Bohoniki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Bohoniki
wieś
Ilustracja
Droga przez wieś (2009)
Państwo

 Polska

Województwo

 podlaskie

Powiat

sokólski

Gmina

Sokółka

Liczba ludności (2011)

97[2][3]

Strefa numeracyjna

85

Kod pocztowy

16-100[4]

Tablice rejestracyjne

BSK

SIMC

0040011[5]

Położenie na mapie gminy Sokółka
Mapa konturowa gminy Sokółka, blisko centrum na prawo znajduje się punkt z opisem „Bohoniki”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko prawej krawędzi u góry znajduje się punkt z opisem „Bohoniki”
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa konturowa województwa podlaskiego, po prawej znajduje się punkt z opisem „Bohoniki”
Położenie na mapie powiatu sokólskiego
Mapa konturowa powiatu sokólskiego, blisko centrum na prawo znajduje się punkt z opisem „Bohoniki”
Ziemia53°23′29″N 23°35′31″E/53,391389 23,591944[1]
Meczet w Bohonikach
Przed remontem {2006 r.)
Po remoncie (2009 r).
W 2021 r.
Nowsze nagrobki
Stare groby
Droga przez wieś

Bohonikiwieś w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie sokólskim, w gminie Sokółka zamieszkiwana przez mniejszość tatarską[5][6], z nadania dóbr ziemskich przez króla Jana III Sobieskiego, potwierdzonego przywilejem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego z 1766 r.[7][8] We wsi znajduje się meczet oraz mizar – cmentarz muzułmański, objęte ochroną konserwatorską w postaci parku kulturowego, chroniącego nie tylko zabytki, ale także teren wokół nich.[9]

Bohoniki leżą na historycznej Grodzieńszczyźnie, w powiecie grodzieńskim, w województwie trockim, na obszarze ekonomii grodzieńskiej[10]. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie białostockim.

Wierni kościoła rzymskokatolickiego należą do parafii Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Kundzinie[11].

Przez miejscowość przebiega Szlak Tatarski Duży.[12]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Rotmistrz Michał Olejowski[13] otrzymał Bohoniki od króla Sobieskiego jako rekompensatę za niewypłacony żołd. Istnieje także bardziej romantyczna wersja, każąca wierzyć, że król obdarował włościami Tatara, który za wierna służbę u jego boku otrzymać miał tyle ziemi, ile zdąży objechać konno w ciągu całego dnia. W rzeczywistości jednak w 1679 osiedliło się pod Sokółką 30 rodzin lipkowskich, podkomendnych rotmistrzów: Kieńskiego, Olejowskiego i Sieleckiego. Obok Drahli, Malawicz i Kamionki swoje ziemie dostali muzułmanie także w Bohonikach. To właśnie tu postanowili wybudować meczet, którego istnienie odnotowano już w 1717. W 1789 w Bohonikach znajdowały się 3 folwarki i 5 gospodarstw drobnoszlacheckich; zamieszkiwało je 46 Tatarów. W 1921 Bohoniki zamieszkiwało 26 Tatarów.

Obecnie w tej małej wiosce, liczącej zaledwie 30 domów mieszkają cztery rodziny muzułmanów, w sumie 14 osób. Meczet, którym się opiekują, niestety nie jest tym samym, który pamięta jeszcze czasy króla Jana. Według lokalnej tradycji meczet znajdował się w okolicy starego mizaru we wschodniej części wsi i uległ pożarowi. Mimo to odbudowana w XIX wieku świątynia figuruje w rejestrze zabytków i ściąga do Bohonik nie tylko pielgrzymów, ale i turystów. Zarówno meczet, jak i zabytkowy mizar znajdują się w samym centrum wsi po obu stronach przecinającej ją brukowanej ulicy. Ten ostatni, zdewastowany i nieczynny, ogrodzony staraniem miejscowych i opatrzony stosowną tablicą informacyjną w języku polskim i arabskim, nie stanowi atrakcji turystycznej. Mogiły odkryto tu dopiero w latach osiemdziesiątych XX wieku przy próbie wydobywania żwiru.

Znacznie częściej odwiedzany jest drugi cmentarz leżący tuż za Bohonikami przy drodze do Malawicz. Położony na porośniętym lasem wzgórzu jest jedną z dwóch głównych nekropolii Tatarów polskich po 1945. Założony być może wraz z osiedleniem się Tatarów w 1679, choć wydaje się, że bardziej prawdopodobne, że później – w XVIII wieku. Samo określenie cmentarza terminem „mizar” lub „miziar” ludność tatarska w woj. podlaskim zawdzięcza swoim przodkom – żołnierzom chorągwi lipkowskich, którzy przynieśli tę nazwę z Turcji. Poza woj. podlaskim Tatarzy, aby określić cmentarz posługują się zazwyczaj arabskim terminem „zireć”.

Aż do XVII stulecia kamienne nagrobki na cmentarzach Tatarów polsko-litewskich nie posiadały żadnych inskrypcji. Pierwsze napisy, zapewne pod wpływem polskim, pojawiły się gdzieś około połowy XVII wieku, co może wiązać się z postępującą polonizacją tej grupy etnicznej. Zazwyczaj umieszczano teksty arabskie, polskie lub białoruskie, arabskimi literami. Choć większość, bo ponad 250 nagrobków na bohonickim cmentarzu pochodzi z okresu powojennego i naśladuje architekturę cmentarzy chrześcijańskich, mizar nadal zachował orientalny charakter. Na granitowych płytach ozdobionych obowiązkowo półksiężycem i gwiazdą zwiedzający odnaleźć mogą wersety z Koranu wyryte alfabetem arabskim. Z polsko brzmiącymi nazwiskami Smolskich, Baranowskich, Rodkiewiczów sąsiadują na nagrobkach muzułmańskie imiona takie jak Ali, Mustafa, Aysza czy Fatma. Cmentarz nadal służy polskim muzułmanom za miejsce pochówku.

Sposób wyznawania islamu przez polskich Tatarów, choć niewątpliwie sunnicki, zawiera w sobie także elementy szyizmu (do tej pory obchodzone jest w Polsce szyicki Dzień Aszura), sufizmu czy szamanizmu. Islam Tatarów ma więc proweniencję nie tylko arabską, ale też turecką, krymską, czy powołżańską. Postępująca asymilacja tatarskiej ludności, znaczne oddalenie od centrów muzułmańskiego świata, a w rezultacie brak wykształconych opiekunów duchowych wśród polskich muzułmanów mogły być przyczyną niewielkich odstępstw od tradycji mahometowej, jakich dopuszczają się polscy Tatarzy. O „przyćmionym islamie” swych współwyznawców pisał już w połowie XVI wieku nieznany z nazwiska Tatar w traktacie przedłożonym sułtanowi Sulejmanowi Wspaniałemu.

Jedną z bohonickich atrakcji turystycznych może być też możliwość spróbowania tatarskiej kuchni. Dania składające się zazwyczaj z mięsa wołowego można zamówić w gospodarstwach.

Atrakcją Bohonik jest także drewniana zabudowa mieszkalna i gospodarcza z końca XIX i początku XX wieku oraz niezwykła malowniczość, podlegająca ochronie w ramach parku kulturowego[14][15] i panujący tu spokój. Sezon turystyczny trwa tutaj od maja do sierpnia. Do Bohonik przyjeżdżają również pielgrzymi, aby wziąć udział w nabożeństwach związanych z obchodzeniem muzułmańskich świąt. Tatarzy polscy obchodzą cztery święta w roku, których tureckie nazwy używane przez polskich muzułmanów to Ramadan Bajram, Kurban Bajram, Dzień Aszura i Mewlud. Od 2021 r. obchodzone jest w Bohonikach święto Nawroz[16].

W Bohonikach organizowany jest Rajd Rowerowy Szlakiem Tatarskim[17].

Obchody wszystkich świąt wiążą się zawsze z odwiedzinami cmentarza.

Organizowane są także spotkania towarzyskie i bale tatarskie, których tradycja pochodzi z Wileńszczyzny i sięga XIX wieku. Raz w miesiącu w bohonickim meczecie odbywają się modlitwy piątkowe. Usłyszeć można wtedy, obok języka polskiego, język arabski.

Bohoniki występują w polskim piśmiennictwie, w tym m.in. w poezji Selima Chazbijewicza (w utworze Jadąc do Bohonik[18], wsi na Podlasiu, jednej z ostatnich osad polskich Tatarów, jazda do Bohonik staje się wyprawą w głąb czasu[19]), w twórczości, korespondencji Macieja Musy Konopackiego (1926-2020)[20].

Obiekty zabytkowe[edytuj | edytuj kod]

Osoby urodzone w Bohonikach[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 7843
  2. Wieś Bohoniki w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2021-10-10] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  3. GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.
  4. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 77 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  5. a b GUS. Wyszukiwarka TERYT
  6. Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  7. GRZEGORZ RYŻEWSKI, Dokument królewski dotyczący sokólskich Tatarów, „INFO Sokółka” (295), 28 listopada 2023, s. 11 [dostęp 2023-11-29] (pol.).
  8. Bohoniki, www.polskieszlaki.pl, 6 listopada 2016 [dostęp 2023-09-07] (pol.).
  9. W Bohonikach powstał park kulturowy - Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego - Portal Gov.pl, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego [dostęp 2023-09-20] (pol.).
  10. Stanisław Alexandrowicz (rec.), Jacek Sobczak, Położenie prawne ludności tatarskiej w Wielkim Księstwie Litewskim, [w:] „Studia Podlaskie”, t. 1, red. nacz. Michał Gnatowski, Dział Wydawnictw Filii Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku, Białystok 1990, s. 306, ISSN 0867-1370.
  11. Opis parafii na stronie diecezji
  12. Bohoniki, www.polskieszlaki.pl, 6 listopada 2016 [dostęp 2023-09-06] (pol.).
  13. Tatarska Jurta – Kruszyniany, www.kruszyniany.pl [dostęp 2020-04-19].
  14. Marcin Gliński, Bez reklam i kopalni - między innymi tak miałby wyglądać park kulturowy w Bohonikach.
  15. Projekt miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego Parku Kulturowego Bohoniki. - Biuletyn Informacji Publicznej Urzędu Miejskiego w Sokółce, bip-umsokolka.wrotapodlasia.pl [dostęp 2023-11-22].
  16. Buńczuk, Nawroz w Bohonikach.
  17. Zapraszamy do udziału w rajdzie rowerowym – 19 sierpnia 2023 r., Bohoniki, start: godz. 8:00, isokolka.eu, 18 sierpnia 2023 [dostęp 2023-08-21] (pol.).
  18. Leonard Drożdżewicz, Z sąsiedzkiej pamięci, „Przegląd Tatarski”, nr 3 (59)/2023, Kwartalnik społeczno-kulturalny poświęcony Tatarom w Polsce i na świecie, s. 10, ISSN 2080-0541 (pol.).
  19. GRZEGORZ CZERWIŃSKI, SELIM CHAZBIJEWICZ JAKO POETA POLSKO-TATARSKI, Pamiętnik Literacki CIV, 2013, z. 2 PL ISSN 0031-0514, s. 120, [dostęp 2020-12-22] (pol.).
  20. Rafał Berger, Maciej Musa Konopacki i jego korespondencja, NURT SVD 2 (2017), cejsh,, s. 40-41 [dostęp 2021-12-14] (pol.).
  21. a b [http://www.dziennikustaw.gov.pl/du/2012/1275/D2012000127501.pdf Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 października 2012 r. w sprawie uznania za pomnik historii „Bohoniki i Kruszyniany – meczety i mizary”]. „Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej”. 1275, 20 listopada 2012. Warszawa. 
  22. Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie, Narodowy Instytut Dziedzictwa, 30 września 2023.
  23. Zbiory NAC on-line, audiovis.nac.gov.pl [dostęp 2023-09-05].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Grzegorz Rąkowski, Polska egzotyczna I, Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, 2005, ISBN 83-89188-37-6, OCLC 838790188.
  • Darmochwał Tomasz: Północne Podlasie, wschodnie Mazowsze. Agencja „TD”, Białystok 2000. ISBN 83-911266-3-3
  • Roman Gembiński, Podlaski Szlak Tatarski – Bohoniki, Bohoniki: Muzułmańska Gmina Wyznaniowa w Bohonikach przy pomocy finansowej Starosty Sokólskiego, 2006, ISBN 83-922665-2-8, OCLC 749518798.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]