raf., Ceratocaulos Rchb., Stramonium Mill.

Rodzaj z plemienia Datureae z podrodziny Solanoideae z rodziny psiankowatych Solanaceae[8].

Wykaz gatunków[6]

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Rośliny z rodzaju Datura oraz blisko z nimi spokrewnione z rodzaju Brugmansia (które w Polsce określane są również nazwą bieluń) zawierają duże ilości alkaloidów tropanowych, takich jak atropina, skopolamina, hioscyjamina. Związki te są antagonistami receptorów muskarynowych, przez co mają działanie antycholinergiczne. Te właściwości mają zastosowanie między innymi w medycynie, stąd wzięło się wiele leków, które jako substancję czynną zawierają atropinę lub pochodne naturalnych alkaloidów tropanowych.

Związki czynne bielunia mają znane od czasów prehistorycznych właściwości psychoaktywne – zaliczane są do deliriantów. Są nieprzyjemne w działaniu, wywołują halucynacje. Przedawkowanie jest śmiertelnie niebezpieczne, zwykle wymaga hospitalizacji[10].

Znaczenie kulturowe[edytuj | edytuj kod]

Hinduizm[edytuj | edytuj kod]

W Indiach i Nepalu bieluń (zwłaszcza Datura metel var. alba i Datura suaveolens) uważane są za rośliny święte, poświęcone bogu Śiwie[11]. Współcześnie asceci śiwaiccy niektórych tradycji rytualnie palą nasiona datury zmieszane z konopiami indyjskimi[12].

Buddyzm[edytuj | edytuj kod]

Palenie nasion datury zostało również przyswojone przez niektóre nurty buddyzmu tantrycznego[13].

Indianie[edytuj | edytuj kod]

Inne gatunki cieszą się podobnym kultem w niektórych kulturach Indian Ameryki Łacińskiej[14].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-06-13] (ang.).
  3. Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-28].
  4. a b c d e f g h Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 226. ISBN 0-333-74890-5.
  5. a b c d David J. Mabberley: Mabberley’s Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 278. ISBN 978-1-107-11502-6.
  6. a b Datura. [w:] The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2018-12-23].
  7. Zbigniew Mirek i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 69, ISBN 978-83-62975-45-7.
  8. a b Genus: Datura L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2018-12-23].
  9. a b Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Ludmiła Karpowiczowa (red.). Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973.
  10. Medscape – Tropane Alkaloid Poisoning (ang.).
  11. ASCETYZM W WEDACH. Keśinowie. W: Gavin Flood: Hinduizm. Wprowadzenie. Małgorzata Ruchel(tłum.). Wyd. 1. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2008, s. 82, seria: Ex Oriente. ISBN 978-83-233-2517-8.
  12. Robert “Rio” Hahn, FRGS, FN’86: Swami’s Sacred Plant. A Report of Unprecedented Datura Use in Nepal. VERNAL EQUINOX 2003 VOLUME XII, NUMBER 1. [dostęp 2009-04-13]. (ang.).
  13. www.erowid.org/spirit/traditions/buddhism. [dostęp 2009-04-12]. (ang.).
  14. leda.lycaeum.org. zarchiwizowany leda.lycaeum.org. [dostęp 2009-04-12]. (ang.).