Bitwa o Ardeny

Bitwa o Ardeny

I wojna światowa, front zachodni
Bitwa o Ardeny, 1914
Czas	21–23 sierpnia 1914
Miejsce	Ardeny
Terytorium	Francja, Belgia, Luksemburg
Wynik	zwycięstwo Niemców
Strony konfliktu
Francja Cesarstwo Niemieckie
Dowódcy
Pierre Ruffey Fernand de Langle de Cary Albrecht Wirtemberski Wilhelm Hohenzollern
Straty
42 557 14 940
Położenie na mapie Belgii miejsce bitwy
50°15′00″N 5°40′00″E

Bitwa o Ardeny – starcie zbrojne stoczone na froncie zachodnim I wojny światowej, na pograniczu Francji, Belgii i Luksemburga, od 21 do 23 sierpnia 1914 roku. Armie niemieckie pokonały Francuzów i zmusiły ich do odwrotu. Bitwa była częścią większej bitwy granicznej, pierwszego starcia na froncie zachodnim.

Tło

Belgia

Belgijskie plany wojenne opierały się na założeniu, że inne mocarstwa zagwarantują neutralność Belgii, wypierając najeźdźcę z jej terytorium. Prawdopodobieństwo niemieckiej inwazji nie skłoniło belgijskiego rządu do postrzegania Francji i Wielkiej Brytanii jako potencjalnych sojuszników i nie zamierzał on zrobić nic więcej poza obroną swojej niepodległości. Ententa angielsko-francuska (1904) uświadomiła Belgom, że brytyjskie nastawienie do Belgii uległo zmianie i że będą walczyć o obronę niepodległości Belgii. Belgijski Sztab Generalny został utworzony w 1910 roku, ale jego szef gen. mjr Harry Jungbluth przeszedł w stan spoczynku 30 czerwca 1912 roku i został zastąpiony dopiero w maju 1914 roku przez gen. por. Chevaliera de Selliers de Moranville’a.

Moranville rozpoczął planowanie koncentracji armii i spotkał się z urzędnikami kolejowymi 29 lipca. Wojska belgijskie miały być skoncentrowane w centralnej Belgii, przed Redutą Narodową, gotowe do wymarszu na każdą z belgijskich granic, podczas gdy Twierdza Liège i Twierdza Namur miały zabezpieczyć same granice. Po mobilizacji król Belgów miał stać się naczelnym dowódcą i decydować o miejscu koncentracji armii. W obliczu zakłóceń w nowym programie zbrojeń, zdezorganizowani i słabo wyszkoleni żołnierze belgijscy mieli korzystać z Reduty Narodowej, aby opóźnić marsz agresora, ale potrzebowali również fortyfikacji do obrony na granicy. Z kolei jedna ze szkół w tamtym czasie postulowała powrót do rozmieszczenia wojsk na pograniczu, zgodnie z francuskimi teoriami wojennymi. Belgijskie plany stały się kompromisem między tymi dwoma koncepcjami, w którym armia polowa skoncentrowała się za rzeką Gete, z dwiema dywizjami wysuniętymi w kierunku Liège i Namur.

Plan Schlieffena-Moltkego

Wydanie belgijskiej gazety „Le Soir” z 4 sierpnia 1914 roku obwieszczające wybuch wojny

Feldmarszałek Alfred Graf von Schlieffen był szefem niemieckiego Sztabu Generalnego (Oberste Heeresleitung, OHL) od 1891 roku aż do przejścia na emeryturę w 1906. Uczeń Carla von Clausewitza, podobnie jak inni pruscy oficerowie, został nauczony, że „serce Francji leży między Paryżem a Brukselą”. W 1839 roku Francja, Prusy, Rosja, Austria i Wielka Brytania podpisały traktat londyński, opracowany przez brytyjskiego dyplomatę Lorda Palmerstona, na mocy którego powstało niepodległe Królestwo Belgii. Francja i Rosja zawarły sojusz wojskowy w 1892 roku, który zagroził Niemcom możliwością wojny na dwóch frontach. Niemiecka strategia dawała priorytet operacji ofensywnej przeciwko Francji i strategicznej obronie przeciwko Rosji. Planowanie miało być determinowane przez przewagę liczebną, szybkość mobilizacji, koncentrację i wpływ nowoczesnego uzbrojenia. Niemcy spodziewali się, że ataki frontalne będą kosztowne i długotrwałe, co doprowadzi do ograniczonego sukcesu, szczególnie po tym, jak Francuzi i Rosjanie zmodernizowali fortyfikacje na swoich granicach z Niemcami. Aby ominąć ufortyfikowaną granicę z Francją, Schlieffen opracował plan, który w latach 1898–1899 przewidywał szybkie przejście niemieckich sił między Antwerpią a Namur, aby zdobyć Paryż od północy, zadając Francji szybką i zdecydowaną klęskę.

Niemiecka lewa flanka w Alzacji (odebranej Francji po wojnie francusko-pruskiej) miała skusić Francuzów do ataku, odciągając ich od Paryża i niemieckiego prawego skrzydła. W wersji z 1906 roku plan Schlieffena przewidywał sześć tygodni i użycie siedmiu ósmych sił cesarskiej armii niemieckiej (liczącej ok. 1,5 miliona ludzi) na pokonanie Francji, podczas gdy reszta miała walczyć z armią rosyjską w Prusach Wschodnich. Helmuth von Moltke Młodszy zastąpił von Schlieffena w 1906 roku i nie był pewien, czy Francuzi podporządkują się niemieckim założeniom. Moltke dostosował plan rozmieszczenia i koncentracji, aby uwzględnić atak w centrum lub atak okrążający z obu flanek jako warianty, dodając dywizje do lewego skrzydła naprzeciwko granicy francuskiej, z ok. 1 700 000 ludzi, którzy mieli zostać zmobilizowani w ramach Westheer (armii zachodniej). Główne siły niemieckie nadal miały posuwać się przez Belgię, aby zaatakować na południe, w kierunku Francji, wskutek czego armie francuskie zostałyby okrążone z lewej strony i odepchnięte za rzeki Moza, Aisne, Somma, Oise, Marna i Sekwana, nie mogąc wycofać się do centralnej Francji. W ten sposób Francuzi albo zostaliby unicestwieni przez manewr z północy, albo stworzyliby warunki do niemieckiego zwycięstwa w centrum lub w Lotaryngii na wspólnej granicy. Moltke planował wysłać siły liczące około 320 000 ludzi do obrony Alzacji i Lotaryngii na południe od Metzu, 400 000 ludzi do inwazji na Francję i Luksemburg przez Ardeny oraz 700 000 kolejnych żołnierzy do inwazji na Belgię.

Plan XVII

Po klęsce w wojnie z Prusami w 1871 roku Francja została zmuszona do zapłaty kontrybucji w wysokości pięciu miliardów franków i utraciła Alzację oraz Lotaryngię na rzecz nowo powstałego Cesarstwa Niemieckiego, co na stałe zepchnęło Francję do defensywy. Francuzi umocnili wspólną granicę, ale po 30 latach poczuli się na tyle pewnie, by zaplanować strategię ofensywną, w dużej mierze dzięki gen. Ferdynandowi Fochowi. Francja miała mniejszą populację i niższy wskaźnik urodzeń niż Niemcy, a także opracowała koncepcję élan vital i zdecydowała się na strategię „ofensywy do granic możliwości”, czyniąc wolę walki kamieniem węgielnym swojego planowania wojskowego. Płk Louis Loyzeau de Grandmaison podjął doktrynę Focha i wygłosił dwa przemówienia przed École Militaire, które położyły podwaliny pod Plan XVII, formalnie przyjęty w maju 1913 roku. Francuscy stratedzy wzięli pod uwagę możliwość okrążenia przez niemiecką prawą flankę i obliczyli, że im silniejsza będzie niemiecka prawa flanka, tym słabsze będzie centrum i lewa flanka. Francuzi postanowili skoncentrować swoje siły na Renie, planując rozbić niemieckie lewe skrzydło i centrum po obu stronach Metzu, aby odciąć niemieckie prawe skrzydło i rozgromić armie niemieckie w odosobnieniu.

Zgodnie z Planem XVII, armia francuska w czasie pokoju miała utworzyć pięć armii polowych liczących łącznie ok. 2 000 000 żołnierzy, z „Grupami Dywizji Rezerwowych” przydzielonymi do każdej armii oraz Grupą Dywizji Rezerwowych na każdej ze skrajnych flanek. Armie miały się skoncentrować naprzeciwko granicy niemieckiej wokół Épinal, Nancy i linii Verdun – Mezières, z armią w rezerwie wokół Ste Ménéhould i Commercy. Od 1871 roku budowa kolei zapewniła francuskiemu Sztabowi Generalnemu szesnaście linii prowadzących do granicy niemieckiej, w porównaniu z trzynastoma liniami, którymi dysponowała armia niemiecka; dzięki temu Francuzi mogli sobie pozwolić na czekanie, aż niemieckie zamiary będą jasne. Francuzi mieli być gotowi do odparcia niemieckiej ofensywy w Lotaryngii lub przez Belgię. Przewidywano, że Niemcy użyją oddziałów rezerwowych, ale spodziewano się również mobilizacji dużej armii niemieckiej na granicy z Rosją, co pozostawi armii niemieckiej na Zachodzie liczbę żołnierzy wystarczającą jedynie do przemarszu przez Belgię na południe od Mozy i Sambry. Ponadto francuski wywiad uzyskał wyniki gry wojennej niemieckiego Sztabu Generalnego z 1905 roku, w której wojska niemieckie nie dotarły dalej na północ niż do Namur i doszedł do błędnych wniosków, że plany oblężenia belgijskich fortów były jedynie środkiem obronnym przed armią belgijską.

Przewidywano niemiecki atak z południowo-wschodniej Belgii w kierunku Mézières oraz możliwą ofensywę z Lotaryngii w kierunku Verdun, Nancy i Saint-Dié; plan stanowił ewolucję Planu XVI i przewidywał większą możliwość niemieckiej ofensywy przez Belgię. Armie: 1., 2. i 3. miały skoncentrować się między Épinal i Verdun naprzeciw Alzacji i Lotaryngii, 5 Armia miała się zgromadzić w Montmédy, w kierunku Sedanu i Mézières, a 4 Armia miała być zatrzymana na zachód od Verdun, gotowa do przesunięcia się na wschód, aby zaatakować południową flankę niemieckiej inwazji przez Belgię lub na południe przeciwko północnej flance ataku przez Lotaryngię. Nie przewidziano formalnie wspólnych działań z Brytyjskim Korpusem Ekspedycyjnym, ale podjęto wspólne ustalenia. W 1911 roku, podczas drugiego kryzysu marokańskiego, Francuzom powiedziano, że mogą spodziewać się sześciu dywizji brytyjskich operujących wokół Maubeuge.

Wypowiedzenia wojny

O północy z 31 lipca na 1 sierpnia rząd niemiecki wysłał Rosji ultimatum i ogłosił stan Kriegsgefahr. W ciągu dnia rząd osmański zarządził mobilizację, a londyńska giełda została zamknięta. 1 sierpnia rząd brytyjski zarządził mobilizację marynarki wojennej, rząd niemiecki zarządził powszechną mobilizację i wypowiedział wojnę Rosji. Rozpoczęły się działania wojenne na granicy z Polską, rząd francuski zarządził powszechną mobilizację, a następnego dnia rząd niemiecki wysłał ultimatum do Belgii, żądając przejścia przez terytorium belgijskie, gdy wojska niemieckie przekraczały już granicę z Luksemburgiem. Na granicy z Francją rozpoczęły się działania wojenne, Lipawa została ostrzelana przez niemiecki lekki krążownik SMS „Augsburg”, a rząd brytyjski zagwarantował ochronę morską francuskich wybrzeży. 3 sierpnia rząd belgijski odrzucił niemieckie żądania, a Wielka Brytania zagwarantowała wsparcie militarne Belgii w przypadku niemieckiej inwazji. Niemcy wypowiedziały wojnę Francji, rząd brytyjski zarządził powszechną mobilizację, a Włochy ogłosiły neutralność. 4 sierpnia rząd brytyjski wysłał Niemcom ultimatum i wypowiedział im wojnę o północy z 4 na 5 sierpnia. Belgia zerwała stosunki dyplomatyczne z Niemcami, a Niemcy wypowiedziały wojnę Belgii. Wojska niemieckie przekroczyły granicę belgijską i zaatakowały Liège.

Preludium

Przygotowania francuskie

Naczelny dowódca armii francuskiej gen. Joseph Joffre wydał rozkaz ataku przez las ardeński, aby wesprzeć francuską inwazję na Lotaryngię. Zgodnie z francuskim dokumentem strategicznym, Planem XVII, niemieckie siły w tym rejonie miały być słabe i nieliczne, a francuska lekka, szybkostrzelna artyleria miała być przydatna w silnie zalesionym terenie, takim jak Ardeny. Jednak do 20 sierpnia stawało się jasne, najpierw dla 5 Armii (gen. Charles Lanrezac), a następnie dla Joffre’a, że w tym rejonie gromadzą się duże siły niemieckie. Tego dnia Niemcy rozpoczęli kontratak przeciwko francuskiemu natarciu na Lotaryngię. Mimo to Joffre nakazał inwazję na Ardeny 20 sierpnia, z terminem rozpoczęcia następnego dnia.

Bitwa

Niemiecki żołnierz nad zniszczonym Ethe po bitwie

Joffre wydał instrukcje 18 sierpnia, ale powstrzymał 3. i 4 Armię, ponieważ rozpoznanie lotnicze i kawaleryjskie wykazało obecność niewielu niemieckich wojsk naprzeciwko obu armii, jedyna duża siła posuwała się na północny zachód w odległości 40–50 km. 19 sierpnia 4 Armia (gen. Fernand de Langle de Cary) otrzymała rozkaz zajęcia mostów na rzece Semois, ale nie wkraczania do Belgii przed rozpoczęciem ofensywy niemieckiej. 20 sierpnia armie niemieckie na południu zaatakowały francuską 1. i 2 Armię, a następnego dnia 3. i 4 Armia rozpoczęły ofensywę. 4 Armia sforsowała Semois i posunęła się w kierunku Neufchâteau, a 3 Armia (gen. Pierre Ruffey) zaatakowała w kierunku Arlon, jako prawa flanka 4 Armii. Na południe od Verdun 3 Armia została przemianowana na Armię Lotaryngii z zadaniem oczekiwania na niemiecką ofensywę z Metzu, co pozwoliło reszcie 3 Armii skoncentrować się na ofensywie na Belgię. Armie francuskie wkroczyły do Belgii dziewięcioma korpusami piechoty, ale między Metzem a północą Luksemburga znajdowało się dziesięć korpusów niemieckich i sześć brygad rezerwowych 4. i 5 Armii.

Niemiecka 4 Armia (Albrecht, książę Wirtembergii) i 5 Armia (następca tronu Wilhelm) poruszały się wolniej niż 1., 2. i 3 Armia, a francuskie natarcie w ich kierunku odnotowano 21 sierpnia. Armie francuskie dysponowały niewielką liczbą map i nie zdawały sobie sprawy z liczebności sił niemieckich nacierających na nie, ponieważ 3 Armia zepchnęła na bok niewielkie oddziały niemieckie. 22 sierpnia, w rejonie 3 Armii, V Korpus zaatakował okopane wojska niemieckie w Longwy o godzinie 5:00 rano w gęstej mgle i ulewnym deszczu, bez wsparcia artyleryjskiego. Gdy mgła się rozrzedziła, niemiecka artyleria przyłapała francuskie działa na otwartej przestrzeni i zniszczyła je. Niemiecki kontratak rozgromił francuską dywizję, a korpus nie został zmobilizowany aż do wieczora. Na północy IV Korpus również nacierał we mgle, napotkał okopane wojska niemieckie w pobliżu Virton i został zmuszony do odwrotu, również wraz z rozgromioną dywizją. Na południowej flance VI Korpus został odepchnięty na niewielką odległość. W rejonie 4 Armii II Korpus na prawej flance zdołał utrzymać się na równi z 3 Armią na południu, ale nie był w stanie posuwać się dalej. Korpus Kolonialny na lewej flance został pokonany w bitwie pod Rossignol, 15 km na południe od Neufchâteau, ponosząc 11 646 ofiar. 5 Brygada Kolonialna na lewej flance z łatwością dotarła do Neufchâteau, ale ostatecznie została odparta z licznymi stratami. Dalej na północ XII Korpus posuwał się konsekwentnie, ale XVII Korpus dalej został oskrzydlony, a 33 Dywizja straciła większość swojej artylerii. Na północnej flance XI i IX Korpus nie były poważnie atakowane.

Następstwa

Analiza

Charbonneau wyjaśnił, że klęska Korpusu Kolonialnego była spowodowana błędnym rozpoznaniem, nieskutecznością straży przedniej w opóźnianiu nacierających jednostek niemieckich oraz tym, że francuska taktyka ofensywna pomijała znaczenie uzyskania przewagi ogniowej, co prowadziło do lekkomyślnych ataków. Nie wspomniał jednak o jakości niemieckich przeciwników, która miała równie wielki znaczenie: niemieckie rozpoznanie było skuteczne, komunikacja między dowódcami a podwładnymi nie została zerwana, istniało wzajemne wsparcie między sąsiednimi jednostkami, a niemiecka artyleria zapewniała ciągłe, bliskie wsparcie ogniowe. W Neufchâteau francuska piechota kolonialna została osłabiona i przewyższona liczebnie przez jednostki niemieckie, które były w stanie szybko wprowadzić do walki wszystkie swoje siły. Francuski XII Korpus dysponował większą liczbą dział, ale nie był w stanie pokonać dwóch niemieckich batalionów piechoty. Niemiecka artyleria zaatakowała Brygadę Kolonialną z bliskiej odległości, ale gdy Francuzi znaleźli się na pospiesznie zajętej pozycji obronnej, zneutralizowali znaczną część niemieckiego ognia artyleryjskiego; ostatecznie jednak francuskie oddziały złapane na otwartej przestrzeni zostały unicestwione. Obie strony próbowały uzyskać przewagę ogniową przed natarciem, a gdy Niemcy to osiągnęli, mogli manewrować bez ponoszenia poważnych strat.

23 sierpnia Joffre nakazał francuskim dowódcom kontynuowanie ofensywy tak wcześnie, jak to możliwe, ponieważ jego strategia zależała od sukcesu 3. i 4 Armii. Ruffey odpowiedział jednak rano, że atak nie może się rozpocząć, dopóki jego dywizje się nie zreorganizują, a wczesnym popołudniem stwierdził, że Niemcy zapobiegli kolejnemu natarciu, spychając V Korpus pośrodku na 8 km do tyłu, co doprowadziło do wycofania się reszty armii. W rejonie 4 Armii 33 Dywizja XVII Korpusu została rozgromiona, a reszta korpusu wycofała się w nocy z 22 na 23 sierpnia. 5 Brygada Kolonialna wycofała się z Neufchâteau przed świtem 23 sierpnia, odsłaniając prawą flankę XII Korpusu, która również się wycofała. Do końca dnia niedobitki 3. i 4 Armii powróciły na swoje pozycje wyjściowe, z wyjątkiem XI i IX Korpusu na północnej flance.

Straty

Pod Rossignol straty niemieckie wyniosły ok. 1318 ludzi, a straty francuskie ok. 11 277. Francuska 4 Dywizja miała straciła 1195 żołnierzy pod Bellefontaine, podczas gdy Niemcy ok. 1920. Pod Neufchâteau 5 Brygada Kolonialna poniosła ok. 3600 ofiar w starciu z jednostkami niemieckiego XVIII Korpusu Rezerwowego, który stracił ok. 1800 żołnierzy. Pod Bertrix zginęło 3181 żołnierzy 33 Dywizji, a jej artyleria została całkowicie zniszczona, a za to w walczących z nią jednostkach niemieckich ok. ⅓ żołnierzy została wyeliminowana z walki, co stanowiło większe straty niż poniesione przez jakąkolwiek jednostkę pruską w wojnie francusko-pruskiej. Pod Massin-Anloy francuska 22. i 34 Dywizja straciły 2240 poległych, przy czym 34 Dywizja została praktycznie całkowicie rozgromiona. Straty niemieckie w 25 Dywizji wyniosły ok. 3224 ludzi, z czego 1100 zginęło. Pod Virton francuska 8 Dywizja została zniszczona, a 3 Dywizja poniosła ok. 556 ofiar; straty niemieckie wyniosły ok. 1281.

W walkach pod Ethe i Bleid francuska 7 Dywizja straciła 5324 ludzi, a niemiecka 10 Dywizja ok. 1872. Pod Longwy francuski V Korpus z 9. i 10 Dywizją poniósł ok. 2884 ofiary, a niemieckie jednostki 26 Dywizji stracił ok. 1242 żołnierzy. Na południe od Longwy straty niemieckie w 9. i 12 Dywizji Rezerwowej oraz 33 Dywizji (walczącymi z francuską 12., 40. i 42 Dywizją) wyniosły ok. 4458 ludzi, z kolei francuska 40 Dywizja została rozgromiona. W 2009 roku Holger Herwig odnotował 19 218 ofiar w okresie od 21 do 31 sierpnia w 4 Armii i 19 017 w 5 Armii. Herwig odnotował również 5500 ofiar we francuskiej 8 Dywizji pod Virton i napisał, że pod Ethe 7 Dywizja została rozgromiona. Pod Ochamps 20 Pułk Piechoty stracił 1300 ludzi (50% stanu osobowego), a 11 Pułk Piechoty 2700 z 3300 żołnierzy. 5 Brygada Kolonialna straciła 3200 ze swoich 6600 ludzi.

Zobacz też

• Ofensywa w Ardenach

Bibliografia

• R. A. Doughty: Pyrrhic victory: French Strategy and Operations in the Great War. Cambridge, MA: Belknap Press, 2005. DOI: 10.4159/9780674034310. ISBN 978-0-674-01880-8. (ang.).
• H. Herwig: The Marne, 1914: The Opening of World War I and the Battle that Changed the World. New York: Random House, 2009. ISBN 978-1-4000-6671-1. (ang.).
• 1. W: M. O. Humphries, J. Maker: Der Weltkrieg: 1914 The Battle of the Frontiers and Pursuit to the Marne. T. I. Waterloo, Canada: Wilfrid Laurier University Press, 2013, seria: Germany's Western Front: Translations from the German Official History of the Great War. ISBN 978-1-55458-373-7. (ang.).
• H. T. Skinner, H. Fitz M. Stacke: Principal Events 1914–1918. Wyd. online scan. London: HMSO, 1922, seria: History of the Great War based on Official Documents by Direction of the Committee of Imperial Defence. OCLC 17673086. (ang.).
• H. Strachan: The First World War: To Arms. T. I. Oxford: OUP, 2001. ISBN 978-0-19-926191-8. (ang.).
• Barbara W. Tuchman: The Guns of August. New York: Random House Trade, 2014. ISBN 978-0-345-38623-6. (ang.).
• Terence Zuber: The Battle of the Frontiers. Ardennes 1914. Stroud: The History Press, 2009. ISBN 978-0-7524-5255-5. (ang.).