Bodzentyn

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Bodzentyn
Panorama Bodzentyna
Panorama Bodzentyna
Herb
Herb Bodzentyna
Państwo  Polska
Województwo  świętokrzyskie
Powiat kielecki
Gmina Bodzentyn
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1355
Burmistrz Dariusz Skiba
Powierzchnia 8,65 km²
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

2 247[1]
259,8 os./km²
Strefa numeracyjna
+48 41
Kod pocztowy 26-010
Tablice rejestracyjne TKI
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa lokalizacyjna województwa świętokrzyskiego
Bodzentyn
Bodzentyn
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Bodzentyn
Bodzentyn
Ziemia50°56′27″N 20°57′28″E/50,940833 20,957778
TERC
(TERYT)
3263404024
Urząd miejski
ul. Suchedniowska 3
26-010 Bodzentyn
Strona internetowa

Bodzentynmiasto w Polsce, w województwie świętokrzyskim, w powiecie kieleckim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Bodzentyn. Prawa miejskie w latach 13551870 i ponownie od 1994.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. kieleckiego. Był własnością biskupów krakowskich[2].

Miejscowość jest siedzibą parafii św. Stanisława Męczennika. W strukturze kościoła rzymskokatolickiego parafia należy do metropolii krakowskiej, diecezji kieleckiej, dekanatu bodzentyńskiego.

Jest ośrodkiem usługowym i krajoznawczym[3]. Położony w Górach Świętokrzyskich, u stóp Pasma Klonowskiego, nad Psarką (dorzecze Kamiennej). Znajduje się tu siedziba dyrekcji Świętokrzyskiego Parku Narodowego. W mieście działa Towarzystwo Przyjaciół Bodzentyna[3].

Bodzentyn jest lokalnym węzłem drogowym[3]. Krzyżują się tu drogi wojewódzkie nr 751 i 752. Przez miasto przepływa niewielka rzeka Psarka, dopływ Świśliny.

Historia[edytuj]

Początki[edytuj]

Bodzentyn powstał w 1355 na gruntach Tarczka, który w XII i XIII wieku był ośrodkiem posiadłości biskupich. Przywilej na założenie miasta na prawie magdeburskim biskup Bodzanta otrzymał od króla Kazimierza Wielkiego. Miasto stało się ośrodkiem klucza majątkowego biskupów krakowskich[4].

W 1292 w Bodzentynie umiera kontrowersyjny biskup krakowski Paweł z Przemankowa[5]

W 1365 biskup Florian z Mokrska wzniósł tu zamek oraz otoczył miasto obronnymi murami[4]. W 1380 Jan Radlica ufundował w Bodzentynie kościół pod wezwaniem św. Krzyża. W 1410 zatrzymał się tu król Władysław Jagiełło, wyprawiający się na Krzyżaków. Król przyjechał tutaj 19 czerwca z Łysej Góry i przez dwa dni przebywał na dworze biskupim, przyjmując posłów od książąt pomorskich[6]. Niedługo później miasto zniszczył pożar. Z tego powodu w 1413 biskup Wojciech Jastrzębiec wyjednał od Jagiełły nowy przywilej, w którym król potwierdził prawo magdeburskie[6].

W 1412 Piotr Wysz rozszerzył posiadłości Bodzentyna o kilkanaście łanów[4]. W tym samym czasie sąsiedni Tarczek, który utracił na rzecz Bodzentyna znaczną część obszaru, został zdegradowany do rzędu wsi[7]. Biskup Wysz nadał Bodzentynowi prawo wyrębu drzewa i wypasu bydła, wyłączność na handel solą i mięsem, a także monopol na wyrób trunków w promieniu jednej mili. Biskup ustanowił w Bodzentynie targ oraz dwa jarmarki[4].

XV-XVII wiek[edytuj]

Przywileje królewskie z 1468 i 1698 spowodowały zwiększenie liczby jarmarków do sześciu. W latach 1533 i 1575 Bodzentyn otrzymał przywileje zwalniające z opłat wjazdowych i przejazdowych. Został zwolniony m.in. od cła solnego w Wiślicy. W latach: 1430, 1510, 1548, 1601 i 1637 powstały cechy szewców, prasołów, kowali, krawców, sukienników i rzeźników. Przedstawiciele mniej licznych rzemiosł zostali zrzeszeni w cechu kowali[4]. W 1645 miasto miało 14 kowali, 5 ślusarzy oraz znaczną liczbę rzemieślników usługowych innych profesji[4].

W 1450 Zbigniew Oleśnicki ufundował w Bodzentynie gotycką kolegiatę[4]. W drugiej połowie XVI wieku zamek w Bodzentynie został przebudowany na pałacową rezydencję. W tym samym czasie powstał drugi rynek. Miasto otrzymało też wodociąg oraz łaźnię, wybudowane staraniem burmistrza Jana Kołka[4].

Z Bodzentyna pochodził urodzony w 1570 roku Jakub Janidło, trzykrotny rektor Akademii Krakowskiej w latach 1614-1619[8]. W Bodzentynie mieszkał i zmarł w 1577 sekretarz królewski, biskup i uczony Franciszek Krasiński. Tu również 17 marca 1642 zakończył życie kanclerz wielki koronny Jakub Zadzik[6].

Od 1640 Bodzentyn wysyłał jednego kandydata na studia bakalarskie do Akademii Krakowskiej. Po zdobyciu wykształcenia był on zatrudniany w miejscowej szkole[4]. W 1670 w Bodzentynie wzniesiono obszerny ratusz z wysoką wieżą i zegarem. Fundatorem okazałej budowli był biskup Andrzej Trzebicki[6]. Od 1692 miasto posiadało fundację Jana Łuczkiewicza wspierającą rzemiosło, nauczycieli i uczniów. W czasie reformacji znajdowała się tu siedziba sądu biskupiego, który zajmował się sprawami odstępstw od wiary katolickiej[4].

W czasie potopu szwedzkiego miasto nie poniosło większych szkód. Wkrótce później zostało jednak dotknięte przez klęski żywiołowe, które spowodowały zmniejszenie się liczby mieszkańców[4]. W latach 1662–1663 Bodzentyn miał 134 domy i ok. 850 mieszkańców. W 1674 był zamieszkiwany już tylko przez ok. 540 osób[4].

XVIII-XIX wiek[edytuj]

Baszta miejska w pd części miasta w XIX w
Zabytkowa zagroda Czernikiewiczów z 1809 r.

W XVIII i XIX w. Bodzentyn stał się lokalnym ośrodkiem przemysłowym. Działały tutaj kuźnice, a także fabryka luster i porcelany[9]. W mieście funkcjonowały fabryki sukienne i rzeźbiarskie oraz cegielnie[6]. Fabryki żelaza urządzał w okolicy biskup Konstanty Felicjan Szaniawski znacznie podnosząc dochody miasta[6].

Ostatnim z biskupów krakowskich, który mieszkał w Bodzentynie był Kajetan Sołtyk. W 1797, na mocy konwencji rozbiorowej, miasto przeszło na własność rządu[6]. W 1832 rozebrano ratusz, a w 1836 część murów miejskich z Bramą Opatowską[6]. Według spisu z 1827 w Bodzentynie były 203 domy i 1050 mieszkańców[6]. W 1833 urodził się tu malarz Józef Szermentowski[9].

Miasto wyróżniło się czynnym udziałem mieszkańców w powstaniu styczniowym[4]. W noc wybuchu powstania, Bodzentyn został zaatakowany przez powstańców, pod dowództwem braci Dawidowiczów. Oddział złożony był z pracowników zakładów suchedniowskich. Bitwa pozostała nierozstrzygnięta, a zarówno powstańcy, jak i rosyjski garnizon, opuścili miasto. 23 stycznia 1864, w pierwszą rocznicę bitwy, odbyła się tu defilada oddziałów powstańczych, którą odebrał generał Józef Hauke-Bosak. Generał odczytał rozkaz Romualda Traugutta i podziękował podkomendnym za ich postawę w bitwach pod Iłżą i pod Cisowem[9]. W 1868 miasto zamieszkiwało 1469 mieszkańców, w tym 428 Żydów[10]. Dwa lata później w efekcie reformy administracyjnej Bodzentyn utracił prawa miejskie i stał się osadą[4]. Zdecydowana większość mieszkańców zajmowała się rolnictwem. W niewielkim stopniu rozwinęło się rzemiosło. Handel pozostawał w całości w rękach ludności żydowskiej.

Wiek XX[edytuj]

Początek XX wieku przyniósł ze sobą dalszy wzrost ludności. W 1909 Bodzentyn liczył już 3316 stałych mieszkańców, z czego 1474 Żydów, 9 prawosławnych i 6 protestantów[10]. 20 czerwca 1917 drewnianą w większości zabudowę miejscowości strawił pożar. Uszkodzeniu uległ dach kościoła parafialnego. Doszczętnie spłonęła synagoga przy ulicy Bożniczej.

Według pierwszego międzywojennego spisu z 1921 osada liczyła 3570 mieszkańców[4], a w przededniu wojny 3853 osób[4].

W okresie II wojna światowej Bodzentyn był silnym ośrodkiem ruchu partyzanckiego w Górach Świętokrzyskich, wielu jego mieszkańców wstąpiło do leśnych oddziałów. Walczyli m.in. pod dowództwem Jana Piwnika „Ponurego”. Na odległym od miasta o kilka kilometrów Wykusie, znajdowała się duża leśna baza żołnierzy AK. Dlatego też 1 czerwca 1943, w ramach represji i w odwecie za działalność partyzancką bodzentynian Niemcy przeprowadzili w mieście pacyfikację. Ich silny oddział, stacjonujący w Świętej Katarzynie o świcie okrążył miasto i dokonał rewizji wszystkich domostw i obejść. Niemal wszystkich mieszkańców, z wyjątkiem drobnych dzieci, spędzono na rynek. Tutaj kolejno sprawdzano ich tożsamość i korzystając z informacji szpicli dokonywano egzekucji wybranych osób z użyciem amunicji dum-dum. Tego dnia zginęło w mieście łącznie 39 osób. Wszyscy pochowani zostali we wspólnej mogile i dopiero po wojnie dokonano ekshumacji i indywidualnych pochówków ofiar na cmentarzu parafialnym[11].

Okupanci niemieccy utworzyli w miejscowości getto dla Żydów z Bodzentyna, Łodzi, Kielc i Płocka (ok. 700 osób), które liczyło ogółem ok. 3 tys. osób[12]. We wrześniu 1942 roku, podczas likwidacji getta, jego mieszkańcy zostali popędzeni (w tym Dawid Rubinowicz) do stacji kolejowej w Suchedniowie, a stamtąd wywiezieni do obozu zagłady w Treblince.

W 1946 Bodzentyn zamieszkiwało już tylko 2100 mieszkańców[4]. Po wojnie powstała winiarnia, przetwórnia owoców, zakłady mleczarskie i cegielnia, a także spółdzielnie szewców oraz tkacka. W 1960 Bodzentyn miał 2970 mieszkańców[4]. 50% ludności nadal utrzymywało się w tym czasie z rolnictwa[4].

W 1994 Bodzentyn odzyskał utracone prawa miejskie[13].

Kalendarium[edytuj]

Nazwa[edytuj]

Ruiny zamku biskupiego, widok od środka

W XIV wieku miasto nosiło nazwę Bodzęcin, od imienia założyciela, biskupa Bodzęty (Bodzanty). Współczesna nazwa utrwaliła się na skutek pisowni dokumentów łacińskich (Bodzentin w 1439)[14]. W gwarze ludowej utrzymuje się nazwa Bozecin[14]. Pod koniec XIX wieku w użyciu były wariantywne formy: Bożęcin i Borzęcin[15].

Demografia[edytuj]

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto zajmuje powierzchnię 8,65 km²[16] i liczyło 2223 mieszkańców, z czego liczba mężczyzn wynosiła 1055 osób (47,5%), zaś kobiet – 1168 (52,5%)[17]. Gęstość zaludnienia wynosiła 257 osób/km².

  • Piramida wieku mieszkańców Bodzentyna w 2014 roku[1].


Piramida wieku Bodzentyn.png

Zabytki[edytuj]

Kościół oraz dzwonnica z XVII w., przebudowana w 1848 r., cmentarz kościelny, ogrodzenie z bramą z XIX w. stanowią zespół wpisany do rejestru zabytków nieruchomych (nr rej.: A.215/1-4 z 3.11.1947 i z 15.02.1967)[18].
  • Ruiny zamku biskupów krakowskich wzniesionego w XIV w. przez Floriana z Mokrska i przebudowanego w XIV w.; (nr rej.: A.217/1-4 z 15.02.1967 i z 17.02.1957)[18].
  • Kościół św. Ducha z XVII w. Murowana budowla powstała na miejscu drewnianej świątyni z XV w. Do jej południowej ściany przylegał budynek szpitala. Kościół uległ zniszczeniu w czasie pożarów w 1619 oraz w 1917[9]. Na początku XXI w. został odbudowany i 23 maja 2010 odbyło się poświęcenie świątyni[19]. Przy kościele rosną lipy – pomniki przyrody[9]. Wpisany do rejestru zabytków (nr rej.: A.216 z 16.10.1956, z 3.12.1956 i z 15.02.1967)[18].
  • Zespół miejskiej zabudowy drewnianej (nr rej.: A.923 z 15.02.1967)[18] w tym:
  • Układ architektoniczny, typowy dla średniowiecznych miast, o regularnym planie z dwoma rynkami i pozostałościami dawnych obwarowań miejskich z XIV wieku[20]; (nr rej.: A.214 z 26.10.1956)[18].
  • Kamienice i domy tzw. z przejezdnymi sieniami z XVIII i XIX w.
  • Cmentarz parafialny z symboliczną mogiłą powstańców styczniowych, ufundowaną w 1917 przez gminę oraz Koło Macierzy Szkolnej. Na cmentarzu znajduje się także zbiorowa mogiła i pomnik 39 osób rozstrzelanych 1 czerwca 1943[9]. (nr rej.: A.219 z 26.05.1993)[18].
  • Pozostałości murów miejskich z II połowy XIV w. (nr rej.: A.218 z 6.03.1958 i z 15.06.1967)[18].
  • Cmentarz wojenny z I wojny światowej przy ul. Suchedniowskiej (nr rej.: A.220 z 7.04.1992)[18].
  • Cmentarz żydowski (nr rej.: A.221 z 20.09.1990)[18].
  • Ośrodek sztuki ludowej (tkactwo)

Turystyka[edytuj]

Przez miasto przechodzi szlak turystyczny niebieski niebieski szlak turystyczny im. E. Wołoszyna z Wąchocka do Cedzyny, szlak turystyczny zielony zielony szlak turystyczny ze Starachowic do Łącznej oraz szlak rowerowy czerwony czerwony szlak rowerowy z Cedzyny do Nowej Słupi.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/Bodzentyn, w oparciu o dane GUS.
  2. Feliks Kiryk, Urbanizacja Małopolski: województwo sandomierskie: XIII-XVI wiek, Kielce 1994, s. 16.
  3. a b c Słownik geograficzno-krajoznawczy Polski, PWN, Warszawa 1998, ​ISBN 83-01-12677-9​, s. 45–46.
  4. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Miasta polskie w Tysiącleciu, przewodn. kom. red. Stanisław Pazyra, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków, 1965-1967, Tom I, s. 538–539, hasło: Bodzentyn.
  5. Krótka monografia miast i miasteczek w Królestwie Polskim Verdmon de J.S.
  6. a b c d e f g h i Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880-1885, Tom I, str 274-275.
  7. Miasta polskie w Tysiącleciu, Tom I, s. 550, hasło: Tarczek.
  8. Janina Bieniarzówna, Ksiądz Jakub Janidło - wybitny przedstawiciel profesury krakowskiej XVII stulecia, Folia Historica Cracoviensia 1, 1989.
  9. a b c d e f Ryszard Garus, Przewodnik dla turystów pieszych i zmotoryzowanych. Kielce – Góry Świętokrzyskie, Kielce 1998, ​ISBN 83-86953-35-7​, str 76-80.
  10. a b Wiech, St., Miasteczka guberni kieleckiej w latach 1870–1914, Kielce 2003, s. 128 i 134.
  11. Relacja mieszkańca miasta Józefa Czernikiewicza, którego starszy brat Witold był wśród zamordowanych tego dnia.
  12. Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Informator encyklopedyczny, Warszawa 1979, s. 111.
  13. Dz.U. z 1994 r. Nr 132, poz. 672.
  14. a b Kazimierz Rymut, Nazwy miast Polski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987, ​ISBN 83-04-02436-5​, str 37.
  15. Maria Malec, Słownik Etymologiczny nazw geograficznych Polski, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, ​ISBN 83-01-13857-2​, s. 45.
  16. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r.. , s. 143, 2011-08-10. GUS. ISSN 1505-5507. 
  17. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2010 r.. , s. 96, 2011-06-10. GUS. ISSN 1734-6118. 
  18. a b c d e f g h i Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo świętokrzyskie. 31 marca 2017; 3 miesiące temu. [dostęp 2015-11-02]. s. 21.
  19. Kościół Świętego Ducha w Bodzentynie odbudowany i poświęcony. [dostęp 27.12.2010].
  20. Ryszard Garus, Znakowane szlaki turystyczne woj. kieleckiego, Kielce 1990, str 55-56.

Bibliografia[edytuj]

  • Miasta polskie w Tysiącleciu, przewodn. kom. red. Stanisław Pazyra, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków, 1965-1967
  • Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880-1885
  • Ryszard Garus, Znakowane szlaki turystyczne woj. kieleckiego, Kielce 1990
  • Ryszard Garus, Przewodnik dla turystów pieszych i zmotoryzowanych. Kielce – Góry Świętokrzyskie, Kielce 1998, ​ISBN 83-86953-35-7

Linki zewnętrzne[edytuj]