Borowik ponury

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Borowik ponury
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo grzyby
Typ podstawczaki
Klasa pieczarniaki
Rząd borowikowce
Rodzina borowikowate
Rodzaj Suillellus
Gatunek borowik ponury
Nazwa systematyczna
Suillellus luridus (Schaeff.) Murrill
Mycologia 1(1): 17 (1909)
Sinienie kapelusza
Charakterystyczna siateczka na trzonie i jego sinienie po uszkodzeniu
Rurki i trzon

Borowik ponury (Suillellus luridus (Schaeff.) Murrill) – gatunek grzybów z rodziny borowikowatych (Boletaceae)[1].

Systematyka i nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Boletus, Boletaceae, Boletales, Agaricomycetidae, Agaricomycetes, Agaricomycotina, Basidiomycota, Fungi[1].

Po raz pierwszy takson ten zdiagnozował w roku 1774 Schaeffer nadając mu nazwę Boletus luridus. W 1909 r. Murrill przeniósł go do rodzaju Suillellus jako Suillelus luridus i jest to obecnie nazwa uznana przez Index Fungorum[1].

Niektóre synonimy[2]:

  • Boletus luridus Schaeff. 1774
  • Boletus luridus var. luridus Schaeff. 1774
  • Boletus luridus var. rubriceps (Maire) Dermek 1987
  • Boletus rubeolarius Bull. 1791
  • Boletus subvescus J.F. Gmel. 1792
  • Dictyopus luridus (Schaeff.) Quél. 1888
  • Leccinum luridum (Schaeff.) Gray, 1821
  • Leccinum rubeolarium (Sowerby) Gray 1821
  • Suillellus luridus (Schaeff.) Murrill 1909
  • Tubiporus luridus (Schaeff.) P. Karst. 1871

Nazwę polską podał Franciszek Błoński w 1890 r. W polskim piśmiennictwie mykologicznym gatunek ten opisywany był też pod nazwami: świniak, grzyb ponury, grzyb świniak, podciecz, potecz[3]. Inne nazwy potoczne to: śniak, siniak, świniak wilczy, krasik, pociec, podciak, grzyb diabelski, grzyb czarci[4]

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Kapelusz

O średnicy 5-20 cm, początkowo półkulisty, potem płaskołukowaty lub poduchowaty. Powierzchnia gładka, czasami zamszowa, sucha, koloru od kremowego do brunatnooliwkowego. Skórka silnie zrośnięta z miąższem. Po przygnieceniu ciemnieje[5][6].

Rurki

Długie, przy trzonie wycięte zatokowato, oliwkowe. Pory drobne, początkowo żółte, na starszych okazach ciemnopomarańczowe, u bardzo starych oliwkowe. Po przekrojeniu sinieją[5].

Trzon

Wysokość 5-15 cm, u młodych okazów beczułkowaty, u starszych pałkowaty lub walcowaty. Kolor od żółtego do pomarańczowoczerwonawego, przy podstawie winnoczerwony. Charakterystyczną cechą jest występowanie na trzonie wyraźnej, ciemniejszej (rdzawoczerwonawej) siateczki o podłużnych oczkach[6].

Miąższ

Twardy, w kapeluszu, żółty, w dolnej części trzonu czerwonawy. Po przecięciu mocno sinieje. W smaku łagodny, zapach słaby[6].

Wysyp zarodników

Oliwkowy. Zarodnik gładkie o średnicy 6-7 x 9-16 μm[5].

Występowanie i siedlisko[edytuj | edytuj kod]

Występuje w Ameryce Północnej i Środkowej, Europie, Japonii oraz Australii[7]. W Polsce średnio pospolity. Częściej spotyka się go na podłożu wapiennym[5]. Rośnie na ziemi w lasach liściastych, mieszanych i iglastych, szczególnie pod bukami i jodłami, występuje także w parkach pod lipami. Owocniki wytwarza od czerwca do października[3].

Znaczenie[edytuj | edytuj kod]

Grzyb mikoryzowy[3]. Jest grzybem jadalnym[6][8], lecz w stanie surowym jest trujący. Po długim okresie gotowania, trwającym co najmniej 25 minut, jest jadalny i smaczny. Spożyty na surowo, usmażony albo poddany krótkiej obróbce cieplnej, powoduje jednak lżejsze zatrucie (nudności z wymiotami)[9]. Lepiej, żeby nie zbierali go niedoświadczeni grzybiarze[10].

Suillellus luridus był podejrzewany o zwiększanie wrażliwości na alkohol, podobnej do tej spowodowanej przez czernidłaka pospolitego, dodatkowo z objawami żołądkowymi. Pewien niemiecki mykolog zgłosił, że sam cierpi na objawy po przyjęciu alkoholu z tym grzybem[11][12]. Sprawozdanie z trzech spraw ze Szwajcarii z 1982 r. jeszcze bardziej obciążyło ten gatunek[13].

Jednak ostatecznie badanie z 1994 r. poddaje w wątpliwość ten fakt. Naukowcy Ulrich Kiwitt i Hartmut Laatsch poszukiwali podobnej mieszanki do kopryny w Suillellus luridus oraz podobnych gatunkach. Nie znaleźli żadnego śladu takich substancji w borowiku ponurym, ale znaleźli je za to w rzadkim tzw. borowiku krępym (Imperator torosus) (opisywanym wówczas pod nazwą Boletus torosus[14]). Stwierdzili, że najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem incydentów historycznych, była błędna identyfikacja Imperator torosus jako Suillellus luridus, choć nie mogli oni wykluczyć w Suillellus luridus obecności dotychczas niezidentyfikowanego związku, powodującego reakcje związane z alkoholem[15].

Analizy chemiczne potwierdziły jedynie obecność śladowych ilości inwolutyny, muskaryny, betainy i acetylocholiny[16][17]. Toksyny te są stosunkowo dobrze rozpuszczalne w wodzie, dlatego niektórzy poddają grzyby te kilkukrotnemu gotowaniu w wodzie zmieniając ją kilka razy i dopiero wówczas jest on warunkowo jadalny.

Gatunki podobne[edytuj | edytuj kod]

  • Borowik ceglastopory (Sutorius luridiformis) też sinieje, ale na trzonie nie ma siateczki, lecz drobne, karminowoczerwone łuski[6].
  • Niektóre odmiany kolorystyczne mogą być podobne do maślaka pstrego, jednak jego miąższ nie sinieje, trzon nie posiada siateczki, a pory mają brązowy kolor,

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Index Fungorum (ang.). [dostęp 2013-03-05].
  2. Species Fungorum (ang.). [dostęp 2013-04-15].
  3. a b c Władysław Wojewoda: Checklist of Polish Larger Basidiomycetes. Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski. Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2003. ISBN 83-89648-09-1.
  4. Henryk Orłoś, Atlas grzybów jadalnych i trujących, wyd. VII uzupełnione i poprawione, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1966, numer opisu grzyba: 24.
  5. a b c d .Barbara Gumińska, Władysław Wojewoda: Grzyby i ich oznaczanie. Warszawa: PWRiL, 1985. ISBN 83-09-00714-0.
  6. a b c d e Pavol Škubla: Wielki atlas grzybów. Poznań: Elipsa, 2007. ISBN 978-83-245-9550-1.
  7. Discover Life Maps. [dostęp 2014-09-01].
  8. Ewald Gerhadt, Grzyby : wielki ilustrowany przewodnik : ponad 1000 opisanych gatunków, Stefan Łukomski (tłum.), Warszawa: KDC – Klub dla Ciebie, 2006, ISBN 978-83-7404-513-1, OCLC 496814529 [dostęp 2018-08-24].
  9. Hagara, Ladislav, 1944-., Ottova encyklopedie hub, wyd. 1. české vyd, Praha: Ottovo nakladatelství, 2015, s. 514, ISBN 978-80-7451-407-4, OCLC 903090511 [dostęp 2018-08-24].
  10. Andreas Gminder: Atlas grzybów. Jak bezbłędnie oznaczać 340 gatunków grzybów Europy Środkowej. 2008. ISBN 978-83-258-0588-3.
  11. Zeitlmayr L., Wild Mushrooms: An Illustrated Handbook., Hertfordshire: Garden City Press, 1976, s. 102, ISBN 0-584-10324-7.
  12. Flammer R., Brechdurchfalle als Leitsymptom – Pilze und Alkohol, [Diarrhoea and vomiting as main symptoms – mushrooms and alcohol]., Niemcy: Praxis, 1985, ISBN 978-90-481-9805-4.
  13. Benjamin DR., Mushrooms: Poisons and Panaceas—A Handbook for Naturalists, Mycologists and Physicians, New York: WH Freeman and Company, 1995, s. 291, ISBN 0-7167-2649-1.
  14. Species Fungorum – Species synonymy, www.speciesfungorum.org [dostęp 2018-08-24].
  15. Kiwitt U, Laatsch H, Coprin in Boletus torosus: Beruht die angebliche Alkoholunverträglichkeit durch den Verzehr des Netzstieligen Hexenröhrlings (Boletus luridus) auf einer Verwechslung?, Coprine in Boletus torosus: Is the alleged alcohol hypersensitivity by ingestion of B. luridus caused by a mistake?, Niemcy: Zeitschrift für Mykologie, 1994.
  16. Ammirati JA, Traquair JA, Horgen PA, Poisonous Mushrooms of the Northern United States and Canada, Minnesota: University of Minnesota Press, 1985, s. 237, 240–41, ISBN 0-8166-1407-5.
  17. BOROWIK PONURY, rodzaj borowik – charakterystyka | ekologia.pl, www.ekologia.pl [dostęp 2018-08-24] (pol.).