Brazylia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Federative Republic of Brazil
República Federativa do Brasil

Federacyjna Republika Brazylii
Flaga Brazylii
Godło Brazylii
Flaga Brazylii Godło Brazylii
Dewiza: (port.) Ordem e Progresso
(Ład i postęp)
Hymn:
Hino Nacional Brasileiro
(Hymn narodowy Brazylii)
Położenie Brazylii
Język urzędowy portugalski
Stolica Brasília
Ustrój polityczny republika federalna
Głowa państwa prezydent Dilma Rousseff
Zastępca
głowy państwa
wiceprezydent Michel Temer
Szef rządu prezydent Dilma Rousseff
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
5. na świecie
8 515 767[1] km²
55 455 km² (0,65%)
Liczba ludności (2015)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
5. na świecie
207 848 000[2]
24 osób/km²
PKB (2014)
 • całkowite 
 • na osobę

2353 mld[3] USD
11 604[3] USD
PKB (PSN) (2014)
 • całkowite 
 • na osobę

3264 mld[3] USD
16 096[3] USD
Jednostka monetarna real brazylijski (BRL)
Niepodległość
• ogłoszenie
• uznanie
od Portugalia Portugalii
7 września 1822
29 sierpnia 1825
Strefa czasowa UTC -2 do -5 – zima
UTC -1 do -4 – lato
Kod ISO 3166 BR/BRA/076
Domena internetowa .br
Kod samochodowy BR
Kod samolotowy PP, PR, PS, PT, PU
Kod telefoniczny +55
Mapa Brazylii
Mapa administracyjna Brazyli

Brazylia (port. Brasil, wymowa i), oficjalnie Federacyjna Republika Brazylii (port. República Federativa do Brasil, wymowa i) – największe pod względem powierzchni i liczby mieszkańców państwo Ameryki Południowej oraz piąte pod względem wielkości państwo świata. Zajmuje ponad 47,5% powierzchni Ameryki Południowej, liczy około 203 milionów mieszkańców.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Wodospad Iguaçu
 Osobne artykuły: geografia Brazyliimiasta Brazylii.

Terytorium Brazylii zajmuje prawie połowę powierzchni Ameryki Południowej i rozciąga się w centrum i na wschodzie kontynentu, położone nad Oceanem Atlantyckim.

Długość wybrzeża Brazylii wynosi 7491 km. Kraj graniczy z dziesięcioma innymi państwami: Argentyną, Boliwią, Gujaną Francuską, Gujaną, Kolumbią, Paragwajem, Peru, Surinamem, Urugwajem oraz Wenezuelą.

 Osobny artykuł: granice Brazylii.

Na terytorium Brazylii można wyróżnić trzy duże krainy geograficzne: część Wyżyny Gujańskiej na północy, Wyżynę Brazylijską na południowym wschodzie, oraz Nizinę Amazonki nazywaną Amazonią, na północy i północnym zachodzie. Poza tym na południowym zachodzie leży także część Niziny La Platy.

Najwyższym szczytem Brazylii jest Pico da Neblina – 2994 m n.p.m. – na Wyżynie Gujańskiej.

Największą rzeką Brazylii jest Amazonka, inne ważniejsze z rzek to:

Historia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: historia Brazylii.

Tereny dzisiejszej Brazylii były zasiedlone przez półkoczownicze plemiona Indian już przynajmniej 6 tys. lat przed odkryciem jej przez Portugalczyków w roku 1500. Przez następne 300 lat Brazylia została skolonizowana przez Portugalię i zamieniona w oparte na pracy niewolniczej dochodowe przedsięwzięcie. W kraju powszechne były rebelie niewolników a część zbiegów tworzyła na odległych od kolonialnej cywilizacji terenach własne osiedla zwane quilombos. Przeciw nim były organizowane wyprawy zbrojne. W roku 1808 książę Jan (późniejszy król Portugalii Jan VI) wraz z rodziną schronił się w Brazylii przed najazdem Napoleona Bonaparte na Portugalię. Na początku XIX wieku narastały tendencje separatystyczne i w roku 1822 książę-regent Pedro I ogłosił utworzenie samodzielnego Cesarstwa Brazylii. W roku 1889 jego następca Pedro II został obalony i została utworzona republika federacyjna.

Pod koniec XIX i w 1. połowie XX wieku do Brazylii napłynęło ponad 5 milionów imigrantów z Europy i Azji. W tym okresie dynamicznie postępowała industrializacja kraju i ekspansja w głąb interioru. Rządy demokratyczne były zastępowane przez dyktatury: w latach 1930-1945 w praktyce rządził Getúlio Vargas. Vargas do władzy doszedł na skutek wojskowego puczu który następnie określono mianem rewolucji[4][5]. Początkowo nowy rząd zobowiązał się do szybkiego oddania władzy lecz zamiast tego zlikwidował kongres, zawiesił konstytucję a gubernatorów zastąpił własnymi zwolennikami[6]. W latach 30. doszło do trzech prób obalenia wojskowego rządu[7][8][9]. W 1932 roku odbyło się powstanie konstytucjonalistów, w 1935 roku odbyła się antyrządowa rebelia zorganizowana przez komunistów która wykorzystana została do wprowadzenia przez Vargasa pełnej dyktatury i cenzury prasy. Ostatnią próbą zbrojnego obalenia rządu był pucz faszystowski w 1938 roku[10]. Mimo faszyzacji kraju Brazylia w okresie hiszpańskiej wojny domowej wsparła stronę republikańską walcząca z nacjonalistami[11].W okresie II wojny światowej Brazylia początkowo pozostała neutralna a wojnę Niemcom i Włochom wypowiedziała w sierpniu 1942 roku[12]. Pod wpływem wojny odrzucił wzorce faszyzujące i przyjął bardziej liberalną politykę. Po zwycięstwie aliantów w wojnie światowej, stał się kłopotliwy jako niedawny sojusznik światowych potęg i szybko został obalony w wojskowym puczu. Vargas na krótko powrócił do władzy w 1950 roku w wyniku wyborczego zwycięstwa utworzonej przez niego Brazylijskiej Partii Pracy. W pierwszej fazie prezydentury wprowadził szereg postępowych reform a swoje rządy oparł na środowiskach lewicy. Pod naciskiem narodowców i lewicy prowadził politykę uprzemysłowienia kraju, rozwiązał problem państwowego monopolu naftowego „Petrobras”, ograniczył inwestycje obcego kapitału, wprowadził szereg prorobotniczych praw, zakończył działania rządu polegające na ingerencji w działanie związków zawodowych oraz przeprowadził rewizję pracy minimalnej. W 1952 roku zawarł układ militarny ze Stanami Zjednoczonymi Ameryki jednak zachował się neutralnie odmawiając wysłania wojsk brazylijskich do Korei. W ciągu drugiej kadencji kontynuował represje przeciwko ruchowi komunistycznemu[13][14]. Stopniowo odchodził od postępowych reform tracąc poparcie społeczeństwa i lewicy zmuszony został do walki o wpływy w konserwatywnie nastawionym wojsku. Jego rządy napotkały na silną opozycję, pomimo starań Vargasa największą opozycję stanowiły kręgi wojskowe. Była to reakcja na szereg skandali, które wiązały się z członkami jego administracji. Cztery lata po objęciu władzy na skutek kryzysu politycznego i zmuszeniu go przez wojsko do oddania władzy popełnił samobójstwo[15].

Po samobójstwie Vargasa powstało kilka krótkotrwałych rządów. W 1956 roku prezydentem został kandydat socjaldemokratów Juscelino Kubitschek de Oliveira[16]. Kubitschek przyjął łagodną postawę wobec opozycji politycznej dzięki czemu mógł rządzić bez poważniejszych kryzysów[17]. W okresie jego rządów sektor gospodarki i przemysłu znacznie wzrósł[18]. Największym sukcesem rządu socjaldemokratów okazała się budowa nowej stolicy kraju, Brasilii oddanej do użytku w 1960 roku[19]. Następcą Kubitscheka został Jânio Quadros który jednak podał się do dymisji w 1961 roku a więc w okresie mniejszym niż rok po objęciu urzędu[20]. Prezydenturę wówczas objął wiceprezydent João Goulart który jako kandydat lewicy zobowiązał się do przeprowadzenia radykalnych reform społecznych. Zapowiedział wywłaszczenie wielkich latyfundystów i podniesienie płacy minimalnej[21]. Prezydent został obalony w zamachu stanu w kwietniu 1964 roku. Zamach zapoczątkował okres istnienia w Brazylii reżimu wojskowego[22].

Nowy system miał być przejściowy[23] jednak szybko zmienił się w dyktaturę[24]. Reżim szeroko zastosował represje polityczne względem swoich przeciwników politycznych w tym artystów i dziennikarzy. W opozycji przeciw rządom wojskowym doszło do powstania zbrojnych ruchów partyzanckich[25][26]. Rząd Brazylii zobowiązał się na łamach operacji Kondor wyeliminować także opozycję na emigracji[27]. Pomimo brutalności i metod zbliżonych do totalitaryzmu, system na początku lat 70. zdobył poparcie sporego grona Brazylijczyków ze względu na ówczesny boom gospodarczy[28]. Lata dyktatorskiej władzy skutecznie jednak zniechęciły społeczeństwo. Mimo rozbicia wojsk partyzanckich, rząd kontynuował politykę represji (która wcześniej była argumentowana walką z rebelią)[29]. W obliczu narastającego kryzysu społecznego i serii porażek gospodarczych rządu generał Ernesto Geisel zgodził się na pewną liberalizację życia publicznego[30], w 1979 roku wprowadził on ustawę o amnestii która zapoczątkowała mozolny powrót do demokracji w okresie dekady lat 80..

Po dojściu do władzy lewicy i prezydenta Luli Brazylia wychodzi z głębokiego kryzysu ekonomiczno-społecznego, który był wynikiem olbrzymiego długu publicznego. Powoduje to pochłanianie znacznej części jej dochodu narodowego. Daje się zauważyć napływ inwestycji oraz znaczący rozwój gospodarczy.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Budynek parlamentu – Kongresu Narodowego projektu Niemeyera

Brazylia jest republiką związkową podzielona na 26 stanów i 1 dystrykt federalny. Konstytucja Brazylii została uchwalona w 1988. Głową państwa i szefem rządu jest wybierany w głosowaniu powszechnym na 4 lata prezydent. Obecnym prezydentem jest Dilma Rousseff.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Brazylia dzieli się na 26 stanów (portugalski: estado) i 1 dystrykt federalny (portugalski: Distrito Federal): NA

  Stan Stolica Ludność (mln) Powierzchnia (km²) os./km²
1 Acre Rio Branco 0,557 152 522 3,6
2 Alagoas Maceió 2,82 27 819 101
3 Amapá Macapá 0,477 142 816 3,3
4 Amazonas Manaus 2,81 1 570 947 1,7
5 Bahia Salvador 13,1 564 273 23
6 Ceará Fortaleza 7,43 145 712 51
7 Dystrykt Federalny Brasília 2,05 5 802 353
8 Espírito Santo Vitória 3,1 46 047 67
9 Goiás Goiânia 5 340 118 14,7
10 Maranhão São Luís 5,65 331 918 17
11 Mato Grosso Cuiabá 2,5 903 386 2,7
12 Mato Grosso do Sul Campo Grande 2,08 357 140 7,8
13 Minas Gerais Belo Horizonte 17,9 586 552 30,5
14 Pará Belém 6,19 1 247 703 4,9
15 Paraíba João Pessoa 3,44 56 341 61
16 Paraná Kurytyba, portugalski: Curitiba 9,56 199 282 48
17 Pernambuco Recife 7,92 98 527 80
18 Piauí Teresina 2,84 251 312 11
19 Rio de Janeiro Rio de Janeiro 14,4 43 797 328,7
20 Rio Grande do Norte Natal 2,78 53 077 52
21 Rio Grande do Sul Porto Alegre 11 281 734 39
22 Rondônia Porto Velho 1,38 237 565 5,8
23 Roraima Boa Vista 0,324 224 118 1,4
24 Santa Catarina Florianópolis 5,36 95 285 56
25 São Paulo São Paulo 37 248 177 149
26 Sergipe Aracaju 1,78 21 962 81
27 Tocantins Palmas 1,16 277 298 4
Stan na 2000

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Metropolie
Główne
miasto
Stan Ludność
(mln)
São Paulo São Paulo 15,7
Rio de Janeiro Rio de Janeiro 11,4
Belo Horizonte Minas Gerais 4,98
Porto Alegre Rio Grande do Sul 4,18
Recife Pernambuco 3,73
Brasília Dystrykt Federalny 3,6
Fortaleza Ceará 3,42
Salvador Bahia 3,35
Kurytyba Paraná 3,25
Campinas São Paulo 2,63
Belém Pará 2,09
Goiânia Goiás 2,01
Manaus Amazonas 1,93
Santos São Paulo 1,48
Vitória Espírito Santo 1,44
São Luís Maranhão 1,3
Natal Rio Grande do Norte 1,24
Maceió Alagoas 1,12
Joinville Santa Catarina 1,02

Współczesny skład etniczny Brazylii jest odzwierciedleniem jej historii. 47,7% mieszkańców Brazylii stanowią ludzie rasy białej, pardo (czyli ludzie mający białych, indiańskich i czarnych przodków do pardo zalicza się bowiem Mulatów, Zambo i Metysów) 43,1%, murzyni 7,6%, Indianie 0,4%, Azjaci stanowią 1,1%[31].

Językiem urzędowym w Brazylii jest język portugalski, który jednak różni się znacznie od używanego w Portugalii. Przede wszystkim brazylijski jest bardziej miękki i melodyjny, jest też wzbogacony szeregiem słów i zwrotów z języków brazylijskich Indian i byłych niewolników z Afryki. Różni się także pisownią. W gminie São Gabriel da Cachoeira językami urzędowymi są dodatkowo języki indiańskie: nheengatu, tukano i baniwa. Poza tym w użyciu są także języki włoski, hiszpański, niemiecki.

Statystyki demograficzne[edytuj | edytuj kod]

(2011)
Liczba ludności 203 429 773
Ludność według wieku
0-14 lat 26,2% (mężczyźni 27 219 651/kobiety 26 180 040)
15-64 lat 67% (mężczyźni 67 524,642/kobiety 68 809 357)
ponad 64 lata 6,7% (mężczyźni 5 796 433/kobiety 7 899 650)
Wiek (mediana)
W całej populacji 29,3 lat
Mężczyzn 28,3 lat
Kobiet 30,1 lat
Przyrost naturalny 1,134%
Współczynnik urodzeń 17,79 urodzin/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów 6,36 zgonów/1000 mieszkańców
Współczynnik migracji –0,09 migrantów/1000 mieszkańców
Ludność według płci
poniżej 15 lat 1,04 mężczyzn/kobiet
15-64 lat 0,98 mężczyzna/kobietę
powyżej 64 lat 0,73 mężczyzn/kobiet
w całej populacji 0,98 mężczyzn/kobiet
Umieralność noworodków
W całej populacji 21,17 śmiertelnych/1000 żywych
płci męskiej 24,63 śmiertelnych/1000 żywych
płci żeńskiej 17,53 śmiertelnych/1000 żywych
Oczekiwana długość życia
W całej populacji 72,53 lat
Mężczyzn 68,97 lat
Kobiet 76,27 lat
Współczynnik dorosłych z HIV/AIDS 0,7% (2003)
Liczba osób żyjących z HIV/AIDS 660 000 (2003)
Liczba zmarłych na HIV/AIDS 15 000 (2003)

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: gospodarka Brazylii.

Gospodarka kraju opiera się na eksploatacji bogatych zasobów naturalnych, rolnictwie (największa na świecie ilość upraw kawy) i szybko rozwijającym się przemyśle.

W roku 2008 PKB wyniósł 1665 mld USD (10 326 USD na jednego mieszkańca). Pewien problem stanowi wysokie zadłużenie zagraniczne przekraczające 179 mld USD, jednak cały dług nie przekracza bezpiecznego poziomu 50% PKB.

Mapa lokalizacyjna Brazylii
Belo Horizonte
Belo Horizonte
Brasília
Brasília
Cuiabá
Cuiabá
Fortaleza
Fortaleza
Kurytyba
Kurytyba
Manaus
Manaus
Natal
Natal
Porto Alegre
Porto Alegre
Recife
Recife
SDU
SDU
GIG
GIG
Salvador
Salvador
GRU
GRU
CGH
CGH
VCP
VCP
Alta Floresta
Alta Floresta
Altamira
Altamira
Belém
Belém
Boa Vista
Boa Vista
Campo Grande
Campo Grande
Corumbá
Corumbá
Foz do Iguaçu
Foz do Iguaçu
Goiânia
Goiânia
Lábrea
Lábrea
Londrina
Londrina
Macapá
Macapá
Parintins
Parintins
Porto Velho
Porto Velho
Rondonópolis
Rondonópolis
Santa Maria
Santa Maria
Santarém
Santarém
Tefé
Tefé
Teresina
Teresina
Uberaba
Uberaba
Vitória
Vitória
Geographylogo.svg
Porty lotnicze w Brazylii VCP - Campinas, GIG - Rio de Janeiro-Galeão, SDU - Rio de Janeiro-Santos Dumont, GRU - São Paulo-Guarulhos, CGH - São Paulo-Congonhas

Kultura[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Muzyka brazylijska.

Przemieszanie elementów europejskich, afrykańskich i amerykańskich wytworzyło nową oryginalną kulturę. Najsłynniejszym festiwalem rozsławiającym Brazylię na cały świat jest odbywający się przed wielkim postem karnawał w Rio de Janeiro. Zawsze zaczyna się w sobotę przed Środą Popielcową i trwa nieprzerwanie cztery dni i noce. Narodowym tańcem jest Samba przywieziona przez niewolników z Angoli. Największym rzeźbiarzem okresu kolonialnego był Aleijadinho. Autorem narodowej powieści pod tytułem Os Sertões jest Euclides da Cunha.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Brazylijski Kościół katolicki jest największą narodową wspólnotą wiernych na świecie. Obecnie katolicy stanowią około 62-63% społeczeństwa. W São Paulo jest 54% katolików. Liczbę regularnie praktykujących szacuje się na 19-25%, chociaż w miastach praktykuje nieco mniej niż na prowincji. Widoczny jest odpływ wiernych do takich pochodzących głównie z USA wspólnot, jak Świadkowie Jehowy, mormoni (ok. 1 mln), adwentyści czy różne kościoły ewangelikalne, głównie zielonoświątkowe. Liczbę protestantów szacuje się na ponad 25%. Dodatkowo występują spirytualiści i animiści (1,4%), wyznawcy candomblé i okultyzmu (0,5%), buddyści i szintoiści (0,2%) oraz pozostali (1,7%). Niewierzący stanowią 7,4-10% społeczeństwa.

Według danych za rok 2010 Brazylijczycy należeli do następujących wyznań:

 Osobny artykuł: Protestantyzm w Brazylii.
 Osobny artykuł: Pentekostalizm w Brazylii.
 Osobny artykuł: Baptyści w Brazylii.
 Osobny artykuł: Świadkowie Jehowy w Brazylii.

Źródło: IBGE, 2010[32]; Prolades, 2010[33]; Pew Forum, 2010[34]; LDS, 2012[35].

Sport[edytuj | edytuj kod]

Najpopularniejszym sportem w Brazylii jest piłka nożna. Reprezentacja Brazylii 5 razy zdobyła Mistrzostwo Świata. Za jednego z najlepszych w historii dyscypliny piłkarza na świecie wielu uważa Brazylijczyka Pelé.

Ogromną popularnością w Brazylii cieszą się wyścigi Formuły 1. Brazylijczycy doczekali się wielu wspaniałych kierowców. Szczególnie wspominają tragicznie zmarłego Ayrtona Sennę, który uważany jest za najlepszego kierowcę w historii F1. Obecnie w tej serii wyścigowej startują Felipe Massa i Bruno Senna.

Również w siatkówce halowej mężczyzn Brazylia od 5 lat jest absolutnym dominatorem, gdyż od 2003 roku wygrała większość ważnych turniejów międzynarodowych. Jednym z sukcesów jest pokonanie reprezentacji Polski w finale MŚ 2006 3:0. Największą gwiazdą reprezentacji Brazylii jest od ponad 10 lat Giba. W tej dyscyplinie warto odnotować również sukcesy pochodzących z tego kraju pań.

Coraz popularniejsza na świecie (i również w Polsce) staje się pochodząca ze stanu Bahia capoeira – tradycyjna brazylijska sztuka walki połączona z elementami tańca i egzotyczną muzyką. Sekcje różnych grup ‘capoeira’ prężnie działają też w wielu miastach Polski. Prócz capoeira Brazylijczycy opracowali kilka innych sztuk walki, takich jak luta livre i BJJ – brazylijską odmianę jiu-jitsu.

Brazylia dwa razy organizowała mistrzostwa świata w piłce nożnej: w 1950 i 2014 roku.

W 2016 roku w Rio de Janeiro odbędą się Letnie Igrzyska Olimpijskie.

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Brazylia w składzie swoich sił zbrojnych posiada siły lądowe, marynarkę wojenną (Marinha do Brasil) w jej składzie lotnictwo morskie i piechotę morską (Corpo de Fuzileiros Navais) oraz siły powietrzne (Força Aérea Brasileira). Brazylia realizowała program nuklearny mający na celu pozyskanie broni jądrowej. Został on jednak anulowany.

Wojska brazylijskie liczą 328 tys. żołnierzy zawodowych oraz 1,8 mln rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) brazylijskie siły zbrojne stanowią 14. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 33,2 mld dolarów (USD)[36].

 Z tym tematem związana jest kategoria: Wojsko brazylijskie.

Związki z Polską[edytuj | edytuj kod]

W Brazylii mieszka wiele osób polskiego pochodzenia. Polonia w Brazylii liczy sobie, według różnych źródeł, od 800 tysięcy do 3 milionów osób[37].

W celu reprezentowania wspólnoty brazylijsko-polskiej i jednoczenia Polaków rozsianych po całym terytorium Brazylii, w 1990 powstał Braspol, z siedzibą w Kurytybie. W dniu 6 maja 2012 r. w Salvadorze odbyły się wybory nowego zarządu oddziału Braspol Bahia. Prezesem został Maciej Maria Białkowski, a sekretarzem Ana Lúcia Ratajczyk.

Przypisy

  1. IBGE: Área Territorial Brasileira (port.). [dostęp 16-05-2015].
  2. ONZ: World Population Prospects (port.). [dostęp 30-07-2015].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2014. International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2015 (ang.). [dostęp 16-05-2015].
  4. Levine; Robert M. & Crocitti; John J. "The Brazil Reader: History, Culture, Politics" Duke University Press 1999, IV - The Vargas Era
  5. Keen, Benjamin / Haynes, Kate "A History of Latin America; Volume 2" Waldsworth Cengage Learning 2004, s.356–57
  6. McCann; Frank D. "Soldiers of the Patria: A History of the Brazilian Army, 1889–1937" Stanford University Press 2004, s.303 2nd paragraph ISBN 0-8047-3222-1
  7. E. Bradford Burns; "A History of Brazil" Columbia University Press 1993 s.352 ISBN 978-0-231-07955-6
  8. Dulles, John W.F. "Anarchists and Communists in Brazil, 1900–1935" University of Texas Press 2012 ISBN 0-292-74076-X
  9. Frank M. Colby, Allen L. Churchill, Herbert T. Wade & Frank H. Vizetelly; "The New international year book" Dodd, Mead & Co. 1989, s. 102 "The Fascist Revolt"
  10. Bourne, Richard "Getulio Vargas of Brazil, 1883–1954" C. Knight 1974, s.77
  11. Beevor, Antony (1982, 2006). The Battle for Spain: The Spanish Civil War 1936–1939. London: Weidenfield and Nicolson. ISBN 0-297-84832-1 s. 139-140. First published as The Spanish Civil War
  12. Mónica Hirst & Andrew Hurrell; "The United States and Brazil: a long road of unmet expectations" Taylor & Francis Books 2005 ISBN 0-415-95066-X s. 4–5
  13. Grzegorz Jaszuński, Świat zdaje egzamin. 1945–1965, wyd. Czytelnik, Warszawa 1967, s. 335.
  14. Pierre Accoce, Pierre Rentchnick, Chorzy, którzy nami rządzą, Wydawnictwo TEST, Lublin 1992, tłum. Marta Kubiak, s. 124-125.
  15. Roett; Riordan "Brazil; Politics in a Patrimonial Society" GreenWood Publishing Group 1999, s.106-108 ISBN 0-275-95899-X
  16. Skidmore, s. 201
  17. Skidmore, s. 202–203
  18. Skidmore, s. 204
  19. Skidmore, s. 204–205
  20. Skidmore, s. 210
  21. Plinio Corrêa de Oliveira – apologeta własności prywatnej bibula.com
  22. Fausto (2005), s. 397
  23. Gaspari, A Ditadura Envergonhada, s. 141–142.
  24. Gaspari, A Ditadura Envergonhada, s. 35.
  25. Richard Young, Odile Cisneros "Historical Dictionary of Latin American Literature and Theater" Scare Crow Press 2011, s.224
  26. Crocitti, John J. "Brazil Today; an Encyclopedia of Life in the Republic" ABC-Clio 2012 ISBN 9780313346729 s. 395
  27. Laurence Burgorgue-Larsen & Amaya Úbeda de Torres "The Inter-American Court of Human Rights: Case Law and Commentary" Oxford University Press 2011 ISBN 9780199588787 s.29
  28. Crocitti 2012, s. 395-397
  29. Bradford Burns 1993, s. 457
  30. Fausto 1999, Rozdział 6 "The military government and the transition to democracy (1964-1984)
  31. Brazil - The World Factbook
  32. População residente, por situação do domicílio e sexo, segundo os grupos de religião – Brasil – 2010. IBGE. [dostęp 2013-11-20].
  33. Conela: Resumen estadistico de la iglesia latina global. Prolades.com, 2011.
  34. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-05-22].
  35. Facts and Statistics. An Official WEBSITE of The Church of JESUS CHRIST of LATTER-DAY SAINTS. [dostęp 2014-05-22].
  36. Brazil (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-08-15].
  37. Polacy i osoby polskiego pochodzenia w Brazylii.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Alves, Maria Helena Moreira (1985). State and Opposition in Military Brazil. Austin, TX: University of Texas Press.
  • Amann, Edmund (1990). The Illusion of Stability: The Brazilian Economy under Cardoso. World Development (s. 1805–1819).
  • Bellos, Alex (2003). Futebol: The Brazilian Way of Life. London: Bloomsbury Publishing plc.
  • Bethell, Leslie (1991). Colonial Brazil. Cambridge: CUP.
  • Costa, João Cruz (1964). A History of Ideas in Brazil. Los Angeles, CA: University of California Press.
  • Fausto, Boris (1999). A Concise History of Brazil. Cambridge: CUP.
  • Furtado, Celso. The Economic Growth of Brazil: A Survey from Colonial to Modern Times. Berkeley, CA: University of California Press.
  • Leal, Victor Nunes (1977). Coronelismo: The Municipality and Representative Government in Brazil. Cambridge: CUP.
  • Malathronas, John (2003). Brazil: Life, Blood, Soul. Chichester: Summersdale.
  • Martinez-Lara, Javier (1995). Building Democracy in Brazil: The Politics of Constitutional Change. Macmillan.
  • Prado Júnior, Caio (1967). The Colonial Background of Modern Brazil. Los Angeles, CA: University of California Press.
  • Schneider, Ronald (1995). Brazil: Culture and Politics in a New Economic Powerhouse. Boulder Westview.
  • Skidmore, Thomas E. (1974). Black Into White: Race and Nationality in Brazilian Thought. Oxford: Oxford University Press.
  • Wagley, Charles (1963). An Introduction to Brazil. New York, New York: Columbia University Press.
  • The World Almanac and Book of Facts: Brazil. New York, NY: World Almanac Books. 2006.