Blok wschodni

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kraje socjalistyczne w Europie
Stempel w dowodzie osobistym uprawniający do podróżowania po części z europejskich krajów demokracji ludowej

Blok wschodni (blok komunistyczny, blok sowiecki, blok socjalistyczny, państwa socjalistyczne, kraje komunistyczne, demoludy) – potoczne określenie grupy komunistycznych państw Europy Środkowej i Wschodniej, Azji Wschodniej i Azji Południowo-Wschodniej pod dominacją ZSRR w okresie zimnej wojny (1947–1991).

W Europie termin blok wschodni obejmował ZSRR i jego państwa satelickie w Radzie Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG); w Azji obejmował Socjalistyczną Republikę Wietnamu, Laotańską Republikę Ludowo-Demokratyczną i Ludową Republikę Kampuczy, Koreańską Republikę Ludowo-Demokratyczną, Chińską Republikę Ludową (przed chińsko-sowieckim rozłamem w 1961 roku), od 1961 roku blok komunistyczny obejmował również Republikę Kuby[1][2][3][4][5].

Władzę w bloku wschodnim obejmowali komuniści w wyniku interwencji z zewnątrz, sfałszowania wyborów i zamachu stanu[1]. Ustrój polityczny krajów bloku wschodniego zazwyczaj był przez nie oficjalnie określany jako: „socjalizm”, „demokracja ludowa”, później też jako „realny socjalizm”.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwszym państwem, w którym ideologia komunistyczna była oficjalną ideologią państwową, a sposobem sprawowania władzy była dyktatura komunistyczna, była powstała w wyniku rewolucji październikowej Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka (Rosyjska FSRR). 30 grudnia 1922 Rosyjska FSRR, Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka, Białoruska Socjalistyczna Republika Radziecka oraz Zakaukaska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka (w skład której wchodziły Gruzińska SRR, Armeńska SRR, Azerbejdżańska SRR) połączyły się w Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W 1936 rozwiązano Zakaukaską FSRR, z której wydzielono Armeńską SRR, Azerbejdżańską SRR, i Gruzińską SRR[6].

W 1924 roku powstała Mołdawska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka[7]. Po przyłączeniu Besarabii w 1940 powstała Mołdawska SRR[7].

W 1918 roku Turkiestan Zachodni przekształcono w Turkiestańską Autonomiczną Socjalistyczną Republikę Radziecką. W 1924 Turkiestańską ASRR przekształcono w republiki: Turkmeńską SRR, Uzbecką SRR, Tadżycką ASRR[7]. W 1936 roku status republiki otrzymała Kazachska oraz Kirgiska SRR[7].

W 1940 ZSRR anektował kraje bałtyckie i utworzył z nich kolejne republiki radzieckie: Litewska SRR, Łotewska SRR i Estońska SRR. W tym samym roku ZSRR zdobył Karelię, należącą wcześniej do Finlandii. Karelię przekształcono w Karelo-Fińską SRR, która istniała do 1956 roku[8]. W efekcie II wojny światowej ZSRR zdobył też część terytorium Polski, czechosłowacką Ruś Zakarpacką i rumuńską Besarabię[9].

Podczas II wojny światowej Armia Czerwona zajęła szereg państw Europy Środkowej i Wschodniej, co usankcjonowała konferencja jałtańska. W tych państwach władze oddano partiom komunistycznym i dokonały się w nich podobne jak w ZSRR przekształcenia ustrojowe. Państwa satelickie takie jak NRD, PRL, Czechosłowacja, Węgry, Bułgaria i Rumunia, znajdowały się pod kontrolą Związku Radzieckiego. W większości z nich stacjonowała Armia Radziecka, a granice z Europą Zachodnią były pilnie strzeżone. Granice terenów kontrolowanych przez ZSRR nazwano „żelazną kurtyną”. Termin ten pochodzi z przemówienia Winstona Churchilla wygłoszono w Fulton w marcu 1946 roku[10]. Przemówienie Churchilla, wzywające Stany Zjednoczone do przeciwstawienia się polityce Józefa Stalina jest uznawane za początek zimnej wojny[10]. Niezależność od Moskwy zachowała Jugosławia i Albania – w tych krajach komuniści doszli do władzy bez pomocy Armii Czerwonej.

„Rewolucja ludowo-demokratyczna” została wyeksportowana także w inne części świata. Już od 1924 istniała podporządkowana ZSRR Mongolska Republika Ludowa. W 1949 proklamowano Chińską Republikę Ludową. Inne azjatyckie państwa socjalistyczne to Korea Północna (od 1948) i Wietnam Północny (od 1945). Na półkuli zachodniej rewolucja kubańska w 1959 zaprowadziła na Kubie komunizm.

Koniec lat 80. to rozpad bloku socjalistycznego. Byłe państwa realnego socjalizmu zerwały z dawnym ustrojem i przeprowadziły reformy zmierzające do demokratyzacji i zmiany gospodarki centralnie-planowanej na wolnorynkową. W latach 90. Związek Radziecki, Czechosłowacja i Jugosławia rozpadły się, zaś Niemiecka Republika Demokratyczna i Republika Federalna Niemiec połączyły. Większość państw europejskich skierowała swoją politykę na współpracę z UE i NATO. Władza komunistyczna utrzymała się w Chinach, Wietnamie, Laosie, Korei Północnej oraz na Kubie.

Demoludy[edytuj | edytuj kod]

To potoczne określenie państw demokracji ludowej. Pod pojęciem demoludów kryją się w zasadzie wszystkie państwa dawnego bloku wschodniego. Zazwyczaj nie zaliczano do tej grupy Jugosławii, która pod rządami Josipa Broz-Tity nie współpracowała ze Związkiem Radzieckim. Niekiedy wyłączano z tej grupy także Chińską Republikę Ludową i Albanię, skonfliktowane ideowo z breżniewowskim ZSRR i przywódcami KPZR.

Pojęcie „demoludy”, jako pojęcie potoczne, odnosiło się do krajów istniejących gdy istniało ZSRR. Jako „demoludy” określano kraje satelickie do ZSRR, „wypaczone demokracje”. Nie jest zasadne używanie tego pojęcia w stosunku do byłych republik radzieckich, gdyż wtedy stanowiły one część ZSRR.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Łukasz Kluza: Rozpad bloku komunistycznego. Upadek ZSRR i zjednoczenie Niemiec. 2010-05-32.
  2. Loth, Wilfried, The Division of the World, 1941–1955, Routledge, 1988, ​ISBN 0-415-00365-2​, s. 297.
  3. Haggett, Peter, Encyclopedia of World Geography, Marshall Cavendish, 2001, ​ISBN 0-7614-7289-4​, s. 1,850.
  4. Rees, G. Wyn. International Politics in Europe: The New Agenda, Routledge, 1993, ​ISBN 0-415-08282-X​, s. 6
  5. Zdzisław Zblewski: Leksykon PRL-u. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2001, s. 37. ISBN 83-240-0010-0.
  6. Zakaukaska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka. encyklopedia.pwn.pl. [dostęp 2017-07-04].
  7. a b c d Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. encyklopedia.pwn.pl. [dostęp 2017-07-04].
  8. Karelia. encyklopedia.pwn.pl. [dostęp 2017-07-04].
  9. Wstęp. rok1989.pl. [dostęp 2017-07-04].
  10. a b Żelazna kurtyna. encyklopedia.pwn.pl. [dostęp 2017-07-04].