Brochów (Wrocław)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Herb Wrocławia Brochów
osiedle Wrocławia
Herb
Herb
Miasto Wrocław
Status osiedle
W granicach Wrocławia 1951
Ludność (2007)
 • liczba ludności

5000
Położenie na planie Wrocławia
Położenie na planie Wrocławia
Położenie na mapie Wrocławia
Mapa lokalizacyjna Wrocławia
Brochów
Brochów
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Brochów
Brochów
Ziemia 51,066141°N 17,073797°E/51,066141 17,073797
Wieża ciśnień przy ulicy Warszawskiej
Przedwojenna panorama Brochowa

Brochów (niem. Bracke, Brockau) – osiedle w południowo-wschodniej części Wrocławia, w byłej dzielnicy Krzyki. W l. 1939-1950 samodzielne miasto[1][2].

Stacja towarowa w Brochowie, jest dzisiaj drugą co do wielkości w Polsce (po węźle w Tarnowskich Górach) i jedną z największych w Europie.

Liczba mieszkańców: ok. 5 tys. Kilkanaście rodzin brochowskich to mieszkańcy pochodzenia romskiego[potrzebne źródło]. Jest kilka rodzin mieszanych. Działa tutaj stowarzyszenie Romów we Wrocławiu Romani Bacht (romani: cygańskie szczęście).

Na osiedlu działają drużyna piłkarska KS Brochów oraz drużyna hokeja na trawie Romani Bacht.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wykopaliska z epoki brązu i żelaza potwierdzają, że w pobliżu prowadził dawny szlak handlowy z Krakowa do Szczecina, a teren osiedla był ciągle zamieszkiwany aż do czasów historycznych.

Pierwsze wzmianki o Brochowie pochodzą z roku 1193. Papież Celestyn III wziął pod opiekę klasztor Najświętszej Marii Panny na Piasku wraz z całym majątkiem, m.in. z wsią Prochou, czyli dzisiejszym Brochowem. Kolejny zapis dotyczący wsi pochodzi z roku 1204, w którym Henryk Brodaty m.in. zwolnił posiadłości klasztoru NMP na Piasku od daniny na prawie polskim iure polonico zwanej podworowem[3]. Miejscowość została wymieniona w tym łacińskim dokumencie w staropolskiej, zlatynizowanej formie Procovo [3].

W średniowieczu aż do prawdopodobnie najazdu tatarskiego z 1241 r. istniały na terenie dzisiejszego osiedla dwie dalsze wsie – Buchta i Bronikowo. Buchta najprawdopodobniej leżała nad Brochówką tuż za Parkiem Brochowskim w kierunku północno-zachodnim. Kolejna wzmianka o miejscowości znajduje się w łacińskim dokumencie z 1250 roku wydanym przez papieża Innocentego IV w Lyonie gdzie wieś zanotowana została w zlatynizowanej formie „Procov”[4].

Przez ponad 600 lat Brochów był własnością augustianów (kanoników regularnych) do 1810 r. Po augustianach pozostał do dziś jeden z najstarszych wrocławskich parków. Między parkiem a folwarkiem (założonym jeszcze w średniowieczu) opat augustiański Zygmunt Passonius wybudował barokowy pałac (1727-1729), który przetrwał do 1945 r. Jego resztki rozebrano w początku lat 70. XX w. Aż do 1896 r. osiedle miało charakter wiejski, a założenie urbanistyczne wsi pochodziło jeszcze z połowy XIV w.

Jeszcze w początkach XIX w. było kilka autochtonicznych rodzin polskich ewangelików.

22 maja 1842 r. nastąpiło otwarcie pierwszego odcinka kolei Górnośląskiej na linii Wrocław (Brochów) – Oława; było to pierwsze połączenie kolejowe na terenach dzisiejszej Polski. Od tego czasu liczba mieszkańców zaczęła znacznie wzrastać. W kwietniu 1896 r. otwarto wówczas największą we Wschodniej Europie stację rozrządową, służącą przede wszystkim Wrocławiowi i do wywozu górnośląskiego węgla na zachód. W ciągu kilku lat liczba ludności wzrosła ponad 20-krotnie – ze 167 pod koniec XVIII w. do niemal 3700 pod koniec XIX w.

Na początku XX w. było to już osiedle miejskie, mające od 1908 r. ratusz. W latach 1911-1913 wybudowano szkołę ludową (obecny stary budynek Szpitala im. Falkiewicza), szkołę średnią, pocztę, posterunek policji i straży pożarnej. W 1911 r. wzniesiono obydwa kościoły parafialne – ewangelicki (rozebrany ok. roku 1949) oraz katolicki. Od 1915 r. obydwie społeczności wiernych uzyskały statusy samodzielnych parafii[5]. Osiedle posiadało od 1901 r. wodociąg i kanalizację. Poza tym miało też przez kilka lat własną gazownię i zakład energetyczny (obsługujący istniejące do dziś willowe osiedle przy ul. Koreańskiej), łaźnię, aptekę (funkcjonuje do dziś) i kilka restauracji (3 z nich prowadziły również działalność kulturalną i rozrywkową). W Brochowie wydawano dwa dzienniki, które wychodziły 3 razy w tygodniu przez blisko 40 lat z wyjątkiem obydwu wojen światowych (Brockauer Anzeiger, Brockauer Zeitung).

W latach 1912-1913 Wrocław z Brochowem połączył pierwszy na ziemiach dzisiejszej Polski i pierwszy w Europie Wschodniej prototypowy trolejbus (tzw. Bezszynowa Kolej Brochowska). W latach 1899-1913 powstała zasadnicza zabudowa osiedla kolejarskiego, obecnego do dziś przy ulicach Chińskiej i Birmańskiej.

Ponad 15% ludności osiedla stanowili Polacy z Górnego Śląska i Wielkopolski. Większość z nich wywędrowała później do zachodnich Niemiec lub po 1919 r. wróciła do Polski i ich udział w okresie międzywojennym zmniejszył się o ok. połowę. W Brochowie mieszkało wówczas kilka rodzin żydowskich. Niezwykły rozwój zawdzięczał Brochów współpracy inwestycyjnej władz państwowych i kolei z samorządem gminnym (wybitnie zasłużony dla Brochowa był ówczesny naczelnik gminy doc. dr Alfons Dierschke).

Po 1925 r. nastąpiła dalsza rozbudowa osiedla wraz z obiektami użyteczności publicznej – działał już teatr ludowy, powstała sala kinowa, a w połowie lat 30.hala sportowa, basen kąpielowy (istnieje do dziś po dwukrotnej przebudowie w połowie lat 60. i 80. XX w.) oraz stacja benzynowa. Do dyspozycji mieszkańców było co najmniej 15 par pociągów podmiejskich na dobę oraz linia autobusowa.

Mimo wyraźnych związków z kolejnictwem, Brochów przez I połowę XX w. nazywany był „miastem kwiatów” – tu bowiem mieściły się 3 renomowane na Dolnym Śląsku firmy ogrodnicze, rozsławiające Brochów w ówczesnych Niemczech. Funkcjonowało również Towarzystwo Upiększania Brochowa, które starało się aby osiedle uzyskało status „miasta-ogrodu”.

15 maja 1936 przez stację Brochów po raz pierwszy przejechał ekspres Fliegende Schlesier. Od tego czasu Latający Ślązak regularnie jeździ przez Brochów z rekordową w Europie prędkością 128,4 km/h (maksymalna dochodziła do 160 km/h). Latającemu Pierunowi, bo tak nazywali go Ślązacy, pokonanie trasy z Berlina do Bytomia zajmowało zaledwie 4 godziny 25 minut.

W 1939 r. Brochów otrzymał prawa miejskie[potrzebne źródło], a liczba ludności osiągnęła ilość blisko 9 tys.

Podczas II wojny światowej znajdował się w Brochowie fabryczny obóz pracy przymusowej, w którym przebywało około stu Polaków pracujących na kolei. Pomieszczenia obozowe znajdowały się w zdewastowanych warsztatach i magazynach kolejowych. Obóz miał charakter stały i był nadzorowany przez straż kolejową. W obozie panował ostry rygor, odbywały się częste kontrole policji, która szukała śladów działalności sabotażystów[6].

Zdobycie Brochowa przez wojska radzieckie w czasie II wojny światowej nastąpiło 19 lutego 1945 r., po zaciekłych walkach, które od 16 lutego toczyli żołnierze radzieccy z broniącą się 609 niemiecką dywizją piechoty i fortecznym pułkiem Wehl. Przed zdobyciem, 4 lutego broniący Brochowa rozstrzelali ostatniego niemieckiego burmistrza Brunona Kurzbacha. Stało się tak dlatego, że słysząc o zbliżającej się do Wrocławia Armii Czerwonej samowolnie opuścił stanowisko i uciekł do Strzegomia. Po powrocie do Brochowa 3 lutego został natychmiast aresztowany, a następnie rozstrzelany[7].

W czasie II wojny światowej, zniszczony 18 stycznia 1945 r. w ok. 30% w wyniku nalotu sowieckiego na stację rozrządową. Nalot prowadzony z dużej wysokości dosięgnął nie tyle jednak obiektów stacyjnych i jej obrony, lecz reprezentacyjnego centrum mieszkaniowego osiedla. Dalsze 10% zniszczeń to straty wojenne między lutym a majem 1945 r. oraz powojenna dewastacja. Cegły z budynków Brochowa użyte zostały do odbudowy Warszawy i innych miast Polski. Brochów, jak i inne miejscowości Ziem Odzyskanych, jeszcze wiele lat po wojnie był traktowany po macoszemu przez władze ówczesnej Polski.

W 1945 r. miasto przejęła polska administracja, początkowo używając nazwy Broków lub Prochów. W ślad za nią przybyli pierwsi polscy repatrianci. Z początkiem sierpnia 1945 r. Brochów zamieszkiwało już ponad 2000 osób i do momentu włączenia do Wrocławia był największym miastem powiatu wrocławskiego. W latach 1945/46 mieścił się tu punkt etapowy Państwowego Urzędu Repatriacyjnego oraz placówka kolejowa PCK. Od lipca 1945 r. wielu nowo przybyłych wysiadało przy ul. Wrocławskiej (1951 ul. 22 lipca, a obecnie ul. Mościckiego). W dniu 20 sierpnia stację brochowską przejęli z rąk rosyjskich polscy kolejarze. Pierwszym polskim zawiadowcą stacji był Józef Terlecki. Została wówczas zlikwidowana wojskowa rosyjska kolonia (tzw. etap kolejowy) przy ul. Koreańskiej. W końcu roku liczba ludności zwiększyła się do ponad 3000 mieszkańców. W 1947 r. została wysiedlona ostatnia ok. 100-osobowa grupa ludności niemieckiej.

W 1946 przewieziona została do Wrocławia Panorama Racławicka, gdzie przez dwa lata przeleżała w magazynie kolejowym Brochowa, w dawnym budynku teatru ludowego przy ul. Chińskiej, gdzie od połowy lat 50. przez kolejne 20 lat funkcjonowało kino Sygnał.

Po II wojnie światowej pierwszym burmistrzem Brochowa został Józef Piętka, a ostatnim (przed przyłączeniem do Wrocławia) był Antoni Szewczyński.

Brochów został przyłączony do Wrocławia 1 stycznia 1951.

Do 1950 r. odbudowano ze zniszczeń wojennych stację rozrządową, a do 1955 r. infrastrukturę miejską Brochowa, w tym obiekty użyteczności publicznej (z wyjątkiem szkoły średniej, basenu i hali sportowej). Nowa zabudowa w osiedlu, zwłaszcza domów jednorodzinnych przy ul. Koreańskiej i przyległych nastąpiła dopiero w połowie lat 60. Na przełomie lat 60. i 70. osiedle uporządkowano, położono asfalt na większości ulic. W 1960 r. powstałą Szkoła Podstawowa nr 80, która objęła nowy budynek (tzw. tysiąclatka) przy ul. Polnej. Starą szkołę zamknięto w 1972 r., a budynek wyremontowano i przystosowano do pełnienia funkcji obiektu szpitalnego. W 1985 r. szpital brochowski wzbogacił się o nową część – przy ul. Biegłej. Wówczas też powstały nowe domy wielorodzinne przy ul. Leonarda da Vinci. Mimo widocznych prób Brochów nie odzyskał dotychczas dawnej świetności. Likwidacji uległy kino, dom kultury, posterunek policji i straży pożarnej.

Od 1990 r. wydawana jest gazetka osiedlowa (od 1993 r. pt. Wiadomości Brochowskie) – ukazuje się raz w miesiącu. Od czerwca 1993 r. (po raz pierwszy w 800-lecie miejscowości) co roku organizowany jest Festyn Brochowski. 6 września 1999 powstało Towarzystwo Przyjaciół Brochowa.

W 2002 r. podjęto decyzję o zachowaniu małomiasteczkowego charakteru Brochowa, a w 2004 r. Rada Miejska Wrocławia uchwaliła w związku z tym plany zagospodarowania przestrzennego dla większości obszaru osiedla, nawiązujący w części do przedwojennej koncepcji rozbudowy osiedla. W 2009 r. oddano do użytku na południu osiedla pierwszą część zespołu wielorodzinnych domów – „osiedle parkowe”, a w 2010 – pierwszą część wielorodzinnych bloków mieszkalnych TBS. W 2012 r. odrestaurowano zabytkowy brochowski dworzec kolejowy.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Stacja kolejowa
Nieistniejący pałac w Brochowie

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[8]:

  • zespół kościoła par. pw. św. Jerzego i Podwyższenia Krzyża, ul. Semaforowa 5/7, ul. Biegła 2: kościół zbudowany został w latach 1910-1911 w stylu neoromańskim, dom kościelnego, łącznik-brama
  • dworzec - stacja PKP Wrocław-Brochów, zabytkowy z 1896 r. - drugiej poł. XIX w.: wiaty peronowe
  • zespół dworski, z XVIII w.: dwór, park
  • willa z garażem, ul. Warszawska 1, z 1908 r.: ogród z pocz. XX w.

inne zabytki:

  • zabytkowa wieża ciśnień z 1903 r.
  • dawny ratusz brochowski z 1908 r.
  • szpital położniczy, dawna szkoła z 1901 r.; rozbudowa w 1985 r., l. 2005-2006
  • basen odkryty z 1936 r., 1986 r.
  • park Brochowski z 1729 r., ok. 1869 r., 2001 r. oraz kilka mniejszych parków z 1896 r., ok. 1907-11
  • resztki zabudowań folwarku brochowskiego (m.in. spichlerz i tzw. „ekonomówka” z końca 1865 r.)
  • dawna szkoła katolicka z ok. 1865 r.
  • dawna szkoła ewangelicka
  • budynki kolejowe „czerwone” przy ul. Mościckiego z l. 1895-1897
  • budynki Dużej i Małej Kolonii dawnego Brochowskiego Towarzystwa Mieszkaniowego przy ul. Chińskiej z l. 1907-1912
  • osiedle willowe przy ul. Koreańskiej – wybudowane w latach (ok. 1904–1912) staraniem Towarzystwa Budowy Domów Jednorodzinnych.

Miejsca pamięci[edytuj | edytuj kod]

  • Pomnik poległych kolejarzy węzła PKP Wrocław-Brochów
  • Pomnik żołnierzy radzieckich (obok dawnego ich cmentarza na pl. Indyjskim, założonym jeszcze w 1945 r.; mogiły przeniesiono później na Cmentarz Żołnierzy Radzieckich, przy ul. Karkonoskiej).
  • Głaz Friesena upamiętniający powstanie Brochowskiego Towarzystwa Gimnastycznego w 1903 r.

Szkoły[edytuj | edytuj kod]

Cmentarze[edytuj | edytuj kod]

  • Cmentarz Brochowski (parafialny) mieści się na terenie obecnego osiedla Księże Wielkie przy ul. Brochowskiej

Komunikacja autobusy[edytuj | edytuj kod]

Brochów z centrum łączą następujące linie autobusowe:

125 (Brochów – Al. Piastów)

114 (Galeria Dominikańska - Bieńkowice)

133 (Brochów – Auchan/Zabrodzie/Iwiny)

325 (Brochów - Poczta Polska)

800 (Bardzka - Kotowice I-Cmentarna)

245 (Pracze Odrzańskie - Wrocław Centralny PKS - Bieńkowice) - nocny

Przypisy

  1. Dz. U. z 1950 r. Nr 57, poz. 509 – Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 14 grudnia 1950 r. w sprawie zmiany granic miast Wałbrzycha i Wrocławia.
  2. Rocznik Statystyczny 1947, 1948, 1949, 1950
  3. 3,0 3,1 Colmar Grünhagen 1866 ↓, s. 69.
  4. Colmar Grünhagen 1866 ↓, s. 280.
  5. [Piotr Gaglik,tekst], Kościół pw. św. Jerzego Męczennika i Podwyższenia Krzyża Świętego we Wrocławiu-Brochowie 1911-2011, [b.m.wyd.] 2012
  6. Ludwik Maluga, Obozy pracy przymusowej we Wrocławiu w latach 1940-1945, wyd. Towarzystwo Miłośników Wrocławia, 1987
  7. Zygmunt Antkowiak, Stare i nowe osiedla Wrocławia, wyd. Ossolineum, 1973
  8. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 18.11.2012]. s. 224.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Colmar Grünhagen: Regesten zur Schleisischen Geschichte. Breslau: Josef Max & COMP., 1866.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]