50°56′27″N 20°57′28″E/50,940833 20,957778Bodzentyn
| ||||
| ||||
 Panorama Bodzentyna | ||||
| ||||
| Państwo |  Polska
| |||
| Województwo |  świętokrzyskie
| |||
| Powiat | kielecki | |||
| Gmina | Bodzentyn | |||
| Prawa miejskie | 1355 | |||
| Burmistrz | Dariusz Skiba | |||
| Powierzchnia | 8,65 km² | |||
| Populacja (30.06.2016) • liczba ludności • gęstość |
2247[1] 259,8 os./km² | |||
| Strefa numeracyjna | +48 41 | |||
| Kod pocztowy | 26-010 | |||
| Tablice rejestracyjne | TKI | |||
Położenie na mapie gminy Bodzentyn  | ||||
Położenie na mapie Polski  | ||||
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego  | ||||
Położenie na mapie powiatu kieleckiego  | ||||
| 50°56′27″N 20°57′28″E/50,940833 20,957778
| ||||
| TERC (TERYT) | 2604024 | |||
| SIMC | 0230102 | |||
Urząd miejski ul. Suchedniowska 326-010 Bodzentyn | ||||
| Strona internetowa | ||||
Bodzentyn – miasto w Polsce, w województwie świętokrzyskim, w powiecie kieleckim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Bodzentyn.
Prawa miejskie w latach 1355–1870 i ponownie od 1994. Miasto rządowe Królestwa Kongresowego, położone było w 1827 roku w powiecie szydłowieckim, obwodzie opoczyńskim województwa sandomierskiego[2]. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. kieleckiego. Był własnością biskupów krakowskich[3].
Miejscowość jest siedzibą parafii św. Stanisława Męczennika. W strukturze kościoła rzymskokatolickiego parafia należy do metropolii krakowskiej, diecezji kieleckiej, dekanatu bodzentyńskiego.
Jest ośrodkiem usługowym i krajoznawczym[4]. Położony w Górach Świętokrzyskich, u stóp Pasma Klonowskiego, nad Psarką (dorzecze Kamiennej). Znajduje się tu siedziba dyrekcji Świętokrzyskiego Parku Narodowego. W mieście działa Towarzystwo Przyjaciół Bodzentyna[4].
Bodzentyn jest lokalnym węzłem drogowym[4]. Krzyżują się tu drogi wojewódzkie nr 751 (Ostrowiec Świętokrzyski - Suchedniów) i 752 (Górno - Rzepin Pierwszy). Przez miasto przepływa niewielka rzeka Psarka, dopływ Świśliny.
Historia[edytuj | edytuj kod]
Początki[edytuj | edytuj kod]
Bodzentyn powstał w 1355 na gruntach Tarczka, który w XII i XIII wieku był ośrodkiem posiadłości biskupich. Przywilej na założenie miasta na prawie magdeburskim biskup Bodzęta otrzymał od króla Kazimierza Wielkiego. Miasto stało się ośrodkiem klucza majątkowego biskupów krakowskich[5].
W 1292 w Bodzentynie zmarł kontrowersyjny biskup krakowski Paweł z Przemankowa[6]
W 1365 biskup Florian z Mokrska wzniósł tu zamek oraz otoczył miasto obronnymi murami[5]. W 1380 Jan Radlica ufundował w Bodzentynie kościół pod wezwaniem św. Krzyża. W 1410 zatrzymał się tu król Władysław Jagiełło, wyprawiający się na Krzyżaków. Król przyjechał tutaj 19 czerwca z Łysej Góry i przez dwa dni przebywał na dworze biskupim, przyjmując posłów od książąt pomorskich[7]. Niedługo później miasto zniszczył pożar. Z tego powodu w 1413 biskup Wojciech Jastrzębiec wyjednał od Jagiełły nowy przywilej, w którym król potwierdził prawo magdeburskie[7].
W 1412 Piotr Wysz rozszerzył posiadłości Bodzentyna o kilkanaście łanów[5]. W tym samym czasie sąsiedni Tarczek, który utracił na rzecz Bodzentyna znaczną część obszaru, został zdegradowany do rzędu wsi[8]. Biskup Wysz nadał Bodzentynowi prawo wyrębu drzewa i wypasu bydła, wyłączność na handel solą i mięsem, a także monopol na wyrób trunków w promieniu jednej mili. Biskup ustanowił w Bodzentynie targ oraz dwa jarmarki[5].
XV-XVII wiek[edytuj | edytuj kod]
Przywileje królewskie z 1468 i 1698 spowodowały zwiększenie liczby jarmarków do sześciu. W latach 1533 i 1575 Bodzentyn otrzymał przywileje zwalniające z opłat wjazdowych i przejazdowych. Został zwolniony m.in. od cła solnego w Wiślicy. W latach: 1430, 1510, 1548, 1601 i 1637 powstały cechy szewców, prasołów, kowali, krawców, sukienników i rzeźników. Przedstawiciele mniej licznych rzemiosł zostali zrzeszeni w cechu kowali[5]. W 1645 miasto miało 14 kowali, 5 ślusarzy oraz znaczną liczbę rzemieślników usługowych innych profesji[5].
W 1450 Zbigniew Oleśnicki ufundował w Bodzentynie gotycką kolegiatę[5]. W drugiej połowie XVI wieku zamek w Bodzentynie został przebudowany na pałacową rezydencję. W tym samym czasie powstał drugi rynek. Miasto otrzymało też wodociąg oraz łaźnię, wybudowane staraniem burmistrza Jana Kołka[5].
Z Bodzentyna pochodził urodzony w 1570 roku Jakub Janidło, trzykrotny rektor Akademii Krakowskiej w latach 1614–1619[9]. W Bodzentynie mieszkał i zmarł w 1577 sekretarz królewski, biskup i uczony Franciszek Krasiński. Tu również 17 marca 1642 zakończył życie kanclerz wielki koronny Jakub Zadzik[7].
Od 1640 Bodzentyn wysyłał jednego kandydata na studia bakalarskie do Akademii Krakowskiej. Po zdobyciu wykształcenia był on zatrudniany w miejscowej szkole[5]. W 1670 w Bodzentynie wzniesiono obszerny ratusz z wysoką wieżą i zegarem. Fundatorem okazałej budowli był biskup Andrzej Trzebicki[7]. Od 1692 miasto posiadało fundację Jana Łuczkiewicza wspierającą rzemiosło, nauczycieli i uczniów. W czasie reformacji znajdowała się tu siedziba sądu biskupiego, który zajmował się sprawami odstępstw od wiary katolickiej[5].
W czasie potopu szwedzkiego miasto nie poniosło większych szkód. Wkrótce później zostało jednak dotknięte przez klęski żywiołowe, które spowodowały zmniejszenie się liczby mieszkańców[5]. W latach 1662–1663 Bodzentyn miał 134 domy i ok. 850 mieszkańców. W 1674 był zamieszkiwany już tylko przez ok. 540 osób[5].
XVIII-XIX wiek[edytuj | edytuj kod]
W XVIII i XIX w. Bodzentyn stał się lokalnym ośrodkiem przemysłowym. Działały tutaj kuźnice, a także fabryka luster i porcelany[10]. W mieście funkcjonowały fabryki sukienne i rzeźbiarskie oraz cegielnie[7]. Fabryki żelaza urządzał w okolicy biskup Konstanty Felicjan Szaniawski znacznie podnosząc dochody miasta[7].
Ostatnim z biskupów krakowskich, który mieszkał w Bodzentynie był Kajetan Ignacy Sołtyk. W 1797, na mocy konwencji rozbiorowej, miasto przeszło na własność rządu[7]. W 1832 rozebrano ratusz, a w 1836 część murów miejskich z Bramą Opatowską[7]. Według spisu z 1827 w Bodzentynie były 203 domy i 1050 mieszkańców[7]. W 1833 urodził się tu malarz Józef Szermentowski[10].
Miasto wyróżniło się czynnym udziałem mieszkańców w powstaniu styczniowym[5]. W noc wybuchu powstania, Bodzentyn został zaatakowany przez powstańców, pod dowództwem braci Dawidowiczów. Oddział złożony był z pracowników zakładów suchedniowskich. Bitwa pozostała nierozstrzygnięta, a zarówno powstańcy, jak i rosyjski garnizon, opuścili miasto. 23 stycznia 1864, w pierwszą rocznicę bitwy, odbyła się tu defilada oddziałów powstańczych, którą odebrał generał Józef Hauke-Bosak. Generał odczytał rozkaz Romualda Traugutta i podziękował podkomendnym za ich postawę w bitwach pod Iłżą i pod Cisowem[10]. W 1868 miasto zamieszkiwało 1469 mieszkańców, w tym 428 Żydów[11]. Dwa lata później w efekcie reformy administracyjnej Bodzentyn utracił prawa miejskie i stał się osadą[5]. Zdecydowana większość mieszkańców zajmowała się rolnictwem. W niewielkim stopniu rozwinęło się rzemiosło. Handel pozostawał w całości w rękach ludności żydowskiej.
Wiek XX[edytuj | edytuj kod]
Początek XX wieku przyniósł ze sobą dalszy wzrost ludności. W 1909 Bodzentyn liczył już 3316 stałych mieszkańców, z czego 1474 Żydów, 9 prawosławnych i 6 protestantów[11]. 20 czerwca 1917 drewnianą w większości zabudowę miejscowości strawił pożar. Uszkodzeniu uległ dach kościoła parafialnego. Doszczętnie spłonęła synagoga przy ulicy Bożniczej.
Według pierwszego międzywojennego spisu z 1921 osada liczyła 3570 mieszkańców[5], a w przededniu wojny 3853 osób[5].
W okresie II wojny światowej Bodzentyn był silnym ośrodkiem ruchu partyzanckiego w Górach Świętokrzyskich, wielu jego mieszkańców wstąpiło do leśnych oddziałów. Walczyli m.in. pod dowództwem Jana Piwnika „Ponurego”. Na odległym od miasta o kilka kilometrów Wykusie, znajdowała się duża leśna baza żołnierzy AK. Dlatego też 1 czerwca 1943, w ramach represji i w odwecie za działalność partyzancką bodzentynian Niemcy przeprowadzili w mieście pacyfikację. Ich silny oddział, stacjonujący w Świętej Katarzynie o świcie okrążył miasto i dokonał rewizji wszystkich domostw i obejść. Niemal wszystkich mieszkańców, z wyjątkiem drobnych dzieci, spędzono na rynek. Tutaj kolejno sprawdzano ich tożsamość i korzystając z informacji szpicli dokonywano egzekucji wybranych osób z użyciem amunicji dum-dum. Tego dnia zginęło w mieście łącznie 39 osób. Wszyscy pochowani zostali we wspólnej mogile i dopiero po wojnie dokonano ekshumacji i indywidualnych pochówków ofiar na cmentarzu parafialnym[12].
Okupanci niemieccy utworzyli w miejscowości getto dla Żydów z Bodzentyna, Łodzi, Kielc i Płocka (ok. 700 osób), które liczyło ogółem ok. 3 tys. osób[13]. We wrześniu 1942 roku, podczas likwidacji getta, jego mieszkańcy zostali popędzeni (w tym Dawid Rubinowicz) do stacji kolejowej w Suchedniowie, a stamtąd wywiezieni do obozu zagłady w Treblince.
W 1946 Bodzentyn zamieszkiwało już tylko 2100 mieszkańców[5]. Po wojnie powstała winiarnia, przetwórnia owoców, zakłady mleczarskie i cegielnia, a także spółdzielnie szewców oraz tkacka. W 1960 Bodzentyn miał 2970 mieszkańców[5]. 50% ludności nadal utrzymywało się w tym czasie z rolnictwa[5].
W 1994 Bodzentyn odzyskał utracone prawa miejskie[14].
Kalendarium[edytuj | edytuj kod]
- 1355 – założenie miasta przez biskupa krakowskiego Bodzętę,
- XVI-XVIII w. – ośrodek handlu i rzemiosła,
- 1795 – miasto znajduje się w zaborze austriackim,
- 1809 – miasto znajduje się w Księstwie Warszawskim,
- 1815 – miasto znajduje się w Królestwie Polskim,
- 1863 – bitwa powstania styczniowego,
- 1870 – odebranie praw miejskich,
- 1939–1945 – okupacja niemiecka, getto
- 1994 – powtórne nadanie praw miejskich
Nazwa[edytuj | edytuj kod]
W XIV wieku miasto nosiło nazwę Bodzęcin, od imienia założyciela, biskupa Bodzęty (Bodzanty). Współczesna nazwa utrwaliła się na skutek pisowni dokumentów łacińskich (Bodzentin w 1439)[15]. W gwarze ludowej utrzymuje się nazwa Bozecin[15]. Pod koniec XIX wieku w użyciu były wariantywne formy: Bożęcin i Borzęcin[16].
Demografia[edytuj | edytuj kod]
Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto zajmuje powierzchnię 8,65 km²[17] i liczyło 2223 mieszkańców, z czego liczba mężczyzn wynosiła 1055 osób (47,5%), zaś kobiet – 1168 (52,5%)[18]. Gęstość zaludnienia wynosiła 257 osób/km².
- Piramida wieku mieszkańców Bodzentyna w 2014 roku[1].
Zabytki[edytuj | edytuj kod]
- Kościół parafialny Wniebowzięcia NMP i św. Stanisława Biskupa, gotycki z lat 1440–1452
- Ołtarz z katedry na Wawelu z 1 poł. XVI w.
- Tryptyk bodzentyński z 1508
- Kościół oraz dzwonnica z XVII w., przebudowana w 1848 r., cmentarz kościelny, ogrodzenie z bramą z XIX w. stanowią zespół wpisany do rejestru zabytków nieruchomych (nr rej.: A.215/1-4 z 3.11.1947 i z 15.02.1967)[19].
- Ruiny zamku biskupów krakowskich wzniesionego w XIV w. przez Floriana z Mokrska i przebudowanego w XIV w.; (nr rej.: A.217/1-4 z 15.02.1967 i z 17.02.1957)[19].
- Kościół św. Ducha z XVII w. Murowana budowla powstała na miejscu drewnianej świątyni z XV w. Do jej południowej ściany przylegał budynek szpitala. Kościół uległ zniszczeniu w czasie pożarów w 1619 oraz w 1917[10]. Na początku XXI w. został odbudowany i 23 maja 2010 odbyło się poświęcenie świątyni[20]. Przy kościele rosną lipy – pomniki przyrody[10]. Wpisany do rejestru zabytków (nr rej.: A.216 z 16.10.1956, z 3.12.1956 i z 15.02.1967)[19].
- Zespół miejskiej zabudowy drewnianej (nr rej.: A.923 z 15.02.1967)[19] w tym:
- Zagroda Czernikiewiczów z 1809 – oddział Muzeum Wsi Kieleckiej ze zbiorami etnograficznymi.
- Układ architektoniczny, typowy dla średniowiecznych miast, o regularnym planie z dwoma rynkami i pozostałościami dawnych obwarowań miejskich z XIV wieku[21]; (nr rej.: A.214 z 26.10.1956)[19].
- Kamienice i domy tzw. z przejezdnymi sieniami z XVIII i XIX w.
- Cmentarz parafialny z symboliczną mogiłą powstańców styczniowych, ufundowaną w 1917 przez gminę oraz Koło Macierzy Szkolnej. Na cmentarzu znajduje się także zbiorowa mogiła i pomnik 39 osób rozstrzelanych 1 czerwca 1943[10]. (nr rej.: A.219 z 26.05.1993)[19].
- Pozostałości murów miejskich z II połowy XIV w. (nr rej.: A.218 z 6.03.1958 i z 15.06.1967)[19].
- Cmentarz wojenny z I wojny światowej przy ul. Suchedniowskiej (nr rej.: A.220 z 7.04.1992)[19].
- Cmentarz żydowski (nr rej.: A.221 z 20.09.1990)[19].
- Ośrodek sztuki ludowej (tkactwo)
Turystyka[edytuj | edytuj kod]
Przez miasto przechodzi 
niebieski szlak turystyczny im. E. Wołoszyna z Wąchocka do Cedzyny, 
zielony szlak turystyczny ze Starachowic do Łącznej oraz 
czerwony szlak rowerowy z Cedzyny do Nowej Słupi.
Sport[edytuj | edytuj kod]
W mieście działa klub piłki nożnej, Łysica Bodzentyn, założony w 1948 roku.
Zobacz też[edytuj | edytuj kod]
Przypisy[edytuj | edytuj kod]
- ↑ a b Bodzentyn w liczbach, [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2016-01-11] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
- ↑ Tabella miast, wsi, osad Królestwa Polskiego, z wyrażeniem ich położenia i ludności, alfabetycznie ułożona w Biórze Kommissyi Rządowéy Spraw Wewnętrznych i Policyi. T. 1 : A-Ł, Warszawa 1827, s. 29.
- ↑ Feliks Kiryk, Urbanizacja Małopolski: województwo sandomierskie: XIII-XVI wiek, Kielce 1994, s. 16.
- ↑ a b c Słownik geograficzno-krajoznawczy Polski, Elżbieta Bajkiewicz-Grabowska (red.), Iwona Swenson (red.), Zofia Aleksandrowicz, Warszawa: PWN, 1998, s. 45–46, ISBN 83-01-12677-9, OCLC 830195866.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Miasta polskie w Tysiącleciu, przewodn. kom. red. Stanisław Pazyra, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków, 1965-1967, Tom I, s. 538–539, hasło: Bodzentyn.
- ↑ Krótka monografia miast i miasteczek w Królestwie Polskim Verdmon de J.S.
- ↑ a b c d e f g h i Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880-1885, Tom I, str 274-275.
- ↑ Miasta polskie w Tysiącleciu, Tom I, s. 550, hasło: Tarczek.
- ↑ Janina Bieniarzówna, Ksiądz Jakub Janidło – wybitny przedstawiciel profesury krakowskiej XVII stulecia, Folia Historica Cracoviensia 1, 1989.
- ↑ a b c d e f Ryszard Garus, Przewodnik dla turystów pieszych i zmotoryzowanych. Kielce – Góry Świętokrzyskie, Kielce 1998, ISBN 83-86953-35-7, str 76-80.
- ↑ a b Wiech, St., Miasteczka guberni kieleckiej w latach 1870–1914, Kielce 2003, s. 128 i 134.
- ↑ Relacja mieszkańca miasta Józefa Czernikiewicza, którego starszy brat Witold był wśród zamordowanych tego dnia.
- ↑ Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Informator encyklopedyczny, Warszawa 1979, s. 111.
- ↑ Dz.U. z 1994 r. nr 132, poz. 672.
- ↑ a b Kazimierz Rymut, Nazwy miast Polski, Wrocław [etc.]: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987, s. 37, ISBN 83-04-02436-5, OCLC 834818343.
- ↑ Maria Malec, Słownik Etymologiczny nazw geograficznych Polski, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 45, ISBN 83-01-13857-2, OCLC 749146226.
- ↑ Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r., GUS, 10 sierpnia 2011, s. 143, ISSN 1505-5507.
- ↑ Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2010 r., GUS, 10 czerwca 2011, s. 96, ISSN 1734-6118.
- ↑ a b c d e f g h i Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo świętokrzyskie. 2020-09-30. s. 21. [dostęp 2015-11-02].
- ↑ Kościół Świętego Ducha w Bodzentynie odbudowany i poświęcony. [dostęp 27.12.2010]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-02-04)].
- ↑ Ryszard Garus, Znakowane szlaki turystyczne woj. kieleckiego, Kielce 1990, str 55-56.
Bibliografia[edytuj | edytuj kod]
- Miasta polskie w Tysiącleciu, przewodn. kom. red. Stanisław Pazyra, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków, 1965-1967
- Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880-1885
- Ryszard Garus, Znakowane szlaki turystyczne woj. kieleckiego, Kielce 1990
- Ryszard Garus, Przewodnik dla turystów pieszych i zmotoryzowanych. Kielce – Góry Świętokrzyskie, Kielce 1998, ISBN 83-86953-35-7
Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]
- Historia Żydów w Bodzentynie na portalu Wirtualny Sztetl
- Bodzentyn, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I: Aa – Dereneczna, Warszawa 1880, s. 274.
| Miasta |
|
|---|
