Bratian
53°27′32″N 19°36′44″E/53,458889 19,612222| wieś | |
 Młyn przy rzece Wel | |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo | |
| Powiat | |
| Gmina | |
| Liczba ludności (2018) |
1484[1] |
| Strefa numeracyjna |
56 |
| Kod pocztowy |
13-300[2] |
| Tablice rejestracyjne |
NNM |
| SIMC |
0847073 |
Położenie na mapie gminy wiejskiej Bratian  | |
Położenie na mapie Polski  | |
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego  | |
Położenie na mapie powiatu nowomiejskiego  | |
| 53°27′32″N 19°36′44″E/53,458889 19,612222[3] | |
Bratian – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie nowomiejskim, w gminie Bratian, przy ujściu rzeki Wel do Drwęcy. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa toruńskiego.
Pozostały tu ruiny średniowiecznego zamku krzyżackiego w Bratianie.
Miejscowość znajduje się na trasie czerwonego Szlaku Grunwaldzkiego w województwie warmińsko-mazurskim.
Nazwa
[edytuj | edytuj kod]Nazwa miejscowości była wzmiankowana po raz pierwszy w 1343 roku w formie Bratian[4], później notowana była także w innych formach, m.in.: Brattian, Brathan, Bretsche, Brathean, Brethean, Bratyan, Bratjahn, Brettchen, Bratjan[5][4][6][7]. Pochodzenie nazwy jest niejasne, być może pochodzi od nazwy osobowej Brat[8]. Według kronikarza Caspara Hennebergera (1529–1600), a za nim Krzysztofa Hartknocha (1644–1687), wywodzić się ona miała od polskiego szlachcica Jana Sandomirskiego, który zaopatrywał zakon krzyżacki w żywność z Polski, a następnie został jego członkiem. Miał on zbudować zamek w 1254 r. i nadać mu nazwę „Bratian” od swojego imienia „brat Jan”[9][5]. Taka geneza została podważona w pracy Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen z końca XIX w., gdzie stwierdzono, że jest to tylko legenda powstała na podstawie nazwy miejscowości, natomiast nie ma dowodów na jej potwierdzenie, a dokumenty dotyczące okolic Lubawy przeczą takiemu pochodzeniu nazwy[5]. Arthur Semrau w artykule z 1932 roku wskazał, że majątek mógł powstać już w 1325 roku, a jego nazwa ma pochodzenie pruskie[10].
Kalendarium dziejów miejscowości
[edytuj | edytuj kod]
- 1343 (8 listopada) – spotkanie książąt mazowieckich Ziemowita II i Bolesława III z wielkim mistrzem Ludolfem Königem w sprawie wytyczenia granicy między Mazowszem a państwem zakonnym. Pierwsza wzmianka o Bratianie
- 1343-1359 – budowa zamku przez Krzyżaków szwajcarskiego pochodzenia[11] (budowniczym był Jakub von Reinach, rządcą Jakub von Heideck)
- 1351 – osiadł tu po złożeniu urzędu wielki mistrz krzyżacki Henryk Dusemer von Arfberg
- 1353 – w zamku bratiańskim umiera Henryk Dusemer von Arfberg
- 1359 – przeniesienie siedziby wójtów nowomiejskich (inni twierdzą, że w 1343)
- 1379 – 1447 mieścił się w Bratianie folwark zakonny
- 1392 (18 października) – zmarł Kunon von Liebenstein – komtur i wójt
- 1400 (około 1400) – wójt bratiański Filip von Kleeberg ufundował kaplicę w Łąkach
- 1410 (10-12 lipca) – wojska krzyżackie przeprawiły się na drugi brzeg Drwęcy przez 12 pontonowych mostów i powędrowały w stronę Lubawy
- 1410 (12 lipca) – w przeddzień bitwy pod Grunwaldem odbyła się tu ostatnia krzyżacka narada
- 1410 (15 lipca) – w bitwie pod Grunwaldem wzięła udział chorągiew (trzy rogi jelenie splecione w krąg na białym polu) zamku Bratian i Nowego Miasta pod dowództwem Johanna von Redere
- 1410 – po bitwie grunwaldzkiej zamek zajął Jan Kretkowski
- 1411 – na mocy I pokoju toruńskiego Bratian przyznano Krzyżakom
- 1454 – zajęcie zamku przez Polaków
- 1455 – oblężenie zamku bratiańskiego przez krzyżackich nowomieszczan
- 1466 – po II pokoju toruńskim Bratian przeszedł w ręce Polski
- 1466 (13 grudnia) – Zakon krzyżacki opuszcza Bratian
- 1472 – zamek – siedzibą starosty królewskiego (ród Wilkanowskich), na zamku powstała kaplica św. Katarzyny
- 1522 – Starostwo obejmuje Jan Wieczwiński (do 1534), w tym samym roku Mikołaj Kopernik dojechawszy do Bratiana dowiedział się o odwołaniu zjazdy stanów królewskich w Toruniu zawrócił do Olsztyna[12]
- 1535 – Bratian przejmuje ród Działyńskich (wykup od Jana Wieczwińskiego)
- 1564 – przebudowa zamku
- 1656 – Bratian wspólnie z Nowym Miastem zostaje przez Karola X Gustawa (króla szwedzkiego) nadane za wierność Szwedom – Bogusławowi Radziwiłłowi
- 1723 – dobra bratiańskie przejmuje ród Czapskich (Jan Ansgary Czapski przejął je od teścia Zamoyskiego)
- 1772 – po I rozbiorze starostwo oddane komisarzom pruskim
- 1785 – częściowe rozebranie zamku, na miejscu owalnej baszty w późniejszym czasie powstał młyn
- 1864 – oddanie do użytku szosy do Lubawy
- 1902 – do wsi dociera kolej żelazna, powstaje stacja kolejowa
- 1914 – zbudowano młyn wodny (na Welu)
- 1939-1945 – w Bratianie oddziały Selbstschutzu rozstrzelały 150 Polaków (w tym 2 kobiety)[13].
- 1991 (1 lipca) – erygowanie przez biskupa chełmińskiego Mariana Przykuckiego parafii w Bratianie
- 2004 (19 września) – konsekracja kościoła pw. Św. Brata Alberta Chmielowskiego
- w lipcu 2007 roku utworzono bractwo rycerskie Chorągwi Zamku Bratian
- 2026 (1 stycznia) – przemianowanie gminy wiejskiej Nowe Miasto Lubawskie na gminę Bratian
Historia
[edytuj | edytuj kod]W pierwszej połowie listopada 1906 r. w miejscowej szkole elementarnej miał miejsce trwający około miesiąca strajk dzieci przeciwko nauczaniu religii w języku niemieckim. W strajku wzięły udział następujące dzieci: J. Orłowski, F. Peplińska, A. Tarnowska, A. Tkaczyk, J. Meller, W. Lietz, Jentkiewiczowie. Strajk był elementem znacznie większej akcji biernego oporu wobec pruskich władz szkolnych, która na przełomie 1906 i 1907 r. objęła ponad 460 szkół w prowincji Prusy Zachodnie, czyli przedrozbiorowe Pomorze Gdańskie, Powiśle, ziemię chełmińską i ziemię lubawską oraz część Krajny. Inspiracją dla strajków pomorskich były wcześniejsze działania dzieci w prowincji wielkopolskiej, ze słynnym strajkiem we Wrześni (1901) na czele[14].
We wsi znajdował się przystanek kolejowy Bratian.
Zabytki
[edytuj | edytuj kod]- Ruiny zamku bratiańskiego z XIV wieku, z którym wiążą się dawne legendy
- Pozostałości dworku klasycystycznego z XVIII w., rozbudowanego w połowie XIX wieku
- Kuźnia i domy z XIX wieku
- Krzyż i pamiątkowa tablica na miejscu straceń (przy drodze do Lubawy)
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ https://gminanml.pl/PL/3208/533/Solectwo_Bratian/k/
- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2022, s. 88 [zarchiwizowane 2022-10-26].
- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 9906.
- 1 2 Bratian, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu [online], Instytut Historii PAN [dostęp 2026-01-02].
- 1 2 3 Brattian, [w:] Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen. Heft X. Der Kreis Löbau, Danzig: Kommissions-Verl. von Th. Bertling, 1895, s. 607–612 (patrz s. 607 [dostęp 2026-01-04] (niem.).
- ↑ Bratyan, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I: Aa – Dereneczna, Warszawa 1880, s. 355.
- ↑ Z Pomorza, „Goniec Nadwiślański. Głos Pomorski”, 12 (180), 5 sierpnia 1936, s. 7 [dostęp 2026-01-12].
- ↑ Kazimierz Rymut, Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, t. 1, A-B, Kraków: Wydawnictwo Instytutu Języka Polskiego PAN, 1996, s. 332, ISBN 83-85579-34-6.
- ↑ Christoph Hartknoch, Alt- und Neues Preussen oder Preussischer Historien zwey Theile, Franckfurt am Mayn • Leipzig: Verlegung Martin Hallervorden, 1684, s. 390 [dostęp 2026-01-04] (niem.).
- ↑ Arthur Semrau, Die Entstehung und Besiedlung der Vogtei Brathian (Kulmerland)., „Mitteilungen des Coppernicus-Vereins für Wissenschaft und Kunst zu Thorn”, 40, 1932, s. 110–131 (zob. s. 116) [dostęp 2026-01-02] (niem.).
- ↑ S. Kuczyński, Wielka wojna z zakonem krzyżackim" (wykaz szwajcarów w zakonie krzyżackim), Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1987, s. 247.
- ↑ Jan Bałdowski "Warmia i Mazury, mały przewodnik" Wydawnictwo Sport i Turystyka Warszawa 1977 s. 60
- ↑ Kazimierz Leszczyński "Eksterminacja ludności na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy" (wykaz miejscowości z terenów polskich przyłączonych do Rzeszy, w których okupant niemiecki dokonywał eksterminacji ludności, sporządzony na podstawie materiałów Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce). W: Eksterminacja ludności w Polsce w czasie okupacji niemieckiej 1939-1945. Poznań, Warszawa: Wydawnictwo Zachodnie, 1962, s. 67.
- ↑ L. Burzyńska-Wentland, Strajki szkolne w Prusach Zachodnich w latach 1906−1907, Gdańsk 2009, s. 228.
| Siedziba gminy | |
|---|---|
| Wsie | |
| Osady | |
| Osady leśne | |
| Integralne części wsi |
|
