Boszniacy

Boszniacy

Bošnjaci

Populacja	około 4 mln
Miejsce zamieszkania	Bośnia i Hercegowina, Turcja, Stany Zjednoczone, Niemcy, Austria, Chorwacja, Serbia, Czarnogóra
Język	bośniacki
Religia	islam
Pokrewne	Bośniacy, Serbowie, Chorwaci, Czarnogórcy

Boszniacy (bośn. Bošnjaci) – społeczność południowosłowiańska, największa z trzech konstytutywnych grup etnicznych w Bośni i Hercegowinie (obok Serbów bośniackich i Chorwatów bośniackich), posługująca się językiem bośniackim i w znacznej mierze deklarująca przynależność do islamu oraz uznająca Bośnię i Hercegowinę za swoją ojczyznę. Liczebność Boszniaków szacuje się na około 4 miliony, z czego wielu żyje w Bośni, a największe populacje boszniackiej diaspory występują w Turcji, Stanach Zjednoczonych, Niemczech, Austrii oraz na pograniczu Serbii i Czarnogóry – w regionie Sandżak. Pojęcie Boszniacy często odnosi się (na skutek funkcjonującego do momentu rozpadu Jugosławii określenia muzułmanie z narodowości) do bośniackich muzułmanów.

Genetyka

Badania Y-DNA na Boszniakach pokazują bliskie podobieństwo pomiędzy nimi a innymi, sąsiednimi Słowianami południowymi. Boszniacy mają etniczny słowiański rodowód wspólny z Serbami i Chorwatami oraz Czarnogórcami.

Analiza głównych składowych częstości haplogrup chromosomu Y wśród trzech grup etnicznych w Bośni i Hercegowinie – Serbów, Chorwatów i Bośniaków – wykazała, że Serbowie bośniaccy i Bośniacy są ze względu na DNA Y bliżej siebie niż którykolwiek z nich do Chorwatów bośniackich.

Historia

Początki

Najwcześniejszymi mieszkańcami regionów dzisiejszej Bośni byli Ilirowie. W VII wieku na owych ziemiach osiedlili się Słowianie, którzy razem ze sobą przynieśli nowe zwyczaje i kulturę, a lokalna społeczność z czasem przyjęła ich język. W przeciwieństwie do innych krajów Europy i Bałkanów, które są w większości państwami narodowymi, od momentu swojego powstania, ponad 800 lat temu, Bośnia była regionem, w którym kultury i style życia Zachodu i Wschodu spotykały się, często integrując, ale niekiedy też ścierając. Od X wieku granica między obszarami rzymskokatolickimi i prawosławnymi przebiegała przez całą Bośnię. W tamtych czasach mieszkańcy Bośni uczęszczali do trzech różnych kościołów: rzymskokatolickiego, prawosławnego, a później bośniackiego, który pozostałe dwa uważały za heretycki. Bośniaccy przywódcy tacy jak ban Kulin i król Tvrtko sprzeciwiali się nakazom eliminacji i zakazywania praktyk religijnych innych kościołów, czego domagał się Kościół katolicki w Rzymie i okoliczni przywódcy katoliccy. Ponadto każdy władca Bośni chciał wykazać, że w swoim królestwie nie ma heretyków i że wszystkie wierzenia religijne w królestwie są również uznawane przez religię chrześcijańską.

Królestwo Bośni

W XIV wieku powstało królestwo bośniackie, którego centrum stanowiła rzeka Bośnia. Jego mieszkańcy, gdy nie używali nazw lokalnych (powiatowych, regionalnych), nazywali siebie Bośniakami. Pod koniec XIV wieku Królestwo Bośni było najpotężniejszym państwem w południowo-wschodniej Europie. U szczytu swojej potęgi i dominacji w południowo-wschodniej Europie Królestwo Bośni obejmowało większość dzisiejszej Bośni i Hercegowiny, duży fragment wybrzeża Dalmacji (Chorwacja) oraz znaczący obszar w Serbii i Czarnogórze (region Sandżak i wybrzeże).

Podbój przez Imperium Osmańskie

Podbój kraju przez Imperium Osmańskie w XV wieku przyniósł wyznania: islamskie i żydowskie. Mimo to Bośnia pozostała uznawana za odrębny region w ramach Imperium Osmańskiego. Władze osmańskie nazywały mieszkańców Prowincji Bośniackiej (obejmującej dzisiejszą Bośnię i Hercegowinę oraz region Sandżak na terenie dzisiejszej Serbii i Czarnogóry) Bośniakami, niezależnie od ich wyznania. W połowie XV wieku nastąpiła gwałtowna fala przechodzenia z chrześcijaństwa na islam, której szczyt przypadł na połowę XVII wieku. Przyczyny przechodzenia na islam były różnorodne, społeczno-ekonomiczne (zwolnienie z płacenia podatku od „niewiernych” – dżizja – i możliwość nabywania ziemi), ale również religijne (m.in. związane z bogomilizmem), później także kulturowo-polityczne.

Podział między Austro-Węgry i Imperium Osmańskie

W XIX wieku, po Kongresie Berlińskim, prowincja Bośni została podzielona między Austro-Węgry i Imperium Osmańskie. Obecna Bośnia i Hercegowina pozostała pod protektoratem Austro-Węgier (później anektowana), podczas gdy Wschodnia Bośnia (dzisiejszy region Sandżak) przez krótki okres pozostawała pod panowaniem Imperium Osmańskiego. Jednak po uzyskaniu niepodległości przez Serbię i Czarnogórę Sandżak został podzielony między te dwa nowo powstałe państwa.

To właśnie za rządów Austro-Węgier nazwa Bośni została zmieniona na Bośnia i Hercegowina (Bośnia i Hercegowina to dwa regiony geograficzne o odmiennym krajobrazie i klimacie). W tym czasie Austro-Węgrzy próbowali zmienić narodowość miejscowej ludności, promując ideę narodu bośniackiego. Wysiłek ten odniósł sukces jedynie u mniejszej części ludności (głównie muzułmanów). Jednocześnie prawosławna ludność Bośni przyjęła miano Serbów, a bośniaccy katolicy zaczęli identyfikować się jako Chorwaci, utożsamiając się z mieszkańcami sąsiedniej Serbii i Chorwacji.

Za czasów Jugosławii

Wraz z powstaniem Królestwa Jugosławii Boszniacy przestali być uznawani za odrębną grupę etniczną; zamiast tego mieli identyfikować się jako Serbowie lub Chorwaci. Po II wojnie światowej i utworzeniu Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii kontynuowano tę samą politykę pozbawiania Boszniaków ich praw.

W latach 60. i 70. XX wieku Jugosławia stała się liderem i znaczącym graczem w Ruchu Państw Niezaangażowanych. Większość krajów Ruchu Państw Niezaangażowanych miała znaczną lokalną populację muzułmańską. Przywódcy komunistyczni zmienili konstytucję Jugosławii, uznając Boszniaków za naród wchodzący w skład Federacji Jugosławii. Boszniacy nie zostali jednak uznani pod swoją historyczną nazwą, lecz pod nazwą „muzułmanie”. Specyficzne religijne określenie tożsamości było zgodne z komunistycznym programem wobec innych krajów Ruchu Państw Niezaangażowanych. Dlatego to „muzułmanie”, a nie Boszniacy, stali się uznaną grupą etniczną w Jugosławii. Aby dodatkowo udowodnić tę tezę i podnieść międzynarodową świadomość muzułmanów żyjących w Jugosławii, w 1971 roku nowym premierem Jugosławii został „muzułmanin” Džemal Bijedić. Bijedić zginął w tajemniczym wypadku lotniczym sześć lat później.

Po rozpadzie Jugosławii

Bośnia i Hercegowina deklarowała niepodległość 1 marca 1992 roku, a jej pierwszym prezydentem został Alija Izetbegović, polityk pochodzenia boszniackiego.

W kwietniu 1992 Serbia rozpoczęła czystkę etniczną na terytorium Bośni usuwając wszystkich Boszniaków. Serbowie, a także Serbowie bośniaccy, zaatakowali Boszniaków używając starego sprzętu wojskowego Jugosławii i otoczyła stolicę kraju, Sarajewo. W 1993 Rada Bezpieczeństwa ONZ ogłosiła, że Sarajewo, Goražde, Srebrenica i inne enklawy muzułmańskie mają być obszarami bezpiecznymi, chronionymi przez kontyngent sił pokojowych ONZ. Jednak w lipcu 1995 roku Serbowie dokonali największej masakry w Europie od czasów II wojny światowej, w jednym z takich obszarów – Srebrenicy. Szacuje się, że 23 000 kobiet, dzieci i osób starszych wsadzono do autobusów i wywieziono na tereny kontrolowane przez muzułmanów, a 8000 mężczyzn zostało zatrzymanych i zamordowanych. W grudniu 1995 negocjacje prowadzone przez Stany Zjednoczone Ameryki w stanie Ohio zakończyły konflikt w Bośni i stworzyły siły mające na celu zawieszenie broni.

Kultura i tradycje

Boszniaczka tańcząca do muzyki granej na tradycyjnej bałkańskiej tamburze

Kultura boszniacka szczyci się m.in.: melancholijnymi pieśniami ludowymi (tzw. sevdalinke) oraz cenną techniką złotniczą. Postacie historyczne uważane są za bohaterów narodowych, a także wysławiane są w pismach i opowieściach.

Złota lilia w zielonym polu, symbol Boszniaków

Jedną z tradycji boszniackich jest "Muštuluk", czyli podarunek dla kogoś, kto przynosi dobre wieści.

Boszniackie imiona mają zazwyczaj korzenie arabskie, perskie oraz tureckie, a nazwiska dodatkowo albańskie i wołoskie.

Symbolem Boszniaków jest herb z symoblem złotej lilii. Według niektórych źródeł, bośniacki herb z sześcioma złotymi liliami miał swoje korzenie u kapetyngeńskiego rodu Andegawenów. Członek tejże dynastii Ludwik Węgierski poślubił Elżbietę Bośniaczkę, córkę bana Bośnii Stefana II Kotromanicia, a król Tvrtko I przyjął lilię jako symbol więzi rodzinnych pomiędzy Andegawenami a bośniacką rodziną królewską.

Szwedzki historyk Senimir Resić stwierdza, że symbol lilii (symbolizujący chrześcijańskie średniowiecze), który stał się symbolem narodowym Boszniaków w 1992 roku, w czasie wojny i islamofobii, miał na celu zwrócenie uwagi na zachodni świat chrześcijańskiej i średniowiecznej europejskiej przeszłości bośniackich muzułmanów.

Diaspora

Mapa diaspory Bośniaków (w tym Boszniaków)

Najwięszke diaspory Boszniaków zamieszkują Turcję, Stany Zjednoczone oraz Kanadę. Na Bałkanach najwięcej Boszniaków osiedliło się w Serbii (136,067 w spisie z 2002 roku), Czarnogórze (48,184 w spisie z 2003 roku), Chorwacji (20,755 w spisie z 2001 roku), Słowenii (21,542 w spisie z 2001 roku) oraz Kosowie (około 57,000 w spisie z 2005 roku).

Boszniacy są dyskryminowani. W Czarnogórze, przez to, że Sandżak - region przez nich zamieszkiwany jest słabo rozwinięty posród Boszniaków częste jest bezrobocie oraz bieda. W Chorwacji Boszniacy są ofiarami negatywnych nastawień ludności, ograniczonego uczestnictwa w życiu publicznym i ekonomicznym oraz ograniczonych szans na kultywowanie kultury. W Słowenii Boszniacy, a także inni muzułmanie także są ofiarami dyskryminacji oraz wykluczenia ze wszelkich sfer życia.

Statystyki

Według oficjalnych danych ze spisu powszechnego przeprowadzonego w 2013 roku, Boszniacy stanowili wówczas 50,1% ludności Bośni i Hercegowiny (1,7 mln), niemal wszyscy zadeklarowali przynależność do religii muzułmańskiej, głównie do sunnizmu. Według badania przeprowadzonego przez Pew Research Center w 2017 roku bośniaccy muzułmanie stanowili 52%.

Według badań przeprowadzonych przez Uniwersytet w Sarajewie 59% Bośniaków wyznania muzułmańskiego uważa, że islam i chrześcijaństwo mają wiele wspólnych cech a 39% twierdzi, że ma liberalne podejście do religii, co sprawia, że w Bośni i Hercegowinie islam jest jednym z najbardziej liberalnych na świecie.

Według badania Ediny Bećirević, po ponad 20 latach zewnętrznych oddziaływań jedynie 3,3% Boszniaków identyfikuje się jako fundamentalni muzułmanie. Z drugiej strony, aż 12,5% z nich okazuje wsparcie dla fundamentalizmu, co wskazuje na stopniową saudyjską indoktrynację.

Słynni Boszniacy

• Alija Izetbegović - jedyny jednoosobowy Prezydent Bośni i Hercegowiny
• Sabiha Gökçen - pierwsza kobieta-lotnik biorąca udział w działaniach wojennych, adoptowana córka Kemala Atatürka
• Dua Lipa - albańsko-brytyjska piosenkarka (pochodzenie boszniackie ma po stronie babci ze strony matki)
• Zlatan Ibrahimović - szwedzki piłkarz
• Jasmila Žbanić - bośniacka reżyserka nominowana do m.in. Oscara oraz nagrody Brytyjskiej Akademii Filmowej