Brazylia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
República Federativa do Brasil
Federacyjna Republika Brazylii
Flaga Brazylii
Godło Brazylii
Flaga Brazylii Godło Brazylii
Dewiza: (port.) Ordem e Progresso
(Ład i postęp)
Hymn:
Hino Nacional Brasileiro
(Hymn narodowy Brazylii)
Położenie Brazylii
Język urzędowy portugalski
Stolica Brasília
Ustrój polityczny republika federalna
Głowa państwa prezydent Dilma Rousseff (zawieszona)
Zastępca
głowy państwa
wiceprezydent Michel Temer (pełniący obowiązki prezydenta Brazylii)
Szef rządu prezydent Dilma Rousseff
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
5. na świecie
8 515 767[1] km²
55 455 km² (0,65%)
Liczba ludności (2015)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
5. na świecie
207 848 000[2]
24 osób/km²
PKB (2014)
 • całkowite 
 • na osobę

2353 mld[3] USD
11 604[3] USD
PKB (PSN) (2014)
 • całkowite 
 • na osobę

3264 mld[3] USD
16 096[3] USD
Jednostka monetarna real brazylijski (BRL)
Niepodległość
• ogłoszenie
• uznanie
od Portugalii
7 września 1822
29 sierpnia 1825
Strefa czasowa UTC -2 do -5 – zima
UTC -1 do -4 – lato
Kod ISO 3166 BR/BRA/076
Domena internetowa .br
Kod samochodowy BR
Kod samolotowy PP, PR, PS, PT, PU
Kod telefoniczny +55
Mapa Brazylii
Mapa administracyjna Brazylii

Brazylia (port. Brasil, wymowa i [bɾaˈziw]), oficjalnie Federacyjna Republika Brazylii (port. República Federativa do Brasil, wymowa i) – największe pod względem powierzchni i liczby mieszkańców państwo Ameryki Południowej oraz piąte pod względem wielkości państwo świata. Zajmuje ponad 47,5% powierzchni Ameryki Południowej i liczy ponad 200 milionów mieszkańców.

Geografia[edytuj]

Wodospad Iguaçu
Chapada Diamantina, Bahia
 Osobne artykuły: geografia Brazyliimiasta Brazylii.

Terytorium Brazylii zajmuje prawie połowę powierzchni Ameryki Południowej i rozciąga się w centrum i na wschodzie kontynentu, położone nad Oceanem Atlantyckim.

Długość wybrzeża Brazylii wynosi 7491 km. Kraj graniczy z dziesięcioma innymi państwami: Argentyną, Boliwią, Gujaną Francuską, Gujaną, Kolumbią, Paragwajem, Peru, Surinamem, Urugwajem oraz Wenezuelą.

 Osobny artykuł: granice Brazylii.

Na terytorium Brazylii można wyróżnić trzy duże krainy geograficzne: część Wyżyny Gujańskiej na północy, Wyżynę Brazylijską na południowym wschodzie, oraz Nizinę Amazonki nazywaną Amazonią, na północy i północnym zachodzie. Poza tym na południowym zachodzie leży także część Niziny La Platy.

Najwyższym szczytem Brazylii jest Pico da Neblina – 2994 m n.p.m. – na Wyżynie Gujańskiej.

Największą rzeką Brazylii jest Amazonka, inne ważniejsze z rzek to:

Historia[edytuj]

 Osobny artykuł: historia Brazylii.

Tereny dzisiejszej Brazylii były zasiedlone przez półkoczownicze plemiona Indian już przynajmniej 6 tys. lat przed odkryciem jej przez Portugalczyków w roku 1500. Przez następne 300 lat Brazylia została skolonizowana przez Portugalię i zamieniona w oparte na pracy niewolniczej dochodowe przedsięwzięcie. W kraju powszechne były rebelie niewolników a część zbiegów tworzyła na odległych od kolonialnej cywilizacji terenach własne osiedla zwane quilombos. Przeciw nim były organizowane wyprawy zbrojne. W roku 1808 książę Jan (późniejszy król Portugalii Jan VI) wraz z rodziną schronił się w Brazylii przed najazdem Napoleona Bonaparte na Portugalię. Na początku XIX wieku narastały tendencje separatystyczne i w roku 1822 książę-regent Pedro I ogłosił utworzenie samodzielnego Cesarstwa Brazylii. W roku 1889 jego następca Pedro II został obalony i została utworzona republika federacyjna.

Pod koniec XIX i w 1. połowie XX wieku do Brazylii napłynęło ponad 5 milionów imigrantów z Europy i Azji. W tym okresie dynamicznie postępowała industrializacja kraju i ekspansja w głąb interioru. Rządy demokratyczne były zastępowane przez dyktatury: w latach 1930-1945 w praktyce rządził Getúlio Vargas. Vargas do władzy doszedł na skutek wojskowego puczu który następnie określono mianem rewolucji[4][5]. Początkowo nowy rząd zobowiązał się do szybkiego oddania władzy, lecz zamiast tego zlikwidował kongres, zawiesił konstytucję a gubernatorów zastąpił własnymi zwolennikami[6]. W latach 30. doszło do trzech prób obalenia wojskowego rządu[7][8][9]. W 1932 roku odbyło się powstanie konstytucjonalistów, w 1935 roku odbyła się antyrządowa rebelia zorganizowana przez komunistów która wykorzystana została do wprowadzenia przez Vargasa pełnej dyktatury i cenzury prasy. Ostatnią próbą zbrojnego obalenia rządu był pucz faszystowski w 1938 roku[10]. Mimo faszyzacji kraju Brazylia w okresie hiszpańskiej wojny domowej wsparła stronę republikańską walcząca z nacjonalistami[11]. W okresie II wojny światowej Brazylia początkowo pozostała neutralna a wojnę Niemcom i Włochom wypowiedziała w sierpniu 1942 roku[12]. Pod wpływem wojny odrzucił wzorce faszyzujące i przyjął bardziej liberalną politykę. Po zwycięstwie aliantów w wojnie światowej, stał się kłopotliwy jako niedawny sojusznik światowych potęg i szybko został obalony w wojskowym puczu. Vargas na krótko powrócił do władzy w 1950 roku w wyniku wyborczego zwycięstwa utworzonej przez niego Brazylijskiej Partii Pracy. W pierwszej fazie prezydentury wprowadził szereg postępowych reform a swoje rządy oparł na środowiskach lewicy. Pod naciskiem narodowców i lewicy prowadził politykę uprzemysłowienia kraju, rozwiązał problem państwowego monopolu naftowego „Petrobras”, ograniczył inwestycje obcego kapitału, wprowadził szereg prorobotniczych praw, zakończył działania rządu polegające na ingerencji w działanie związków zawodowych oraz przeprowadził rewizję pracy minimalnej. W 1952 roku zawarł układ militarny ze Stanami Zjednoczonymi Ameryki jednak zachował się neutralnie odmawiając wysłania wojsk brazylijskich do Korei. W ciągu drugiej kadencji kontynuował represje przeciwko ruchowi komunistycznemu[13][14]. Stopniowo odchodził od postępowych reform tracąc poparcie społeczeństwa i lewicy zmuszony został do walki o wpływy w konserwatywnie nastawionym wojsku. Jego rządy napotkały na silną opozycję, pomimo starań Vargasa największą opozycję stanowiły kręgi wojskowe. Była to reakcja na szereg skandali, które wiązały się z członkami jego administracji. Cztery lata po objęciu władzy na skutek kryzysu politycznego i zmuszeniu go przez wojsko do oddania władzy popełnił samobójstwo[15].

Po samobójstwie Vargasa powstało kilka krótkotrwałych rządów. W 1956 roku prezydentem został kandydat socjaldemokratów Juscelino Kubitschek de Oliveira[16]. Kubitschek przyjął łagodną postawę wobec opozycji politycznej dzięki czemu mógł rządzić bez poważniejszych kryzysów[17]. W okresie jego rządów sektor gospodarki i przemysłu znacznie wzrósł[18]. Największym sukcesem rządu socjaldemokratów okazała się budowa nowej stolicy kraju, Brasilii oddanej do użytku w 1960 roku[19]. Następcą Kubitscheka został Jânio Quadros który jednak podał się do dymisji w 1961 roku, a więc w okresie mniejszym niż rok po objęciu urzędu[20]. Prezydenturę wówczas objął wiceprezydent João Goulart który jako kandydat lewicy zobowiązał się do przeprowadzenia radykalnych reform społecznych. Zapowiedział wywłaszczenie wielkich latyfundystów i podniesienie płacy minimalnej[21]. Prezydent został obalony w zamachu stanu w kwietniu 1964 roku. Zamach zapoczątkował okres istnienia w Brazylii reżimu wojskowego[22].

Nowy system miał być przejściowy[23] jednak szybko zmienił się w dyktaturę[24]. Reżim szeroko zastosował represje polityczne względem swoich przeciwników politycznych w tym artystów i dziennikarzy. W opozycji przeciw rządom wojskowym doszło do powstania zbrojnych ruchów partyzanckich[25][26]. Rząd Brazylii zobowiązał się na łamach operacji Kondor wyeliminować także opozycję na emigracji[27]. Pomimo brutalności i metod zbliżonych do totalitaryzmu, system na początku lat 70. zdobył poparcie sporego grona Brazylijczyków ze względu na ówczesny boom gospodarczy[28]. Lata dyktatorskiej władzy skutecznie jednak zniechęciły społeczeństwo. Mimo rozbicia wojsk partyzanckich, rząd kontynuował politykę represji (która wcześniej była argumentowana walką z rebelią)[29]. W obliczu narastającego kryzysu społecznego i serii porażek gospodarczych rządu generał Ernesto Geisel zgodził się na pewną liberalizację życia publicznego[30], w 1979 roku wprowadził on ustawę o amnestii która zapoczątkowała mozolny powrót do demokracji w okresie dekady lat 80.

Po dojściu do władzy lewicy i prezydenta Luli Brazylia wychodzi z głębokiego kryzysu ekonomiczno-społecznego, który był wynikiem olbrzymiego długu publicznego. Powoduje to pochłanianie znacznej części jej dochodu narodowego. Daje się zauważyć napływ inwestycji oraz znaczący rozwój gospodarczy.

Ustrój polityczny[edytuj]

 Osobny artykuł: Konstytucja Brazylii.
Budynek parlamentu – Kongresu Narodowego projektu Niemeyera
Prezydent kraju Dilma Rousseff (obecnie zawieszona w pełnieniu fukncji)

Brazylia jest republiką federalną, konstytucyjną, o systemie prezydenckim, której fundamentem jest podział władzy na władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą[31]. O strukturze dwóch pierwszych władz decyduje się w wyborach powszechnych. Podzielona na 26 stanów i 1 dystrykt federalny. Konstytucja Brazylii została uchwalona w 1988. Głową państwa i szefem rządu jest wybierany w głosowaniu powszechnym na 4 lata prezydent. Obecnym prezydentem jest Dilma Rousseff. 12 maja 2016 r. prezydent Dilma Rousseff, została odsunięta od władzy, której opozycja zarzuca bezprawne działania maskujące prawdziwą wielkość deficytu budżetowego[32]. Przy Urzędzie Prezydenta działają dwa główne organy konsultacyjne: Rada Republiki i Narodowa Rada Obrony. Prezydent posiada silną pozycję ustrojową. Samodzielnie tworzy rząd i kieruje jego pracami. Kongres nie ma realnych instrumentów odwołania rządu, takich jak wotum nieufności. Proces impeachmentu jest środkiem nadzwyczajnym.

Władza ustawodawcza i sądownicza[edytuj]

Władza ustawodawcza należy do dwuizbowego Kongresu Narodowego (Izba Deputowanych i Senat). Senat składa się z 81 senatorów (po 3 senatorów z 26 stanów i Dystryktu Federalnego). Liczba członków Izby Deputowanych wynosi 513[33]. Deputowani wybierani są na 4 lata w wyborach powszechnych, a senatorowie na 8 lat, również i w tym przypadku w wyborach powszechnych (z tym, że co 4 lata następuje wymiana ⅓ lub ⅔ składu Senatu). Władzę sądowniczą sprawują niezależne sądy. Organy władzy sądowniczej wymieniane przez Konstytucję to[34]: Najwyższy Sąd Federalny, Rada Narodowa Sprawiedliwości, Wyższy Sąd Sprawiedliwości, Wyższy Sąd Wojskowy, Wyższy Sąd Pracy, Wyższy Sąd Wyborczy, regionalne sądy federalne, sądy pracy i ich sędziowie, sądy wyborcze i ich sędziowie, sądy wojskowe i ich sędziowie, sądy stanowe i Dystryktu Federalnego. Sędziowie pełnią swoje funkcje dożywotnio, a ten przywilej uzyskują po dwóch latach pracy[34].

Władza wykonawcza[edytuj]

Władza wykonawcza federalna jest bardzo rozbudowana. Obejmuje ona Kancelarię Prezydenta, 18 rad konsultacyjnych, 23 ministerstwa, 12 agencji rządowych. Stany posiadają duży zakres autonomii, swoje organy ustawodawcze i sądownicze oraz władzę wykonawczą, na której czele stoi gubernator[34].

Struktura administracji gospodarczej[edytuj]

Siedziba Kancelarii Prezydenta

Organem koordynującym działania administracji gospodarczej jest Kancelaria Prezydenta (port. Casa Civil). Główne resorty gospodarcze to: Ministerstwo Rozwoju, Przemysłu i Handlu Zagranicznego, Ministerstwo Rolnictwa, Hodowli i Zaopatrzenia, Ministerstwo Górnictwa i Energetyki, Ministerstwo Finansów. W stosunkach gospodarczych z zagranicą dużą rolę odgrywa Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Spośród śród agencji rządowych ważne funkcje spełniają: Narodowa Agencja Nadzoru Sanitarnego (ANVISA), Narodowa Agencja Ropy Naftowej, Gazu i Biopaliw (ANP), Narodowa Agencja Energii Elektrycznej (ANEEL), Narodowa Agencja Telekomunikacji (ANATEL). Bankiem emisyjnym jest Bank Centralny Brazylii (port. Banco Central do Brasil[35]. Funkcję głównego banku kredytowego spełnia Narodowy Bank Rozwoju Gospodarczego i Społecznego (BNDES).

Polityka zagraniczna[edytuj]

Spotkanie szefów państw w ramach organizacji Mercosur
Flagi krajów grupy G-5, której Brazylia jest aktywnym członkiem

Stosunki międzynarodowe Brazylii są oparte na artykule 4 Konstytucji[34]. Zgodnie z konstytucją, prezydent ma ostateczną władzę nad polityką zagraniczną, a Kongres ma za zadanie rozpatrzania i uwzględniania wszystkich nominacje dyplomatyczne, zawierania umów i traktatów międzynarodowych, a także przepisów dotyczących brazylijskiej polityki zagranicznej[34]. Polityka zagraniczna Brazylii jest ściśle związana z jej pozycją światową. Brazylia jest szóstą co do wielkości gospodarką na świecie i największą w Ameryce Łacińskiej[36]. Brazylijska polityka zagraniczna opiera się zasadniczo na zasadach multilateralizmu, pokojowego rozstrzygania sporów i nieingerencji w sprawy innych krajów[37]. Polityka zagraniczna jaką prowadzi Brazylia dzisiaj została zapoczątkowana w połowie lat 90. przez prezydenta Fernando Henrique Cardoso. Powstała ona w drodze ewolucji, nie rewolucji, jak to wcześniej bywało. Prezydent Cardoso i jego współpracownicy zdefiniowali rolę w ówczesnym okresie jaką powinna dzisiaj odgrywać w świecie i wyznaczyli cele konieczne do osiągnięcia tej roli. Podkreślając wielki potencjał kraju, bogactwo kultury będące wynikiem metysażu, ogromne zasoby naturalne i siłę gospodarki, podkreślili, że Brazylia dąży do rozwoju i wzmacniania swojej pozycji mocarstwa regionalnego[38]. Ponadto stwierdzono, że do osiągnięcia tych celów powinno się wspierać i wzmacniać Światową Organizację Handlu oraz integrować w strukturze Mercosur. W ostanim czasie Brazylia znacząco ograniczyła kontakty handlowe ze Stanami Zjednoczonymi[39], a znacznie zwiększyła z państwami dążącymi do tego samego celu (tzw: grupa BRICM)[40]: z Indiami, Chinami, Rosją, RPA i Meksykiem[38]. Obecnie Chińska Republika Ludowa jest partnerem handlowym Brazylii. Intensyfikacja relacji handlowych między tymi krajami spowodowała znaczące zmiany w bilansie handlowym Brazylii[39]. Po objęciu władzy w 2003 r. przez Lula da Silvę za sprawą jego rządów znacząco wzrosła rola Brazylii w świecie. Brazylia solidaryzuje się z państwami rozwijającymi się, bardzo często prezentując w różnych sprawach odmienne stanowisko niż USA[38]. Integralną częścią polityki zagranicznej Brazylii jest pomoc dla krajów rozwijających się. Brazylia ponadto akcentuje wagę zasad suwerenności i nieinterwencji, deklaruje poszanowanie praw człowieka[38].

Podział administracyjny[edytuj]

Podział administracyjny Brazylii wg stanów

Brazylia jest republiką związkową, dzieli się na 26 stanów (port.: estado) i 1 dystrykt federalny (port.: Distrito Federal). Stany mają własną konstytucję, wymiar sprawiedliwości oraz gubernatorów i rady wybierane w wyborach[41]. Brazylia jest także podzielona jest na pięć regionów: północny (norte), północno - wschodni (nordeste), centralny (centro), południowo- wschodni (sudeste) i południowy (sud). Według IGBE (Brazylijski Instytut Geografii i Statystyki - port. Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística) obszary miejskie koncentrują 84,4% ludności[42], natomiast region południowo- wschodni jest najbardziej zaludniony, licząc ponad 80 mln mieszkańców[43]. Największymi obszarami metropolitalnych w Brazylii są: São Paulo, Rio de Janeiro i Belo Horizonte, wszystkie leżące w południowo wschodniej części kraju[44]. Większość stolic poszczególnych stanów to zarazem największe miasta w regionie, z wyjątkiem miast Vitória, stolicy Espírito Santo oraz Florianópolis stolicy Santa Catarina[44].

L.p. Stan Stolica Ludność (mln) Powierzchnia [km²] os./km²
1 Acre Rio Branco 0,803[45] 164,123[45] 4,5[45]
2 Alagoas Maceió 3,340[46] 27,848[46] 112[46]
3 Amapá Macapá 0,766[47] 142 828[47] 4,7[47]
4 Amazonas Manaus 3,94[48] 1,559[48] 2,2[48]
5 Bahia Salvador 15,2[49] 564,733[49] 24,8[49]
6 Ceará Fortaleza 8,9[50] 148,886[50] 57[50]
7 Dystrykt Federalny Brasília 2,9[51] 5,779[51] 444[51]
8 Espírito Santo Vitória 3,9[52] 46,096[52] 76[52]
9 Goiás Goiânia 6,610[53] 340,111[53] 17,7[53]
10 Maranhão São Luís 6,9[54] 331,936[54] 19,8[54]
11 Mato Grosso Cuiabá 3,3[55] 903,378[55] 3,4[55]
12 Mato Grosso do Sul Campo Grande 2,65[56] 357,145[56] 6,9[56]
13 Minas Gerais Belo Horizonte 20,9[57] 586,519[57] 33,4[57]
14 Pará Belém 8,17[58] 1,247.954[58] 6[58]
15 Paraíba João Pessoa 3,9[59] 1,247.954[59] 67[59]
16 Paraná Kurytyba 11,1[60] 199,307[60] 52[60]
17 Pernambuco Recife 9,34[61] 98,076[61] 90[61]
18 Piauí Teresina 3,2[62] 251,611[62] 12,4[62]
19 Rio de Janeiro Rio de Janeiro 16,55[63] 43,777[63] 365[63]
20 Rio Grande do Norte Natal 3,4[64] 52,811[64] 60[64]
21 Rio Grande do Sul Porto Alegre 11,25[65] 281,731[65] 38[65]
22 Rondônia Porto Velho 1,76[66] 237,590[66] 6,6[66]
23 Roraima Boa Vista 0,535[67] 224,303[67] 2[67]
24 Santa Catarina Florianópolis 6,8[68] 95,733[68] 65[68]
25 São Paulo São Paulo 44,3[69] 248,222[69] 166[69]
26 Sergipe Aracaju 2,2[70] 21,918[70] 94[70]
27 Tocantins Palmas 1,5[71] 277,720[71] 5[71]
Stan na 2015

Demografia[edytuj]

Współczesny skład etniczny Brazylii jest odzwierciedleniem jej historii. 47,7% mieszkańców Brazylii stanowią ludzie rasy białej, pardo (czyli ludzie mający białych, indiańskich i czarnych przodków do pardo zalicza się bowiem Mulatów, Zambo i Metysów) 43,1%, murzyni 7,6%, Indianie 0,4%, Azjaci stanowią 1,1%[72]. Rozmieszczenie ludności w Brazylii jest bardzo nierównomierne. W największym regionie północnym (norte) obejmującym wraz z Amazonią około 40% powierzchni kraju, mieszka 7,6% ludności. Największa liczba ludności, stanowiąca 42,4% populacji Brazylii zamieszkuje region południowo-wschodni (sudeste), drugi pod względem liczby ludności jest region północno-wschodni (nordeste), obejmujący 28,1% ludności Brazylii. W regionie południowym mieszka 14,7%, a w regionie środkowo-wschodnim 6,8% ludności kraju[73]. W kilku największych stanach z regionów południowo-wschodniego i południowego, mianowicie: São Paulo, Minas Gerais, Rio de Janeiro, Rio Grande do Sul i Paraná mieszka ponad połowa wszystkich Brazylijczyków. Stany te są zarazem najbardziej rozwinięte pod względem gospodarczym i wytwarzają łącznie ¾ dochodu narodowego Brazylii[74]. Dysproporcje rozmieszczenia ludności w Brazylii związane są bezpośrednio z ukształtowaniem geofizycznym terytorium kraju, jak również warunkami klimatycznymi. Większość populacji Brazylii zamieszkuje rejon przybrzeżny Atlantyku i część wyżyny brazylijskiej wraz z płaskowyżem centralnym. Tropikalne rejony północne są zamieszkane bardzo rzadko. Wśród ludności w regionach północnych dominuje ludność kolorowa, zaliczana do rasy czarnej oraz Indianie[74]. Stosunkowo wysoki jest także na północy odsetek Brazylijczyków o mieszanych charakterystykach rasowych.

Miasta[edytuj]

W Brazylii znajduje się 5,570 miast[75], 200 miast ma liczbę ludności przekraczającą 140 tys. mieszkańców, co stanowi łącznie 3,5% wszystkich miast w kraju i żyje w nich niespełna połowa wszystkich Brazylijczyków[75]. Na uwagę zasługuje również fakt, że 17 miast ma ponad 1 milion mieszkańców. Największym miastem w Brazylii jest São Paulo, liczące niespełna 12 milionów mieszkańców[75].

Brasília - stolica kraju
Metropolie[75]
Główne
miasto
Stan Ludność
(mln)
São Paulo São Paulo 11,90
Rio de Janeiro Rio de Janeiro 6,45
Salvador Bahia 2,9
Brasília Dystrykt Federalny 2,8
Fortaleza Ceará 2,6
Belo Horizonte Minas Gerais 2,6
Manaus Amazonas 2,0
Kurytyba Paraná 1,8
Recife Pernambuco 1,6
Porto Alegre Rio Grande do Sul 1,5
Belém Pará 1,4
Goiânia Goiás 1,4
Guarulhos São Paulo 1,3
Campinas São Paulo 1,1
São Luís Maranhão 1,0
São Gonçalo Rio de Janeiro 1,0
Maceió Alagoas 1,0
Duque de Caxias Rio de Janeiro 0,87
Natal Rio Grande do Norte 0,86

Statystyki demograficzne i grupy etniczne[edytuj]

Członkowie izolowanego plemienia spotkani w Brazylii
(2014)[76]
Liczba ludności 203 200 000
Ludność według wieku
0-14 lat 26,2% (mężczyźni 27 219 651/kobiety 26 180 040)
15-64 lat 67% (mężczyźni 67 524,642/kobiety 68 809 357)
ponad 64 lata 6,7% (mężczyźni 5 796 433/kobiety 7 899 650)
Wiek (mediana)
W całej populacji 29,3 lat
Mężczyzn 28,3 lat
Kobiet 30,1 lat
Przyrost naturalny 1,170%[76]
Współczynnik urodzeń 17,79 urodzin/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów 6,36 zgonów/1000 mieszkańców
Współczynnik migracji –0,09 migrantów/1000 mieszkańców
Ludność według płci
poniżej 15 lat 1,04 mężczyzn/kobiet
15-64 lat 0,98 mężczyzna/kobietę
powyżej 64 lat 0,73 mężczyzn/kobiet
w całej populacji 0,98 mężczyzn/kobiet
Umieralność noworodków
W całej populacji 21,17 śmiertelnych/1000 żywych
płci męskiej 24,63 śmiertelnych/1000 żywych
płci żeńskiej 17,53 śmiertelnych/1000 żywych
Oczekiwana długość życia
W całej populacji 73,4 lat[76]
Mężczyzn 68,97 lat
Kobiet 76,27 lat
Współczynnik dorosłych z HIV/AIDS 0,7% (2003)
Liczba osób żyjących z HIV/AIDS 660 000 (2003)
Liczba zmarłych na HIV/AIDS 15 000 (2003)
Indianie stanowiący 0,4% ludności kraju
Afro-Brazylijczycy

Najliczniejszą grupą etniczną zamieszkująca Brazylię jest ludność biała – 47,7%[76], następnie pardo – 43,1%[76], czarni – 7,6%[76], Azjaci (port. aramelos) - 1,1%[76] oraz Indianie - 0,4%[76]. Skład etniczny ludności Brazylii wiąże się ściśle z jej historią. Zanim państwo stało się kolonią Portugalii, mieszkańcami tego regionu byli głównie Indianie[77]. Wraz z podbojem kolonialnym i ekspansją Portugalskiego imperium kolonialnego, rozwojem plantacji zaczęto sprowadzać niewolników z Afryki[77]. Z czasem ludność wszystkich ras zaczęła się mieszać. Ważnym z punktu widzenia historii Brazylii jak i innych krajów Ameryki Łacińskiej jest zjawisko metysażu[77], czyli proces rasowego mieszania się rdzennej ludności Ameryki - Indian z białymi kolonizatorami z Europy. Kolejnym punktem zwrotnym było uzyskanie przez Brazylię niepodległości, co sprawiło, że zaczęli tu zjeżdżać imigranci z całej Europy[77]. W wyniku czego obecnie połowę ludności stanowią mieszkańcy rasy białej oraz kreole[77]. Stosunkowo wysoki jest także odsetek Brazylijczyków o mieszanych charakterystykach rasowych. Proporcje udziału poszczególnych grup rasowych w makroregionach i stanach Brazylii, zależne są od ich położenia geograficznego[78]. W dwóch regionach Brazylii, południowo-wschodnim i południowym odsetek białych Brazylijczyków przekracza średnią dla całego kraju[78]. W regionie południowym aż 83,6% Brazylijczyków to biali[78], natomiast 11,6% to ludność mieszana rasowo[78]. Region południowy, obejmujący zasiedlane niegdyś przez imigrantów europejskich stany Paraná, Santa Catarina i Rio Grande do Sul, jest zasiedlony przez najbardziej jednorodną rasowo, białą ludność[78]. Biali i mieszani rasowo Brazylijczycy stanowią też ponad 90% większość w stanach regionu południowo-wschodniego[78]. Największy odsetek białych Brazylijczyków mieszka w stanach[78]: Santa Catarina – 89,3%, Rio Grande do Sul – 86,5%, Paraná – 72,3%, São Paulo – 70,7%. Najbardziej kolorowe, w sensie udziału odsetka ludności czarnej i mieszanej rasowo są stany regionu północno-wschodniego[78]. W całym regionie czarni Brazylijczycy stanowią 7,7%[78] ludności, zaś mieszani rasowo aż 58%[78]. Największy odsetek ludności mieszanej rasowo – 64% – mieszka w rejonie północnym[78]. Większość z nich to Mulaci. Największym odsetkiem Indian cechuje się ludność regionu północnego, przy czym w stanie Amazonia żyje tylko 8 009[78] Brazylijczyków z tej grupy rasowej. Stosunkowo równomiernie rozlokowani są w poszczególnych regionach i stanach Brazylii Azjaci, zaliczani do rasy żółtej. Ponad 60% wszystkich członków tej grupy rasowej żyje w stanie São Paulo[78].

Procesy urbanizacyjne[edytuj]

Ludność poszczególnych grup etnicznych jest skupiona w określonych regionach. Obszary południowe i południowo-wschodnie zamieszkują biali, Wschód i północny-wschód zasiedlają Murzyni, a Indianie koncentrują się na terenie Amazonii. Mieszkańcy kraju nie są równomiernie rozmieszczeni na terenie kraju, skupiają się głównie na wybrzeżu do 500 km w głąb lądu. Dysproporcje rozmieszczenia ludności w Brazylii związane są bezpośrednio z ukształtowaniem geofizycznym terytorium kraju, jak również warunkami klimatycznymi, w wyniku czego tropikalne rejony północne są zamieszkane bardzo rzadko[77]. Rozmieszczenie ludności rasowej wg kryterium miasto/wieś wskazuje, że już ponad ¾ Brazylijczyków mieszka w strefach zurbanizowanych, gdy nieco więcej niż 20% lokuje się w interiorze, jako ludność wiejska, rozproszona po fazendach i osadach rolniczych. Zjawisko to nie dotyczy Indian, z których niemal połowa wciąż zamieszkuje niezurbanizowane tereny interioru[77]. W miastach liczących powyżej 1 miliona mieszkańców mieszka około 1/3 ludności Brazylii. Małe miasteczka w interiorze skupiają ludność utrzymującą się w zdecydowanej większości z pracy na roli][79]. Wielkie miasta stanowiące wcześniej w zdecydowanej większości siedliska białej większości, stają się miejscem imigracji i osiedlenia coraz liczniejszych kategorii kolorowej i mieszanej rasowo ludności[79].

Problemy społeczne[edytuj]

Wielkie metropolie, przeludnienie, a także slumsy są jednym z problemów w Brazylii

Pomimo rozwoju gospodarki, wzrostu zamożności społeczeństwa, Brazylię dotykają poważne problemy gospodarcze. Ubóstwo jest zjawiskiem powszechnym, a biednych przybywa wraz z szybko wzrastającą liczbą mieszkańców. Mieszkańcy wielkich miast w Brazylii trudzą się przede wszystkim problemem przeludnienia ośrodków miejskich, jak i również wzrostem przestępczości, patologii społecznych czy bardzo złych warunków higienicznych. Istotnym problemem jest także utrudniony dostęp do opieki zdrowotnej, skutkujący licznymi epidemiami chorób[80].

Przestępczość i przemoc[edytuj]

Samochody policji stanowej w Rio de Janeiro

Przestępczość, narkobiznes oraz bieda to nieodłącznymi składowe życia Brazylijczyków. Brazylia to kraj o jednym z największych wskaźników brutalnych przestępstw, takich jak morderstwa i rabunki[81]. Wysoki poziom przestępczości związany jest z nieudolnym Wymiarem Sprawiedliwości, a także brutalnością policji, w opinii mieszkańców najbiedniejszych dzielnic istnieje przeświadczenie, że boją się policji w tym samym stopniu co gangów. Z jednej strony chodzi o ogromnej skali korupcję, trudną do ukrócenia przez kolejne brazylijskie rządy, z drugiej strony policjanci są kuszeni wielkimi w porównaniu z pensją pieniędzmi, jakie oferują im za współpracę handlarze narkotyków[81]. Częstą praktyką jest również wymuszanie haraczy przez policjantów od lokalnych gangów[81]. Brazylia to drugi po Stanach Zjednoczonych największy rynek zbytu dla kokainy na świecie[81]. Co istotne, w dużej mierze sprowadzana jest tam na własne potrzeby konsumpcyjne, a w mniejszej na reeksport do USA i Europy. Poza tym, w Brazylii uprawia się również duże ilości marihuany, co jest przyczyną istnienia karteli narkotykowych. Narkohandel od lat stanowi jeden z największych problemów wewnętrznych kraju[81]. Charakterystyczną cechą narkobiznesu w Brazylii jest bezkompromisowa przemoc. Według Światowej Organizacji Zdrowia liczba zabójstw w Brazylii wynosi 30-35 na 100.000 mieszkańców, plasując kraj w gronie 20 krajów o najwyższym współczynniku zabójstw na świecie[82]. W samym tylko Rio de Janeiro średnia liczba zabójstw wynosi około 5 tysięcy rocznie[83]. Istotnym problemem w kraju są również liczne porwania i uprowadzenia dla okupu, rozboje i kradzieże oraz walki karteli narkotykowych o lokalne wpływy[81].

Korupcja[edytuj]

Protesty przeciw wszechobecnej korupcji w Brazylii

Korupcja w Brazylii jest powszechnym problemem społecznym. Według Corruption Perceptions Index (Wskaźnik Percepcji Korupcji) Brazylia zgromadziła 38 punktów, zajmując 76[84] lokatę spośród wszystkich 167 przebadanych krajów, tym samym notując najwyższy spadek w rankingu. Największą gospodarką Ameryki Łacińskiej wstrząsnął skandal korupcyjny na wielką skalę w przedsiębiorstwach państwowych, w tym w gigancie naftowym Petrobras, w który zamieszani byli wysocy rangą przedstawiciele władz. Firma przez lata dawała łapówki co najmniej 25 deputowanym, sześciu senatorom i trzem gubernatorom[85]. Wszechobecna korupcja oraz wzrost cen wywołało w 2013 r. skalę protestów, które następnie przekształciły się w zamieszki oraz ostre starcia z policją[83]. Korupcja mimo, iż jest poważnym przestępstwem, jest ważnym elementem polityki Brazylii. Przez wiele lat osoby mające na swoim koncie liczne defraudacje, czy oskarżane o korupcję brały udział w wyborach, w wyborach licznie brali udział również politycy skazani wyrokami przez sąd[86]. Korupcja była także jedną z przyczyn odsunięcia w maju 2016 r. prezydent Dilmy Rousseff od władzy[87].

Dzielnice nędzy i favelas[edytuj]

Fawela Rocinha

Ogromnym problemem społecznym Brazylii są wielkie nierówności w społeczeństwie oraz wszechobecna bieda. Szacuje się, że nadal 16 milionów ludzi żyje w biedzie w prymitywnych warunkach, bez szansy na poprawę sytuacji, dobrą edukację i opiekę medyczną[83]. Imigranci do miast, zwłaszcza czarni Brazylijczycy, Indianie oraz ludność mieszana rasowo, która cechuje się niskim poziomem wykształcenia, brakiem kwalifikacji zawodowych, ubóstwem. W największych brazylijskich miastach, takich jak Rio de Janeiro, São Paulo czy nawet na obrzeżach stolicy kraju Brasílii, licznie powstają tzw. „dzielnice nędzy” (port. favelas). W samym Rio de Janeiro jest ich już około 800. Najliczniejsza z nich liczy ponad 200 tys. mieszkańców, znajdująca się w dzielnicy Cidade de Deus[88]. Większość favelas to tworzone spontanicznie na zboczach wzgórz zgrupowania chat, część to pozostałości nieudanego planu rządu z lat 60. próbującego radzić sobie z postępującą wówczas urbanizacją[88]. Występuje tu wszechobecność narkotyków, istnieje grup przestępczych, przemoc oraz liczne zabójstwa, w tym nawet dzieci. Większość osób żyje tutaj za mniej niż 1$ dziennie[89]. Duże role w fawelach odgrywają facção[90], czyli kryminalne organizacje przypominające mafie, powstałe w celu dystrybucji narkotyków. Największa z nich to: Comando Vermelho, w ideologii nawiązująca do komunizmu, druga to ADA Amigos dos Amigos (przyjaciele przyjaciół), trzecia organizacja to kolejna forma, która wyewoluowała z Comando Vermelho - Terceiro Comando Puro, między którymi nieustannie toczy się wojna. Największą fawelą jest Rocinha, znajdująca się São Conrado nieopodal Rio. Z biegiem czasu wraz ze stopniowym polepszaniem się poziomu bezpieczeństwa w fawelach, stały się one wizytówką turystyczną Brazylii, do których obecnie organizowane są nawet wycieczki z przewodnikiem. O życiu w faweli opowiada film pt. „Miasto Boga”.

Język[edytuj]

 Osobny artykuł: język portugalski.
Brazylijska Akademia Literatury

Oficjalnym językiem urzędowym w Brazylii jest język portugalski, a właściwie tzw. język portugalski odmiana brazylijska[91], co zapisane jest w konstytucji (Artykuł 13 Konstytucja Federacyjnej Republiki Brazylii[92]). Język portugalski używany w Brazylii (português do Brasil lub português brasileiro) znacznie różni się od swojej wersji europejskiej, przy czym należy zaznaczyć, że obie wersje są dla siebie wzajemnie zrozumiałe we wszystkich krajach portugalskojęzycznych[93]. W wariancie brazylijskim, w przeciwieństwie do europejskiego, nie występuje redukcja samogłosek w sylabach nieakcentowanych, co czyni jego wymowę bardziej miękką i melodyjną. Ponadto język portugalski brazylijski i jest wzbogacony szeregiem słów i zwrotów z języków brazylijskich Indian i byłych niewolników z zachodniej Afryki. Istnieją także znaczne różnice w słownictwie potocznym oraz w gramatyce oby dwu wersji. Brazylia jest pierwszym krajem luzofonii, która wprowadziła nowe zasady pisowni w języku portugalskim[94]. Traktat o jednolitej ortografii języka portugalskiego zawarło w 1990 roku osiem krajów, m.in. Brazylia, Portugalia, Angola i Mozambik, a w 2004 roku do tych krajów po uzyskaniu niepodległości dołączył Timor Wschodni. Traktat przewidywał usunięcie akcentów i innych znaków diakrytycznych stosowanych np. w Portugalii, ale pomijanych w Brazylii[94]. Reformę również poprał Parlament Portugalii, dodając do alfabetu trzy nowe litery. Ok. 2 tys. słów będzie się pisało wg wersji brazylijskiej. Zmiany polegają na wpisaniu do alfabetu trzech dotąd nieistniejących liter: y, k i w[95]. Regulacją języka portugalskiego i literatury brazylijskiej zajmuje się Brazylijska Akademia Literatury (port. Academia Brasileira de Letras) założona w Rio de Janeiro 20 lipca 1897 r. przez brazylijskich pisarzy: Joaquima Marię Machado de Assis, Lúcio de Mendonça, Inglês de Sousa, Joaquima Nabuco oraz Ruy Barbosę[96]. Ponadto na pograniczu Brazylii i Argentyny oraz Brazylii i Urugwaju używa się portuñol, czyli mieszkanki języka portugalskiego i hiszpańskiego. Za prezydentury Lula da Silvy w 2005 r. zostało wprowadzone tzw. prawo hiszpańskiego (hiszp. Ley de español), które obliguje wszystkie typy szkół zarówno publiczne jak i prywatne do obowiązkowego nauczania języka hiszpańskiego[97]. W związku z czym jest to drugi pod względem liczby używających język kraju[98].

Gospodarka[edytuj]

 Osobny artykuł: gospodarka Brazylii.
Dystrykt finansowy São Paulo
Zapora wodna Itaipu, będąca wspólnym przedsięwzięciem Brazylii i Paragwaju, będąca drugą co do wielkości elektrownią wodną na świecie

Gospodarka kraju opiera się na eksploatacji bogatych zasobów naturalnych, rolnictwie i szybko rozwijającym się przemyśle. Według szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego PKB Brazylii w 2015 r. wyniósł 3208 mld USD (15 518 USD na jednego mieszkańca)[99]. Z kolei PKB nominalny wyniósł 2356 mld USD (11 527 USD na jednego mieszkańca)[99]. Pewnym problemem jest stanowi wysokie zadłużenie zagraniczne kraju przekraczające 179 mld USD, jednak cały dług nie przekracza bezpiecznego poziomu 50% PKB. Brazylia zaliczana jest do krajów rolniczych z rozwijającym się przemysłem. Jednakże kraj uważany jest za państwo o najbardziej nierównomiernym podziale dochodów między obywateli. Dysproporcje rozmieszczenia ludności w Brazylii związane są bezpośrednio z ukształtowaniem geofizycznym terytorium kraju, jak również warunkami klimatycznymi[100]. Ze względu na swe położenie i wielkość kraju państwo jest bardzo bogate w surowce mineralne. Największą rolę odgrywa wydobycie rud żelaza, cyny, chromu, manganu, miedzi, boksytów. Stan Minas Gerais jest najbogatszym w surowce regionem Brazylii[101]. Z wyjątkiem gazu ziemnego i ropy naftowej wydobywa się tu wszystkie surowce mineralne kraju. Brazylia jest także największym dostawcą kamieni półszlachetnych na rynki światowe[100]. Niedawno odkryte złoża ropy naftowej i gazu ziemnego pozwoliły Brazylii stać się drugim ich producentem na kontynencie[100].

Przemysł[edytuj]

W okresie ostatnich dwudziestu lat zaszły ogromne przemiany gospodarcze. Ogromne nakłady w przemyśle, energetyce i transporcie spowodowały rozwój przemysłu. Największe okręgi przemysłowe w Brazylii znajdują się w São Paulo (65% ogólnej produkcji przemysłowej), Rio de Janeiro oraz Minas Gerais. Przede wszystkim występuje tam przemysł: włókienniczy, odzieżowy, spożywczy, mineralny, maszynowy, Przemysł metalowy|metalowy]], cukierniczy, mięsny, olejowy, elektrotechniczny, chemiczny[101]. Kraj ten jest światową potęgą, jeśli chodzi o produkcję energii ze źródeł odnawialnych. Na obfitych w wodę rzekach powstało wiele elektrowni wodnych, które dostarczają ponad 90% energii elektrycznej kraju. Hydroelektrownie stanowią aż 85,50% ogólnego udziału w strukturze produkcji energii. Pozostałe źródła to biomasa - 4,10%, gaz ziemny - 3,30%, olej Diesla - 2,80%, elektrownie atomowe - 2,50%, węgiel kamienny - 1,6% i energia wiatru - 0,1%[102].

Rolnictwo[edytuj]

Plantacja kawy w stanie Minas Gerais
Uprawa soi w stanie Parana

Podstawą rolnictwa w Brazylii jest plantacyjna uprawa ziemi i ekstensywna hodowla zwierząt tj: wykorzystywanie naturalnych obszarów łąk i pastwisk oraz niewielkie nakłady pracy. Na terenie Brazylii występują liczne latyfundia, czyli wielkie gospodarstwa hodowlane, osiągające powierzchnie kilkuset tysięcy hektarów[103]. Dominujące w Brazylii rolnictwo plantacyjne dostarcza zbiorów stawiających kraj w czołówce światowych producentów. Brazylia jest jednym z największych producentów żywności na świecie. W produkcji i eksporcie kawy zajmuje pierwsze miejsce na rynkach światowych. Najwyższy na świecie jest także eksport koncentratu pomarańczowego. Kraj jest także jednym z głównych światowych producentów soi, trzciny cukrowej, manioku, fasoli, bobu, kakao i bananów oraz ryżu. Brazylia znajduje się też w czołówce państw pod względem pogłowia bydła[101]. Ważne miejsce w gospodarce kraju zajmuje eksport koncentratu pomarańczowego[101]. Udział rolnictwa w tworzeniu produktu krajowego brutto wynosi około 11%. Obecnie 31% ogółu zatrudnionych pracuje w rolnictwie[101].

  • Struktura użytkowania ziemi w Brazylii[104]:
Struktura użytkowania
Lasy 57,4%
Łąki i pastwiska 21,7%
Użytki rolne 31,2%
Grunty orne i plantacje 6%

Lasy - 57,4% dostarczają 259 mln m³ drewna rocznie, kauczuku 96 tys. ton. Drzewo pozyskuje się głównie w celach użytkowych, w przemyśle meblarskim, drewno mahoniowe i palisandrowe. Użytki rolne stanowią drugą wielkość w tej strukturze - 31,20%. Łąki i pastwiska - 21,70% oraz grunty orne i plantacje - 6,00%. Ziemie uprawne i plantacje są rozmieszczone głównie na wschodzie i południu kraju, ponieważ występują tam urodzajne gleby[105]. Brazylia jest samowystarczalna, jeśli chodzi o produkcję żywności, nadwyżki przeznaczone są na eksport.

Usługi[edytuj]

Samolot Fokker 100, należący do Brazylijskich linii lotniczych TAM Linhas Aéreas

W Brazylii, jako w kraju dynamicznie rozwijającym się usługi stanowią bardzo ważną część gospodarki. Niemal, co druga osoba spośród ludzi zdolnych do pracy jest zatrudniona właśnie w tym sektorze[106]. Składa się on z usług publicznych i prywatnych. Na sektor publiczny składa się krajowa i lokalna biurokracja oraz przedsiębiorstwa użyteczności publicznej[107]. W sektorze prywatnym znaczna częśd pracowników zatrudniona jest w branżach hotelarskich (hotele, restauracje i bary). Szeroko rozpowszechnione są też usługi lotnicze[107]. W Brazylii znajduje się ponad 20 międzynarodowych lotnisk. Obecnie w Brazylii najsilniej rośnie zatrudnienie w branży informatycznej, czego skutkiem jest powstawanie dużych informatycznych korporacji[107].

Znane spółki[edytuj]

  • Itaú Unibanco Holding S.A. - brazylijski bank notowany na rynku publicznym. Został utworzony w 2014 roku w wyniku połączenia dwóch banków Itaú oraz Unibanco[108], stanowiąc największy konglomerat finansowy na półkuli południowej oraz dziesiąty co do wielkości na świecie. Spółka jest notowana na Giełdzie Papierów Wartościowych (Bolsa de Valores, Mercadorias & Futuros) w São Paulo[108][109] oraz w Nowym Jorku (na New York Stock Exchange)[110]. Jest to drugi co do wielkości aktywów bank w Brazylii. Stanowi około 11% wartości brazylijskiego rynku usług bankowych. Dokonuje operacji oraz ma swoje siedziby w obu Amerykach, Europie oraz Azji. W 2013 roku osiągnął zysk netto w wysokości 16,522 mln $. Bank zatrudnia około 95 700 pracowników[111].
Siedziba Petrobrasu S.A. w Rio de Janeiro
  • Bradesco to bank, powstały w 1943 roku pod nazwą Banco Brasileiro de Descontos S.A.. Do momentu fuzji Itaú oraz Unibanco, to właśnie Bradesco był największym co do wartości aktywów prywatnym bankiem w Brazylii. W 1968 r. wydał pierwszą kartę kredytową w Brazylii, a 28 lat później wprowadził pierwszy południowoamerykański system bankowości internetowej. Bradesco posiada największą sieć oddziałów wśród krajowych banków. Jest notowany na giełdzie w São Paulo, Nowym Jorku oraz Madrycie[114]. W maju 2015 bank zatrudniał 95 520 osób[114].
  • JBS S.A. to największe przedsiębiorstwo przetwórstwa spożywczego pod względem wielkości sprzedaży na świecie. Zajmuje się przetwórstwem mięsnym. Jest największym eksporterem białka zwierzęcego na świecie, sprzedając swoje produkty do ponad 150 krajów na całym świecie.Przedsiębiorstwo zostało założone w 1953 r. w Anapolis, zaś obecnie siedziba

zarządu mieści się w São Paulo, zatrudniając ok. 185 000 pracowników[115].

  • Vale S.A. to międzynarodowa korporacja metalurgiczna i górnicza, a także jeden z największych operatorów logistycznych w Brazylii. Jest

największym producentem rudy żelaza oraz niklu, a także posiadaczem dziewięciu elektrowni wodnych[116]. Spółka jest notowana na giełdzie w São Paulo, Nowym Jorku, Paryżu, Madrycie i Hongkongu[116]. W momencie powstania w 1942 roku przedsiębiorstwo nosiło nazwę Companhia Vale do Rio Doce i należało do państwa, prywatyzacja nastąpiła dopiero w roku 1997. Obecnie zatrudnia około 85 305 pracowników[116].

Transport[edytuj]

Sześciopasmowa Rodovia dos Imigrantes, przecinająca pasmo Serra do Mar w brazylijskim stanie São Paulo, w południowo-wschodniej części kraju, licząca 44 wiadukty, 7 mostów i 11 tuneli

Infrastrukturę transportową w Brazylii cechują silne różnice regionalne, jak i uboga sieć linii kolejowych oraz jej brak rozwoju. Ponadto w kraju występują wysokie opłat portowe i trudności transportowe związane z regionem Amazonia[117]. W zależności od regionu infrastruktura różni się między sobą gęstością dróg, ich jakością jak i pod względem dostępności różnych środków transportu[117].

Transport drogowy[edytuj]

 Osobny artykuł: Transamazonika.

System drogowy w Brazylii składa się z prawie 2 milionów kilometrów dróg, z czego około 200,000 kilometrów są to drogi brukowane[118]. Transamazonika, zwana również trans-Amazońską autostradą to najdłuższa autostrada w Brazylii[118], której budowę rozpoczęto w 1970[118], jednak ze względu na liczne kontrowersje dotyczące jej wpływy na tereny Amazonii i problemy finansowe Brazylii niektóre odcinki do dziś są tylko drogą gruntową[118]. Program budowy dróg w Brazylii ruszył dopiero w XIX wieku[118], zaś w 1920 r. pojawiła się dopiero pierwsza utwardzana droga, początkowo tylko w północno-wschodniej części kraju w celu zwalczania programów suszy. W 1928[118] roku została otwarta pierwsza asfaltowa szosa - Rio-Petrópolis, dziś zwana Washington Luís. W latach 1940-1950 program budowy dróg nabrał rozpędu, ze względu na trzy główne czynniki[118]: utworzenie Krajowego Funduszu Drogowego w 1946 roku, który ustanowił podatek od paliw płynnych wykorzystywanych na finansowanie budowy dróg przez Państwo, powstanie Petrobras S.A. w 1954 roku, który rozpoczął produkcję asfaltu oraz poprzez rozwój krajowego przemysłu motoryzacyjnego począwszy od 1957 r. Na rozwój transportu drogowego w kraju duże znaczenie miało także przezniesienie stolicy kraju z Rio de Janeiro w głąb kraju do Brasílii, doprowadziło do powstania nowego i ambitnego planu rozwoju dróg, mającego połączyć stolicę kraju z poszczególnymi regionami[118]. W 1973 roku wszedł w życie Narodowy Plan Transportu, który zmienił i ponownie zdefiniował federalny system autostrad, ponadto zmieniona została numeracja dróg i autostrad. Trudności gospodarcze kraju od końca 1970 spowodowały stopniowe pogorszenie się stanu sieci drogowej. W 1980 roku, szybki wzrost uległ stagnacji[118]. Począwszy od 1990 r., ze względu na wysokie koszty i neoliberalną polityki poprzez ograniczenie wydatków publicznych na inwestycje strukturalne, rozpoczęto kampanię mającą na celu prywatyzację dróg[118]. Pomimo tego nadal w XXI w. jakość dróg w Brazylii jest bardzo zła, wiele dróg to wciąż drogi nieutwardzane[117].

Transport kolejowy[edytuj]

Stacja Poá
Pociąg spółki Companhia Paulista de Trens Metropolitanos w wielkim regionie São Paulo

Pierwsza linia kolejowa o długości 14,5 km w Brazylii została zainaugurowana w Rio de Janeiro w 1854 roku, łącząca zatokę Guanabara u podnóża gór Serra da Estrela do Petrópolis[118]. Kolejne linie kolejowe powstały na płaskowyżu Nordeste i w regionie São Paulo, łącząc São Paulo z Santos i Jundiaí. Transport kolejowy rozwijał się bardzo szybko począwszy od inauguracji pierwszej linii kolejowej aż do roku 1920[118]. Rok 1940 to początek stagnacji kolei w Brazylii, poprzez naciski ze strony władz centralnych, które dążyły do rozwoju i rozbudowy sieci drogowej[118]. Następnie w wyniku wyłączania kolejnych linii kolejowych i stacji z dalszej eksploatacji, sieć kolejowa, która w 1960 r. miała 38,287 km skurczyła się do 26,659 km w 1980[117][118]. W 1980 roku rząd próbował stworzyć system kolejowy zdolny do zastąpienia transportu drogowego ciężkich ładunków, a jedną z udanych inicjatyw była budowa linii Ferro Carajás, mającej 890km, łącząca stan Pará z portem São Luís. Obecnie licząca 29 259 km sieć kolejowa Brazylii jest bardzo zróżnicowana tak topograficznie jak i technicznie[119]. Najbardziej rozległym jest system o metrowym rozstawie szyn, który obejmuje 23 773 km tras, z czego tylko 581 km zelektryfikowanych[119]. W południowej części kraju, bardziej rozwiniętej gospodarczo stosuje się rozstaw torów 1600 mm, który obejmuje 4 932 km torów z czego 939 zelektryfikowanych[119]. Ze względu na różny rozstaw torów, niektóre odcinki tras zostały zbudowane w formie trójszynowej[119]. w Brazylii istnieje również eksploatowana jedna linia o standardowym rozstawie szyn 1435 mm, która ma długość 194 km. Linia ta leży po północnej stronie amazonki i jest odizolowana od reszty systemu[119]. Obecnie krajowa sieć kolejowa koncentruje się przede wszystkim w regionach południowych, czyli w Sul i Sudeste[117]. Ponadto kraj planuje budowe szybkiej kolei łączącej Rio de Janeiro i São Paulo[120]. Obecnie najpopularniejszą formą kolei są koleje metropolitarne (Companhia Paulista de Trens Metropolitanos), zlokalizowane w obrębie wielkich aaglomeracji.

Transport wodny[edytuj]

Rzeka Tietê

Transport wodny śródlądowy to o najmniejszym stopniu mobilności rodzaj lądowego systemu transportowego w Brazylii, a zarazem jest to system o niższym udziale w transporcie towarowym w całym kraju[118]. Wynika to przede wszystkim z kilku czynników: wiele rzek w Brazylii leży na płaskowyżu, przez co ten system transportu jest znacznie utrudniony, ponadto wiele rzek m.in.: Amazonka czy Paragwaj, są znacznie oddalone od wielkich ośrodków miejskich[117]. W 1980 r. po utworzeniu organizacji gospodarczej Mercosur zwiększono nakłady finansowe na transport wodny. W ostatnich latach poczyniono wiele prac, aby polepszyć ten rodzaj transportu poprzez m.in.: regulację rzek czy budowę zbiorników retencyjnych[117] na takich rzekach jak: Paraná czy Tietê. Obecnie główne drogi wodne to: Tietê - Paraná, São Francisco - Amazonka[117]. Plany rządowe przewidują również projekt budowy dorzecza Nizina Amazonki z dorzeczem Parany. Według założeń droga morska ma połączyć regiony północne, z centrum i południowo-wschodnią częścią kraju[118]. Port w Manaus[118], położony na lewym brzegu rzeki Rio Negro jest największym portem rzecznym w Brazylii. Innym ważnym portem rzecznym jest port w miejscowości Corumbá nad rzeką Paragwaj[118]. Rzeki najczęściej wykorzystywane są w celach turystycznych.

Transport morski[edytuj]

Port w Recife

W latach 192-1945 nastąpił rozkwit przemysłu stoczniowego, a zarazem nastąpił również stały wzrost transportu morskiego. W ramach transportu morskiego w Brazylii działalność ta realizowana poprzez przewozy morskie statkami konwencjonalnymi oraz przewozy ładunków w kontenerach morskich[118]. Główne korytarze transportowe to: Araguaia - Tocantins, aby otworzyć drogę do Oceanu Spokojnego i mieć możliwość dotarcia do głównych rynków w Azji i Pacyfiku[118].

Transport lotniczy[edytuj]

Ze względu na olbrzymie terytorium i duże odległości pomiędzy miastami, transport lotniczy staje się dominującą formą transportu w kraju. Ze względu na brak przejezdności wielu dróg, szczególnie w porze deszczowej w wielu regionach istotną funkcję pełni transport lotniczy. W Brazylii nawet najsłabiej rozwinięte rejony posiadają zwykle lotniska lub mniejsze lądowiska. W kraju działa około dwudziestu międzynarodowych portów lotniczych. W 1969 r. powstała Empresa Brasileira de Aeronautica (Brazylijskie przedsiębiorstwa lotniczego Embraer) produkująca samoloty cywilne, wojskowe i dla biznesu. W 2013 roku Brazylia miała szósty największy rynek przewozów pasażerskich na świecie[122]. Największym portem lotniczym Brazylii jest Port lotniczy São Paulo-Guarulhos[123], drugim co do wielkości portem lotniczym jest Port lotniczy Rio de Janeiro-Galeão[124]. Największymi liniami lotniczymi w Brazylii są[125].: Gol Transportes Aéreos, TAM Linhas Aéreas oraz Azul Linhas Aéreas.

Mapa lokalizacyjna Brazylii
Belo Horizonte
Belo Horizonte
Brasília
Brasília
Cuiabá
Cuiabá
Fortaleza
Fortaleza
Kurytyba
Kurytyba
Manaus
Manaus
Natal
Natal
Porto Alegre
Porto Alegre
Recife
Recife
SDU
SDU
GIG
GIG
Salvador
Salvador
GRU
GRU
CGH
CGH
VCP
VCP
Alta Floresta
Alta Floresta
Altamira
Altamira
Belém
Belém
Boa Vista
Boa Vista
Campo Grande
Campo Grande
Corumbá
Corumbá
Foz do Iguaçu
Foz do Iguaçu
Goiânia
Goiânia
Lábrea
Lábrea
Londrina
Londrina
Macapá
Macapá
Parintins
Parintins
Porto Velho
Porto Velho
Rondonópolis
Rondonópolis
Santa Maria
Santa Maria
Santarém
Santarém
Tefé
Tefé
Teresina
Teresina
Uberaba
Uberaba
Vitória
Vitória
Geographylogo.svg
Porty lotnicze w Brazylii VCP – Campinas, GIG – Rio de Janeiro-Galeão, SDU – Rio de Janeiro-Santos Dumont, GRU – São Paulo-Guarulhos, CGH – São Paulo-Congonhas

Turystyka[edytuj]

Turystyka w Brazylii jest jednym z kluczowych gospodarki kraju. Kraj ten w 2014 r. odwiedziło 6,43 milinów turystów, stawiając ten kraj na trzecim miejscu, po Meksyku i Argentynie w całej Ameryce Łacińskiej pod względem ilości turystów[126]. Uwzględniając walory przyrodnicze, antropogeniczne i stopień rozwoju turystyki, wydziela się w Brazylii pięć podstawowych regionów turystycznych[127]:

Regiony turystyczne[edytuj]

Salvador, największe skupisko afro-Brazylijczyków i jedno z najczęściej odwiedzanych miast

Region Północno-Wschodni obejmujący 1,5 mln km²[129]. O jego atrakcyjności turystycznej decydują przede wszystkim zabytki najstarszych miast brazylijskich takich jak: Olinda, Recife, Salvador, São Luís, oraz miejscowy folklor pozostający pod silnym wpływem kultury afrykańskiej[129]. Region ten jest regionem wyżynnym o rzeźbie mało urozmaiconej, z wyjątkiem środkowej części stanu Bania, gdzie wznosi się pasmo Serra Geral (1850 m n.p.m.)[129]. Charakterystyczną cechą jest tu niedobór wilgoci. W części centralnej ilość opadów wynosi 400-500 mm rocznie, a na wyżynie Borborema nie przekracza nawet 300 mm. Przeważającą część regionu porasta caatinga i tylko w części zachodniej, gdzie swoją obecność zaznacza Nizina Amazonki, występują wilgotne lasy równikowe[129]. Region ten obejmuje wybrzeża nad Oceanem Atlantyckim o długości około 3300 kilometrów[128]. Występuje tu klimat tropikalny, ze średnimi temperaturami powyżej 20 °C. Region ten jednakże ma najwyższe wskaźniki przemocy w całym kraju, jak i również cierpi z powodu wysokiego bezrobocia[129].

Rio de Janeiro, najczęściej odwiedzane przez turystów miasto w Brazylii, widok na wzgórze Corcovado i Pomnik Chrystusa Odkupiciela
Plaża Copacabana
Miasto Santos

Region Południowo-Wschodni jest to najważniejszy region turystyczny kraju, a jednocześnie najgęściej zaludniony, najsilniej zurbanizowany obszar w całej Brazylii[130]. Region ten jest krainą wyżynną, z rzeźbą o charakterze górskim, często niejednolitą[130]. Od południa i wschodu obszar wznosi się stromo nad wąskimi nadbrzeżnymi nizinami, natomiast łagodną pochyłością opada w kierunku północno-zachodnim. Klimat równikowy ulega tu modyfikacji w związku z wysokością nad poziomem morza[130]. Naturalną formacją roślinną jest nadbrzeżny las równikowy oraz campos cerrados - drzewiasta sawanna występująca w części północno-zachodniej[130]. Turystyka tego regionu jest jedną z najważniejszych gałęzi gospodarczych kraju[128]. Jest to także region, który ma największą gęstość zaludnienia (87 osób na km²)[128], jak i najwyższy wskaźnik urbanizacji - 92,1%[128]. W granicach Sudeste wydzielić można trzy podregiony turystyczne, które zawierają się w granicach stanów Rio de Janeiro, São Paulo, Minas Gerais i Espírito Santo. Jest to najbardziej rozwinięty region w kraju, wytwarzający 42,2% całkowitego PKB Brazylii[130]. Sektor usług jest głównym segmentem działalności. Rolnictwo jest tutaj bardzo dynamiczna i różnorodne, z uprawą kawy, pomarańczy i trzciny cukrowej[130]. Kolejnym ważnym sektorem gospodarki jest wydobycie rudy. W stanie Minas Gerais znajdują się duże pokłady żelaza i manganu[130]. Rio de Janeiro to najważniejsze miasto nie tylko tego regionu, ale całej Brazylii, drugie największe miasto, co do liczby mieszkańców, zaś cały stan, leży u pasu progów uskokowych gór Serra do Mar i Serra dos Órgaos, dzielący go na dwie części. Południową - nadbrzeżną, z niskimi płaskowyżami i równinami aluwialnymi, poprzecinaną pojedynczymi wzniesieniami, tzw. morros, oraz północną - stanowiącą zapadlisko rzeki Paraiba[130]. Wzdłuż wybrzeża ciągną się kąpieliska morskie, grupujące się w trzech regionach: nad zatoką Ilha Grande, w granicach miasta Rio de Janeiro oraz wokół przylądka Frio (Armação dos Búzios, Cabo Frio).W miejscowościach górskich, a szczególnie w Serra dos Órgaos rozbudowie ulegają uzdrowiska klimatyczne, jak Teresópolis czy Nova Friburgo. Na terenie pasma górskiego Serra dos Órganos znajduje się Park Narodowy Serra dos Órgãos[131]. Rio de Janeiro - stolica stanu, leżące nad zatoką Guanabara, wśród granitowych głów cukru, założone przez Portugalczyków w 1565 r. jako kolonia La France Antarctique dla uchodźców hugonockich, po kilkuletniej wojnie odzyskane zostało przez Portugalczyków w 1567 r. W okresie początków osadnictwa portugalskiego ufortyfikowano wzgórza Urca i Morro do Castelo, a następnie rozbudowano obecną dzielnicę staromiejską z katedrą, pałacem wicekrólów Brazylii, Izbą Deputowanych oraz licznymi, w większości barokowymi kościołami: Nossa Senhora da Gloria, Nossa Senhora do Canno, Sāo Pedro[131]. W latach 1763-1960 Rio de Janeiro było stolicą Brazylii, zanim od podstaw została zbudowana obecna stolica kraju - Brasilia[132]. Nad miastem dominuje szczyt Corcovado (704 m n.p.m.) z 38-metrowym posągiem Chrystusa Odkupiciela. W południowej części miasta, w otoczeniu morros, jeziora Rodrigo de Freitas i wybrzeża morskiego, położona jest dzielnica Copacabana, znana ze swojej ponad 4-kilometrowej plaży[132]. Sāo Paulo, największe miasto kraju, leżące na krystalicznym płaskowyżu na wysokości 700-800 m n.p.m. to główny wielki ośrodek przemysłowy, handlowy i naukowy Brazylii[131]. Wybrzeże morskie, oddalone od Sāo Paulo o ok. 80 km, jest podstawowym terenem wypoczynkowym regionu, z którym łączy go wybudowana w 1976 r. autostrada. Kąpieliska koncentrują się w pobliżu Santos, São Vicente i São Sebastião.

rzeka parana

Region Południowy zajmuje najbardziej na południe wysuniętą część Wyżyny Brazylijskiej, opadającej ku morzu krawędzią gór Serra do Mar. Znajdują się tu bazaltowe płaskowyże, porośnięte przez lasy araukariowe. Rzeki regionu obfitują w liczne progi i wodospady. Największy z nich to: Iguazú na granicy brazylijko-argentyńskiej o wysokości 60-82 m[133]. Region Południowy znajduje się pod wpływem klimatu zwrotnikowego. Cechują go jednak stosunkowo niskie temperatury powietrza, a nawet mrozy (śr. roczna temp. nie przekracza 22 °C)[134]. W procesie zagospodarowania stanów południowych dużą rolę odegrała imigracja z Europy. Z tego okresu zachowały się liczne ośrodki miejskie, gdzie imigranci kultywują rodzime tradycje i folklor. W skład tego regionu wchodzą stany: Parana, Santa Catarina i Rio Grande do Sul[134]. Dominuje tu klimat umiarkowany, wyjątkiem są północne rejony stanu Parana, gdzie dominuje klimat tropikalny[134]. Sektor produkcyjny wyróżnia się w następujących segmentach: przemysł hutniczy, przemysł motoryzacyjny i tekstylny[134]. Region ten ma najlepsze wskaźniki społeczne w kraju: najniższe wskaźniki śmiertelności niemowląt, najmniejszy poziom analfabetyzmu i wysoki wskaźnik rozwoju społecznego[134].

Widok na sztuczne jezioro Paranoá w stolicy kraju - Brsilii

Region Środkowo-Zachodni region o powierzchni 1,9 mln km² położony w środkowej części kontynentu południowoamerykańskiego. W jego krajobrazie przeważają wielkie płyty osadowe, tzw. chapadóes, o łagodnie sfalowanych powierzchniach, poprzecinanych dolinami o stromych zboczach[135]. Większą część regionu pokrywa sawanna, a lasy występują głównie na pograniczu z Amazonią. Panuje tu klimat podzwrotnikowy, z małymi różnicami termicznymi w ciągu roku i sumą opadów sięgającą od 1000 do 2000 mm rocznie. W zachodniej części Centro-Oeste, w pobliżu granicy z Boliwią, rozciąga się największy w Ameryce Południowej obszar bagienny, zajmujący powierzchnię blisko 100 tys. km²[135]. W 1982 r. utworzono tam park narodowy Pantanal Matogrossense gdzie reprezentowane są wszystkie typowe dla tego obszaru formacje roślinno-glebowe. W granicach regionu znajdują się ponadto dwa inne parki narodowe: Ilha do Bananal, na Wyspie Bananowej, zajmujący powierzchnię 30 tys. km² na rzece Araguaia, z rezerwatem Indian Caiapós[135] i Salto de Itiguara w pobliżu stolicy kraju - Brasilii[135]. Idea założenia stolicy na Płaskowyżu Centralnym (Planalto Central - 1000 m n.p.m.), propagowana już od 1823 r., przyjęła realny kształt za prezydentury Juscelino Kubitschka de Oliveira. W 1956 r. rozpoczęto budowę miasta, które już 27 kwietnia 1960 r. zostało stolicą dzisiejszej Brazylii[135]. Założenia urbanistyczne i architektoniczne miasta Brasilii położonego w sąsiedztwie sztucznego jeziora Paranoá stworzyli jeden z najwybitniejszych architektów Oscar Niemeyer i Lucio Costa[136].

Widok na lasy deszczowe w dorzeczu rzeki Amazonki

Region Północny (Amazonia) zajmuje obszar ponad 3,5 mln km² tj. ponad 42% terytorium Brazylii[137]. Jego centrum tworzy osadowa nizina, którą przecina rzeka Amazonka i jej liczne dopływy. Typowymi formami geomorfologicznymi, które tu występują, są niskie (ok. 100 m) płyty piaszczysto-gliniaste, oddzielone od aluwialnej doliny niewysokimi skarpami[137]. Amazonka, stanowiąca podstawowy szlak wodny tej części kontynentu, rozlewa się na kilka, a przy wyŜszych wodostanach, nawet na kilkadziesiąt kilometrów. Przy ujściu dzieli się na dwa ramiona, między którymi znajduje się, częściowo zabagniona wyspa Marajó. Przeważającą część regionu (ok. 80%) porasta największy na świecie kompleks wilgotnych lasów równikowych[137]. Amazonia, pomimo duż ej atrakcyjności turystycznej ze względu na bardzo ograniczoną dostępność komunikacyjną oraz znikomą wielkość bazy noclegowej, znajduje się na marginesie ruchu turystycznego[138]. Najważniejszymi ośrodkami turystycznymi są tu: położone na wybrzeżu miasto Belem oraz oddalony o 700 km od niego rzeczny port Manaus[138].

Turyści zagraniczni[edytuj]

Źródło[139]

L.p. Narodowość Liczba osób
(w tys.)
1  Argentyna 1743,9
2  Stany Zjednoczone 656,8
3  Chile 336,9
4  Paragwaj 293,8
5  Francja 282,4

Regiony, w których skupia się ruch turystyczny Brazylii to[139]: Rio de Janeiro (34, 7%), Santa Catarina (25, 1%), Paraná (20, 3%), São Paulo (22, 1%), Amazonia (22%), Florianópolis (12,1%), Salvador (11,5%).

Dochody z turystyki[edytuj]

Turyści oglądający panoramę wodospadu Iguazú

Turystyka w Brazylii jest rozwijającym się sektorem. Ten kraj odwiedziło 6,430,000 turystów w 2014 r.[126], stanowi to wzrost o 4% w porównaniu z rokiem 2013. Daje to Brazylii pozycję drugiego najczęściej odwiedzanego kraju w Ameryce Południowej. Niespełna 5,6 mln turystów odwiedzających Brazylię dostarczyło wpływów finansowych w wysokości 4.9 miliarda dolarów, jest to o 12.5% więcej w porównaniu z rokiem 2012[139]. Brazylia była najchętniej odwiedzana przez obywateli: Argentyny, Stanów Zjednoczonych, Chile, Paragwaju i Francji[139]. Zwiedzający pozostawili w Brazylii 5,2 miliardy dolarów, czyniąc z Turystyki jedną z ważniejszych dziedzin gospodarki narodowej[139]. Do Brazylii najczęściej podróżują ludzie z klasy średniej wyższej i zamożni, gdyż podróż jest ta dosyć kosztowna ze względu na położenie geograficzne tego kraju. Zakwaterowanie wybierane jest najczęściej w hotelach 3 i 4 gwiazdkowych. Ze względu na dość wysoki poziom przestępczości kwatery prywatne nie należą do popularnych obiektów noclegowych. Najczęściej wybieranym okresem do przyjazdu do Brazylii, dla turystów z całego świata jest okres Karnawału w Rio de Janeiro.

Kultura[edytuj]

 Osobny artykuł: Muzyka brazylijska.
Karnawał w Olindzie

Przemieszanie elementów europejskich, afrykańskich i amerykańskich wytworzyło nową oryginalną kulturę. Najsłynniejszym festiwalem rozsławiającym Brazylię na cały świat jest odbywający się przed wielkim postem karnawał w Rio de Janeiro. Zawsze zaczyna się w sobotę przed Środą Popielcową i trwa nieprzerwanie cztery dni i noce. Narodowym tańcem jest Samba przywieziona przez niewolników z Angoli. Największym rzeźbiarzem okresu kolonialnego był Aleijadinho. Autorem narodowej powieści pod tytułem Os Sertões jest Euclides da Cunha.

Karnawał w Rio de Janeiro[edytuj]

Karnawał w Rio de Janeiro

Karnawał jest świętem, które wywodzi się z cyklu liturgicznego Kościoła. Największy na świecie karnawał w Rio de Janeiro stał się szczególnie modny po 1933 r., kiedy to Ginger Rogers i Fred Astaire zatańczyli kariokę w musicalu „Flying Down to Rio”[140]. Karnawał ten co roku przyciąga ponad 100 tysięcy turystów, a jego początki sięgają XVIII w[140]. Pierwotnie jednakże nie była to zabawa. W okresie przed środą popielcową, przez kilka dni nazywanych entrudo (pol. ostatki), ludzie robili sobie żarty. Z biegiem czasu zrezygnowano z tej tradycji i zastąpiono je bardziej cywilizowanymi - rzucaniem serpentyn, polewanie się perfumami czy rzucaniem konfetti[140]. W 1840 r. w Rio de Janeiro, w hotelu Italia odbył się pierwszy elegancki bal maskowy, który z biegiem lat nabrał typowo brazylijskiego charakteru, a jego królową stała się samba[140]. Początek karnawału w Rio przypada na piątek poprzedzający środę popielcową i trwa do środy rano. Podczas zabawy odbywają się liczne bale i imprezy we wszystkich lokalach miasta. Najbardziej charakterystycznym, zarazem najbardziej widowiskowym elementem jest parada szkół samby. Od 1984 r. jest ona organizowana w sambodromie - wielkim teatrze pod gołym niebem, który został wybudowany specjalnie do tego celu przez Oscara Niemeyera[140], uważanego za jednego z największych architektów XX wieku. Oficjalna nazwa tego obiektu to: Sambodrom Marquês de Sapucaí. Podczas karnawału szkoły tańca prezentując widowiska taneczne specjalnie przygotowane na tę okazję, zarazem rywalizują o tytuł najlepszej, największe szkoły tańca mają nawet ponad 4000 członków. W trakcie odbywania się imprezy wszystkie sklepy i urzędy w Rio są pozamykane, lub pracują krócej[140].

Samba[edytuj]

Karnawał Samby

Historia samby trwa nieco ponad sto lat, jednakże jej początki sięgają dużo dalej sięgają one Afryki jak i też Europy. Sama nazwa tańca pochodzi od słowa „semba” oznaczającego tańce pochodzenia afrykańskiego, charakteryzujące się gwałtownymi ruchami ciała[141]. Prócz samby ludowej istnieje również samba towarzyska, która tańczona jest parami. Początki tej samby znajdują swe źródło w rytmach i pieśniach niewolników afrykańskich. Pierwsi Murzyni byli przywożeni do Brazylii już w latach trzydziestych XVI wieku[141]. Z czasem samba stała się narodowym tańcem Brazylii. Korzenie współczesnej, miejskiej samby, sięgają początku przełomu dziewiętnastego i dwudziestego wieku i wiążą się z mającą miejsce po abolicji masową migracją wyzwolonych niewolników do miast[140]. W Europie Samba po raz pierwszy pojawiła się w roku 1914 i zyskała krótkotrwałe powodzenie. Dopiero po II wojnie światowej nastąpił renesans samby. Wraz z procesem rozprzestrzeniania się samby powstawały nowe jej odmiany, takie jak: samba canção, samba exaltação, samba de breque, samba de partido alto, samba enredo i inne[140], zyskując popularność również w innych krajach Ameryki Łacińskiej.

Choro[edytuj]

Ernesto Júlio Nazareth (1863-1934), brazylijski kompozytor i pianista, skomponował jedno z najbardziej znanych choro pt. „Odeon”

Choro, to muzyka, która powstała w Rio de Janeiro w latach 70. XIX wieku jako skarga mieszkańców tej ziemi na swój los. Nazwę bierze od słowa chorar, oznaczającego w języku portugalskim płakać. Choro, to wbrew swojej nazwie, melodyjne, rytmiczne i szybkie improwizacje, w której uczestniczą wielopokoleniowe rodziny i całe dzielnice[142]. Choro odbywa się regularnie w całej Brazylii 23 kwietnia. Choro powstało z mieszanki rytmów afrykańskich, europejskich melodii i muzycznej historii Indian żyjących w Brazylii[142], w wyniku czego w muzyce choro wyraźne słuchać elementy polki, walca, mazurka czy habanery. Choro było pierwszym brazylijskim stylem muzycznym, który zyskał popularność w całym kraju dzięki wynalezieniu płyty gramofonowej[142]. Początkowo w XIX w. nazwy choro używano na określenie stylu gry rodowitych mieszkańców Rio de Janeiro (Carioca), którzy mieszali różne motywy i gatunki muzyczne. Słychać też było wyraźny wpływ muzyki z Afryki – przede wszystkim tańców lundu i bataque, tradycyjnie związanych z ludem Bantu, którego potomkowie zamieszkiwali wcześniej Angolę oraz Wyspy Zielonego Przylądka. Największą popularność choro zyskało w niższej klasie średniej. Od lat 80. XIX do lat 20. XX wieku styl choro uprawiały przede wszystkim nieformalne grupy, zwłaszcza pracowników fizycznych[142]. Ważną rolę w propagowaniu choro w Brazylii odegrało też radio. Od połowy lat 30. choro pomału odchodziło w zapomnienie – zostało wyparte przez rodzącą się sambę i bossa novę. Od lat 70. XX wieku władze Brazylii starały się o powrót choro do głównego nurtu muzyki popularnej, organizując transmitowane i sponsorowane przez ogólnokrajową telewizję festiwale choro. Obecnie choro stało się modne nie tylko Rio de Janeiro, ale obecne jest również w Stanach Zjednoczonych, zwłaszcza w Nowym Jorku[142]. Najważniejszymi twórcami choro są: Ernesto Júlio Nazareth, Alfredo da Rocha Vianna Filho, Valdir Azevedo czy Jacob Pick Bittencourt oraz José Gomes de Abreu.

Capoeira[edytuj]

 Osobny artykuł: Capoeira.
Capoeira

Capoeira jest brazylijską sztuką walki, która posiada wiele elementów tanecznych. Historia capoeiry sięga XVIII w., kiedy to została stworzona przez niewolników sprowadzonych z Afryki. Rozwijała się tam, gdzie były ich największe skupiska, czyli w takich stanach jak: Bahia oraz Rio de Janeiro. Właściciele hacjend i plantacji w obawie przed buntem zakazali niewolnikom trenowania jakichkolwiek walk. Wówczas to zaczęła się kształtować capoeira, przypominająca bardziej taniec, niż walkę[143]. W ten sposób niewolnicy ukrywali prowadzenie ćwiczeń, jednocześnie pielęgnując swą kulturę. Jej rodowód sięga rytualnych tańców afrykańskich, dlatego też sztuka ta zawiera wiele elementów dla nich charakterystycznych, jak rytm czy pozycje, zawierając również elementy wpływu kultury Indian południowoamerykańskich. Capoeira wykonywana zwykle jest w kole (roda), który wyznaczają ustawieni odpowiednio capoeiristas. Uczestnicy parami wchodzą do środka kręgu i toczą walkę (jogo). Pozostali intonują w tym czasie śpiew nadający walczącym odpowiednią energię (axé)[143]. Ważnym elementem tego kręgu jest grupa osób, która gra na instrumentach (najważniejszy instrument to tzw. Berimbau), nadając w ten sposób rytm do którego dostosowują się osoby walczące wewnątrz kręgu. Współczesna capoeira zawiera wiele elementów akrobatycznych, jak również uderzenia rękoma i głową. Do dziś jednak wyróżnia się spośród innych technik walki tanecznością i dynamiką. Wyróżnia się kilka jej stylów[144]:

  • Capoeira regional, stworzona przez Mestrego Bimbę. Charakteryzująca się szybkością ruchów, bardziej przypominająca walkę niż taniec. Jest to najbardziej pokazowa wersja Cepoeiry.
  • Capoeira Angola, zawierająca najwięcej tradycyjnych elementów - nastawiona na pewien rodzaj gry opierającej się na współpracy i tańcu. Wyodrębniona w XX wieku przez Mestre Pastinha.
  • Capoeira Maculele, w tej wersji cała walka odbywa się z dwoma pałkami lub maczetami w ręku.

Współczesna odmiana nosi nazwę capoeira moderna i stanowi mieszkankę wszystkich stylów[143].

Rodeo w Barretos[edytuj]

Festa do Peão de Barretos, czyli rodeo w mieście Barretos, położonym w południowo-wschodniej Brazylii. Początki sięgają pierwszych lat XX w., kiedy to Barretos było małym miasteczkiem, utrzymującym się z hodowli bydła, a większość mieszkańców trudniła się tym zajęciem. W 1947 r. w trkacie odbywającegfo się kiermaszu prefektura miejska urządziła pierwsze oficjalne rodeo, które cieszyło się ogromnym zainteresowaniem. Skłoniło to hodowców bydła i kowbojów do powołania Stowarzyszenia Niezależnych (Os Independentes)[145], którego zadaniem miała być organizacja i promocja festiwalu. Od tego momentu Stowarzyszenie regularnie organizuje rodea, a Barretos stało się stolicą brazylijskiego rodeo. Tradycja ta ma ponad 60 lat. Obecnie w imprezie trwającej tydzień biorą udział kowboje z całego świata.

Kawa jako element kultury Brazylii[edytuj]

Plantacja kawy

Brazylia to największy producent kawy na świecie. Plantacje kawy zajmują tu obszar większy niż 27 000 km² i są zlokalizowane głównie w południowo-wschodniej części kraju, w prowincjach Minas Gerais, São Paulo i Parana, gdzie środowisko i warunki klimatyczne sprzyjają uprawie krzewów arabiki[146]. Jako że Brazylia stała się największym imperium kawy sami jej mieszkańcy traktują ją jako swego rodzaju tożsamość narodową. Kawa w Brazylii jest serwowana wszędzie, o każdej porze dnia, a jej piciu towarzyszą specjalne zasady. Nigdy się jej w trakcie posiłku, lecz zawsze po zakończeniu jedzenia. Natomiast niezależnie od regionu, na śniadanie w każdym domu serwuje się kawę z gorącym mlekiem[147]. Po śniadaniu Brazylijczycy piją cafezinhos, czyli kawę mocno parzoną i podawaną w małych filiżankach[147]. W Brazylii produkuje się wiele gatunków kawy. W większości ziarna podlegają obróbce na sucho, są suszone na słońcu. Spośród 21 stanów brazylijskich 17 zajmuje się produkcja kawy[147]. W zależności od regionu kawa ma też swój specyficzny smak i aromat, ta z północy ma jodowy posmak, gdyż suszona jest niedaleko wybrzeża[147]. Inną popularną kawą jest robusta, która eksportowana jest na cały świat. Brazylia jest również krajem, w którym pije się najwięcej kawy na świecie[147].

Religia[edytuj]

Brazylijski Kościół katolicki jest największą narodową wspólnotą wiernych na świecie. Obecnie katolicy stanowią około 62-63% społeczeństwa. W São Paulo jest 54% katolików. Liczbę regularnie praktykujących szacuje się na 19-25%, chociaż w miastach praktykuje nieco mniej niż na prowincji. Widoczny jest odpływ wiernych do takich pochodzących głównie z USA wspólnot, jak Świadkowie Jehowy, mormoni (ok. 1 mln), adwentyści czy różne kościoły ewangelikalne, głównie zielonoświątkowe. Liczbę protestantów szacuje się na ponad 25%. Dodatkowo występują spirytualiści i animiści (1,4%), wyznawcy candomblé i okultyzmu (0,5%), buddyści i szintoiści (0,2%) oraz pozostali (1,7%). Niewierzący stanowią 7,4-10% społeczeństwa.

Według danych za rok 2010 Brazylijczycy należeli do następujących wyznań:

Źródło: IBGE, 2010[148]; Prolades, 2010[149]; Pew Forum, 2010[150]; LDS, 2012[151].

Sport[edytuj]

Najpopularniejszym sportem w Brazylii jest piłka nożna. Reprezentacja Brazylii 5 razy zdobyła Mistrzostwo Świata. Za jednego z najlepszych w historii dyscypliny piłkarza na świecie wielu uważa Brazylijczyka Pelé.

Ogromną popularnością w Brazylii cieszą się wyścigi Formuły 1. Brazylijczycy doczekali się wielu wspaniałych kierowców. Szczególnie wspominają tragicznie zmarłego Ayrtona Sennę, który uważany jest za najlepszego kierowcę w historii F1. Obecnie w tej serii wyścigowej startują Felipe Massa i Bruno Senna.

Również w siatkówce halowej mężczyzn Brazylia od 5 lat jest absolutnym dominatorem, gdyż od 2003 roku wygrała większość ważnych turniejów międzynarodowych. Jednym z sukcesów jest pokonanie reprezentacji Polski w finale MŚ 2006 3:0. Największą gwiazdą reprezentacji Brazylii jest od ponad 10 lat Giba. W tej dyscyplinie warto odnotować również sukcesy pochodzących z tego kraju pań.

Coraz popularniejsza na świecie (i również w Polsce) staje się pochodząca ze stanu Bahia capoeira – tradycyjna brazylijska sztuka walki połączona z elementami tańca i egzotyczną muzyką. Sekcje różnych grup ‘capoeira’ prężnie działają też w wielu miastach Polski. Prócz capoeira Brazylijczycy opracowali kilka innych sztuk walki, takich jak luta livre i BJJ – brazylijską odmianę jiu-jitsu.

Brazylia dwa razy organizowała mistrzostwa świata w piłce nożnej: w 1950 i 2014 roku.

W 2016 roku w Rio de Janeiro odbędą się Letnie Igrzyska Olimpijskie.

Siły zbrojne[edytuj]

Brazylia w składzie swoich sił zbrojnych posiada siły lądowe, marynarkę wojenną (Marinha do Brasil) w jej składzie lotnictwo morskie i piechotę morską (Corpo de Fuzileiros Navais) oraz siły powietrzne (Força Aérea Brasileira). Brazylia realizowała program nuklearny mający na celu pozyskanie broni jądrowej. Został on jednak anulowany.

Wojska brazylijskie liczą 328 tys. żołnierzy zawodowych oraz 1,8 mln rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) brazylijskie siły zbrojne stanowią 14. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 33,2 mld dolarów (USD)[152].

 Z tym tematem związana jest kategoria: Wojsko brazylijskie.

Przypisy

  1. IBGE: Área Territorial Brasileira (port.). [dostęp 2015-05-16].
  2. ONZ: World Population Prospects (port.). [dostęp 2015-07-30].
  3. a b c d Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2014. International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2015 (ang.). [dostęp 2015-05-16].
  4. Levine; Robert M. & Crocitti; John J., The Brazil Reader: History, Culture, Politics, Duke University Press 1999, IV – The Vargas Era.
  5. Keen, Benjamin / Haynes, Kate, A History of Latin America, Volume 2, Waldsworth Cengage Learning 2004, s. 356–357.
  6. McCann; Frank D., Soldiers of the Patria: A History of the Brazilian Army, 1889–1937, Stanford University Press 2004, s. 303 2nd paragraph ISBN 0-8047-3222-1.
  7. E. Bradford Burns, A History of Brazil, Columbia University Press 1993 s.352 ISBN 978-0-231-07955-6.
  8. Dulles, John W.F., Anarchists and Communists in Brazil, 1900–1935, University of Texas Press 2012 ISBN 0-292-74076-X.
  9. Frank M. Colby, Allen L. Churchill, Herbert T. Wade & Frank H. Vizetelly, The New international year book, Dodd, Mead & Co. 1989, s. 102 „The Fascist Revolt”.
  10. Bourne, Richard, Getulio Vargas of Brazil, 1883–1954, C. Knight 1974, s. 77.
  11. Beevor, Antony (1982, 2006). The Battle for Spain: The Spanish Civil War 1936–1939. London: Weidenfield and Nicolson. ISBN 0-297-84832-1, s. 139-140. First published as The Spanish Civil War.
  12. Mónica Hirst & Andrew Hurrell, The United States and Brazil: a long road of unmet expectations, Taylor & Francis Books, 2005, ISBN 0-415-95066-X, s. 4–5.
  13. Grzegorz Jaszuński, Świat zdaje egzamin. 1945–1965, wyd. Czytelnik, Warszawa 1967, s. 335.
  14. Pierre Accoce, Pierre Rentchnick, Chorzy, którzy nami rządzą, Wydawnictwo TEST, Lublin 1992, tłum. Marta Kubiak, s. 124-125.
  15. Roett; Riordan, Brazil; Politics in a Patrimonial Society, GreenWood Publishing Group 1999, s. 106-108 ISBN 0-275-95899-X.
  16. Skidmore, s. 201.
  17. Skidmore, s. 202–203.
  18. Skidmore, s. 204.
  19. Skidmore, s. 204–205.
  20. Skidmore, s. 210.
  21. Plinio Corrêa de Oliveira – apologeta własności prywatnej bibula.com.
  22. Fausto (2005), s. 397.
  23. Gaspari, A Ditadura Envergonhada, s. 141–142.
  24. Gaspari, A Ditadura Envergonhada, s. 35.
  25. Richard Young, Odile Cisneros, Historical Dictionary of Latin American Literature and Theater, Scare Crow Press 2011, s. 224.
  26. Crocitti, John J., Brazil Today; an Encyclopedia of Life in the Republic, ABC-Clio 2012 ISBN 9780313346729, s. 395.
  27. Laurence Burgorgue-Larsen & Amaya Úbeda de Torres, The Inter-American Court of Human Rights: Case Law and Commentary, Oxford University Press 2011 ISBN 9780199588787, s. 29.
  28. Crocitti 2012, s. 395-397.
  29. Bradford Burns 1993, s. 457.
  30. Fausto 1999, rozdział 6, The military government and the transition to democracy (1964-1984).
  31. Wybory 2014 – Trochę o Brazylii, którą trudno wyjaśnić i zrozumieć (pol.). terrabrasilis.org.pl. [dostęp 2016-05-16].
  32. Prezydent Brazylii Dilma Rousseff została odsunięta od władzy. Czy to zamach stanu? (pol.). polityka.pl. [dostęp 2016-05-16].
  33. The Chamber of Deputies (ang.). camara.leg.br. [dostęp 2016-05-16].
  34. a b c d e Konstytucja Brazylii (pol.). libr.sejm.gov.pl. [dostęp 2016-05-16].
  35. Banco Cendtral do Brasil - Organização administrativa (port.). bcb.gov.br. [dostęp 2016-05-16].
  36. Brazil: Gross domestic product, constant prices (ang.). imf.org. [dostęp 2016-05-16].
  37. Brazilian foreign policy (ang.). [dostęp 2016-05-16].
  38. a b c d Polityka zagraniczna Brazylii dzisiaj (pol.). brazyliawsm.republika.pl. [dostęp 2016-05-16].
  39. a b Rola Chin w wymianie handlowej Brazylii (pol.). psz.pl. [dostęp 2016-05-16].
  40. BRICM - Mexico (ang.). babelgroup.co.uk. [dostęp 2016-05-16].
  41. Estados do Brasil (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  42. Urbanização do Brasil (port.). atlasescolar.ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  43. Regiões metropolitanas (port.). atlasescolar.ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  44. a b População residente, por situação, sexo e grupos de idade (port.). sidra.ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  45. a b c Acre (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  46. a b c Alagoas (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  47. a b c Amapá (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  48. a b c Amazonas (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  49. a b c Bahia (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  50. a b c Ceará (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  51. a b c Brasília (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  52. a b c Espírito Santo (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  53. a b c Goiás (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  54. a b c Maranhão (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  55. a b c Mato Grosso (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  56. a b c Mato Grosso do Sul (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  57. a b c Minas Gerais (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  58. a b c Pará (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  59. a b c Paraíba (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  60. a b c Paraná (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  61. a b c Pernambuco (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  62. a b c Piauí (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  63. a b c Rio de Janeiro (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  64. a b c Rio Grande do Norte (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  65. a b c Rio Grande do Sul (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  66. a b c Rondônia (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  67. a b c Roraima (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  68. a b c Santa Catarina (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  69. a b c São Paulo (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  70. a b c Sergipe (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  71. a b c Tocantins (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-18].
  72. Brazil – The World Factbook.
  73. Indígenas de Brasil (hiszp.). survival.es. [dostęp 2016-05-18].
  74. a b PIB de todos os Estados do Brasil (hiszp.). curiosando.com.br. [dostęp 2016-05-18].
  75. a b c d As 200 cidades mais populosas do Brasil (port.). http://exame.abril.com.br.+[dostęp 2016-05-18].
  76. a b c d e f g h Demografia do Brasil, dados, etnias, taxas de natalidade e mortalidade, crescimento populacional, estimativas 2013 (port.). suapesquisa.com. [dostęp 2016-05-20].
  77. a b c d e f g Marcin Kula: Historia Brazylii. Wrocław: Ossolineum, 1987, s. 45-65. ISBN 83-04-02056-4.
  78. a b c d e f g h i j k l m Censo Demográfico 2010 opulação residente, por cor ou raça segundo as Grandes Regiões e as Unidades da Federação (port.). ibge.gov.br. [dostęp 2016-05-20].
  79. a b Mariusz Malinowski: Dzieje Brazylii w latach 1889-2010. Warszawa: Instytut Studiów Iberyjskich i Iberoamerykańskich UW, 2013, s. 399-416. ISBN 978-83-60875-57-5.
  80. Marcin Florian Gawrycki: Brazylia jako mocarstwo wschodzące. Warszawa: Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, 2013, s. 40-60. ISBN 978-83-62171-55-2.
  81. a b c d e f Crime in Brazil (ang.). country-data.com. [dostęp 2016-05-20].
  82. InSight Crime 2014 Homicide Round-up (ang.). insightcrime.org. [dostęp 2016-05-20].
  83. a b c Wojna futbolowa w Brazylii (pol.). swiat.newsweek.pl. [dostęp 2016-05-20].
  84. Corruption Perceptions Index 2014: Results (ang.). transparency.org. [dostęp 2016-05-20].
  85. Brazylia w opałach (pol.). forbes.com. [dostęp 2016-05-20].
  86. What has gone wrong in Brazil? (ang.). bbc.com. [dostęp 2016-05-20].
  87. Prezydent Brazylii traci stanowisko (pol.). pb.pl. [dostęp 2016-05-20].
  88. a b Cidade de Deus (port.). riomaissocial.org. [dostęp 2016-05-20].
  89. Guns, drugs and bandidos: inside the favela too violent for Rio’s armed police (ang.). theguardian.com. [dostęp 2016-05-20].
  90. PRINCIPAIS FACÇÕES CRIMINOSAS DO BRASIL (port.). contrun.noblogs.org. [dostęp 2016-05-20].
  91. The World Factbook. Central Intelligence Agency (ang.). [dostęp 2016-05-15].
  92. Kostytucja Brazylii. Rozdział III, Artykuł 12 (pol.). libr.sejm.gov.pl. [dostęp 2016-05-15].
  93. Jacek Perlin: Język portugalski dla początkujących (wersja brazylijska). Warszawa: Wiedza Powszechna, 2004, s. 7. ISBN 83-214-1214-9.
  94. a b Awantura o znikające portugalskie literki (pol.). portugalski.org. [dostęp 2016-05-15].
  95. Portugalski bardziej brazylijski (pol.). portugalski.org. [dostęp 2016-05-15].
  96. Academia Brasileira de Letras (port.). academia.org.br. [dostęp 2016-05-15].
  97. Brasil y el español, condenados al entendimiento (hiszp.). politicaexterior.com. [dostęp 2016-05-15].
  98. Brasil y el español, condenados al entendimiento (hiszp.). americaeconomia.com. [dostęp 2016-05-15].
  99. a b Brazil: Gross domestic product, current prices (ang.). imf.org. [dostęp 2016-05-17].
  100. a b c Gospodarka Brazylii (pol.). travelplanet.pl. [dostęp 2016-05-17].
  101. a b c d e Gospodarka Brazylii (pol.). edukator.pl. [dostęp 2016-05-17].
  102. Brazil's Key Energy Statistics (ang.). eia.gov. [dostęp 2016-05-17].
  103. Rolnictwo Brazylii (pol.). sites.google.com. [dostęp 2016-05-17].
  104. opracowanie na podstawie Encyklopedia PWN
  105. Brazylia. Gospodarka. Encyklopedia PWN
  106. Trade in services in Brazil (ang.). tradingeconomics.com. [dostęp 2016-05-17].
  107. a b c Commercial Production Services in Brazil (ang.). redcreek.info. [dostęp 2016-05-17].
  108. a b Itaú Unibanco agrees to buy Citi Uruguay's retail bank unit (ang.). reuters.com. [dostęp 2016-05-17].
  109. BM&FBovespa (port.). rbmfbovespa.com.br. [dostęp 2016-05-17].
  110. New York Stock Exchange (port.). nyse.com. [dostęp 2016-05-17].
  111. Sobre o Itaú (port.). itau.com.br. [dostęp 2016-05-17].
  112. a b Petrorbas - perfil (port.). petrobras.com. [dostęp 2016-05-17].
  113. Petrorbas - Presença global (port.). petrobras.com. [dostęp 2016-05-17].
  114. a b Banco Bradesco (ang.). forbes.com. [dostęp 2016-05-17].
  115. JBS S.A. (port.). jbs.com.br. [dostęp 2016-05-17].
  116. a b c Sobre a Vale (port.). vale.com. [dostęp 2016-05-17].
  117. a b c d e f g h Transportes no Brasil (port.). mundoeducacao.bol.uol.com.br. [dostęp 2016-05-22].
  118. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t Economia: 1. O transporte no Brasil (port.). passeiweb.com. [dostęp 2016-05-22].
  119. a b c d e Kolej pasażerska w Brazylii (pol.). inforail.pl. [dostęp 2016-05-22].
  120. Brazil Is Pouring $64 Billion Into Infrastructure (ang.). bloomberg.com. [dostęp 2016-05-22].
  121. Portos brasilieros - Comércio Exterior (port.). administradores.com.br. [dostęp 2016-05-22].
  122. Air transport, passengers carried (ang.). data.worldbank.org. [dostęp 2016-05-22].
  123. Aeroporto Internacional de São Paulo/Guarulhos–Governador André Franco Montoro (port.). gru.com.br. [dostęp 2016-05-22].
  124. [http://www.riogaleao.com/institucional/numeros-do-aeroporto/ RIOgaleão - Aeroporto Internacional do Rio de Janeiro] (port.). riogaleao.com. [dostęp 2016-05-22].
  125. The 7 main Brazilian Airlines (ang.). traveltobrazil.org. [dostęp 2016-05-22].
  126. a b International tourism, number of arrivals (ang.). worldbank.org. [dostęp 2016-05-15].
  127. The Travel & Tourism Competitiveness Report 2015 (ang.). weforum.org. [dostęp 2016-05-15].
  128. a b c d e f g h i Turismo no Brasil (port.). [dostęp 2016-05-15].
  129. a b c d e Região Nordeste (port.). [dostęp 2016-05-15].
  130. a b c d e f g h Região Sudeste (port.). [dostęp 2016-05-15].
  131. a b c Região Sudeste (port.). [dostęp 2016-05-15].
  132. a b Rio de Janeiro: największe atrakcje, ciekawostki (pol.). fokus.tv. [dostęp 2016-05-15].
  133. Cataratas del Iguazú (hiszp.). welcomeargentina.com. [dostęp 2016-05-15].
  134. a b c d e Região Sul do Brasil (port.). brasilescola.uol.com.br. [dostęp 2016-05-15].
  135. a b c d e Região Centro-Oeste (port.). brasilescola.uol.com.br. [dostęp 2016-05-15].
  136. Niemeyer's Brasilia: Does it work as a city? (ang.). bbc.com. [dostęp 2016-05-15].
  137. a b c The Amazon Rainforest (ang.). brazil.org.za. [dostęp 2016-05-15].
  138. a b Região Norte (port.). brasilescola.uol.com.br. [dostęp 2016-05-15].
  139. a b c d e Anuário Estatístico de Turismo 2013 (port.). dadosefatos.turismo.gov.br. [dostęp 2016-05-15].
  140. a b c d e f g h A Cidade do Samba no rio de Janeiro (port.). sciebo.br. [dostęp 2016-05-13].
  141. a b Co to jest Samba (pol.). kipisamba.pl. [dostęp 2016-05-13].
  142. a b c d e The Brazilian Choro (ang.). aic.apsl.edu.pl. [dostęp 2016-05-14].
  143. a b c [1] Fluxos e refluxos da capoeira: Brasil e Portugal gingando na roda] (port.). analisesocial.ics.ul.pt. [dostęp 2016-05-14].
  144. Sztuki walki - Capoeira (pol.). sztukiwalki.malutki.pl. [dostęp 2016-05-14].
  145. A história do rodeio em Barretos (port.). independentes.com.br. [dostęp 2016-05-14].
  146. Brazylia. Kawowy gigant. (pol.). http://kawowy.guru.+[dostęp 2016-05-22].
  147. a b c d e Katarzyna Liwak Rybak, Kamil Głuszek, Wojciech Doroszkiewicz, Katarzyna Dembicz, Katarzyna Turkowska-Rawicz: Brazylia. Cuda Świata. Warszawa: New Media Concept Sp. z o.o., 2008, s. 120. ISBN 978-83-89840-31-8.
  148. População residente, por situação do domicílio e sexo, segundo os grupos de religião – Brasil – 2010. IBGE. [dostęp 2013-11-20].
  149. Conela: Resumen estadistico de la iglesia latina global. Prolades.com, 2011.
  150. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-05-22].
  151. Facts and Statistics. An Official WEBSITE of The Church of JESUS CHRIST of LATTER-DAY SAINTS. [dostęp 2014-05-22].
  152. Brazil (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-08-15].

Bibliografia[edytuj]

  • Alves, Maria Helena Moreira (1985). State and Opposition in Military Brazil. Austin, TX: University of Texas Press.
  • Amann, Edmund (1990). The Illusion of Stability: The Brazilian Economy under Cardoso. World Development (s. 1805–1819).
  • Bellos, Alex (2003). Futebol: The Brazilian Way of Life. London: Bloomsbury Publishing plc.
  • Bethell, Leslie (1991). Colonial Brazil. Cambridge: CUP.
  • Costa, João Cruz (1964). A History of Ideas in Brazil. Los Angeles, CA: University of California Press.
  • Fausto, Boris (1999). A Concise History of Brazil. Cambridge: CUP.
  • Furtado, Celso. The Economic Growth of Brazil: A Survey from Colonial to Modern Times. Berkeley, CA: University of California Press.
  • Leal, Victor Nunes (1977). Coronelismo: The Municipality and Representative Government in Brazil. Cambridge: CUP.
  • Malathronas, John (2003). Brazil: Life, Blood, Soul. Chichester: Summersdale.
  • Martinez-Lara, Javier (1995). Building Democracy in Brazil: The Politics of Constitutional Change. Macmillan.
  • Prado Júnior, Caio (1967). The Colonial Background of Modern Brazil. Los Angeles, CA: University of California Press.
  • Schneider, Ronald (1995). Brazil: Culture and Politics in a New Economic Powerhouse. Boulder Westview.
  • Skidmore, Thomas E. (1974). Black Into White: Race and Nationality in Brazilian Thought. Oxford: Oxford University Press.
  • Wagley, Charles (1963). An Introduction to Brazil. New York, New York: Columbia University Press.
  • The World Almanac and Book of Facts: Brazil. New York, NY: World Almanac Books. 2006.