Papusza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Bronisława Wajs-Papusza)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy poetki. Zobacz też: inne znaczenia.
Bronisława Wajs
Papusza.JPG
Papusza
Data i miejsce urodzenia 17 sierpnia 1908
Sitaniec lub
10 maja 1910
Lublin
Data i miejsce śmierci 8 lutego 1987
Inowrocław
Dziedzina sztuki poezja
Miejsca upamiętniające poetkę w Gorzowie Wielkopolskim
ul. Sikorskiego – tablica na budynku biblioteki
Pomnik w Parku Róż
Park Róż, ulubione miejsce przechadzek
ul. Kosynierów Gdyńskich 20 – dom poetki w latach 1959–1983
ul. Kosynierów Gdyńskich 20 – tablica upamiętniająca
Ulica Papuszy na Osiedlu Parkowym

Papusza[a], właśc. Bronisława Wajs, z domu Zielińska[2] (ur. 17 sierpnia 1908 w Sitańcu lub 10 maja 1910 w Lublinie[b], zm. 8 lutego 1987 w Inowrocławiu) – polska poetka wywodząca się z grupy etnicznej Polska Roma (polscy Romowie nizinni), pisząca w języku romskim[1].

Życiorys[edytuj]

Jej matką była Katarzyna Zielińska, a ojciec zmarł na Syberii około 1914 roku. Matka Papuszy wyszła ponownie za mąż za Jana Wajsa[2]. Nigdy nie uczęszczała do szkoły. W wieku 16 lat została wydana za mąż za starszego o 24 lata[3] harfiarza Dionizego Wajsa (zm. 1972), brata jej ojczyma. Nie mieli dzieci, choć po II wojnie światowej wychowywali wojennego sierotę o imieniu Władysław, który nazywany był Tarzanio[2]. Była jedną z niewielu kobiet romskich, które samodzielnie nauczyły się pisać i czytać.

Przed II wojną światową jej tabor wędrował po Wołyniu, Podolu i Wileńszczyźnie[1], a w czasie wojny ukrywała się wraz ze swoim taborem w lasach wołyńskich, co opisała w poemacie Krwawe łzy co za Niemców przeszliśmy na Wołyniu w 1943 i 44 roku. Po wojnie trasa taboru prowadziła przez Mazury i Pomorze na zachód Polski. Zimę z 1947 na 1948 rok spędziła w podgorzowskich Wieprzycach, a na przełomie roku 1949 i 1950 mieszkała w Witnicy. W roku 1950 Bronisława Wajs zamieszkała w Żaganiu. W Gorzowie Wielkopolskim mieszkała od roku 1953, co było wynikiem odgórnie narzuconego przez władzę nakazu osiedlenia. W 1981, starą i schorowaną, przyjęła pod opiekę siostra, Janina Zielińska z Inowrocławia[2].

Odkrywcą talentu poetki i tłumaczem z języka romskiego był w roku 1949 Jerzy Ficowski. Pierwsze tłumaczenia przesłał Julianowi Tuwimowi, który doprowadził do ich publikacji. Twórczość Papuszy po raz pierwszy pojawiła się w prasie literackiej w roku 1950 w miesięczniku „Problemy” (nr 10/50). Ukazał się wtedy wywiad Tuwima z Ficowskim, do którego dołączono cztery wiersze oraz kilka fotografii cygańskiej poetki o imieniu „Papusza”. Oficjalnie Papusza zadebiutowała wierszem w „Nowej Kulturze” w 1951. Jednocześnie w miesięczniku „Twórczość” pojawił się biogram poetki wraz z Pieśnią Cyganki[2].

W środowisku romskim spotykała się z niechęcią, ze względu na odstępstwo od tradycyjnej roli kobiety. Została odrzucona z powodu zdrady plemiennych tajemnic po ukazaniu się w 1953 roku książki Ficowskiego Cyganie polscy, w której autor opisał wierzenia, prawa moralne oraz słownik romskich wyrażeń. Szykany, którym była poddana, spowodowały wystąpienie choroby psychicznej i konieczność okresowego leczenia w zakładach psychiatrycznych[3].

Od 1962 Bronisława Wajs należała do Związku Literatów Polskich[2][3]. Jej wiersze przekładane były na języki: niemiecki, angielski, francuski, hiszpański, szwedzki, włoski[3].

Zmarła 8 lutego 1987. Została pochowana 14 lutego na cmentarzu Świętego Józefa w Inowrocławiu[4].

W 1996 roku rękopisy i pamiątki poetki zostały odkupione od Jerzego Ficowskiego i przekazane Stowarzyszeniu Twórców i Miłośników Kultury Cygańskiej w Gorzowie Wielkopolskim[2].

Nagrody[edytuj]

  • Lubuska Nagroda Kulturalna (1958)[1]
  • Nagroda Ministra Kultury (1978)[1]
  • Nagroda Kulturalna „Nadodrza” (1978)[3]
  • Nagroda Gorzowska (1978)[3]

Wydane tomiki wierszy[edytuj]

(Tłumaczenie Jerzego Ficowskiego)

  • Pieśni Papuszy (Wrocław, 1956)[1],
  • Pieśni mówione (Łódź, 1973)[1],
  • Lesie, ojcze mój (Warszawa, 1990)[3],
  • Papusza, czyli wielka tajemnica. Wybór tekstów (Gorzów Wlkp., 1992).

Upamiętnienie[edytuj]

Uwagi

  1. Papusza, czyli lalka[1].
  2. Datę 17 sierpnia 1908 przyjęła rodzina poetki, podając ją na grobie Papuszy[2].

Przypisy

  1. a b c d e f g Donata Subbotko: Papusza w sześciu odsłonach. wyborcza.pl, 2010-10-06. [dostęp 2016-02-07].
  2. a b c d e f g h Maria Gonta: Papusza. encyklopedia.wimbp.gorzow.pl. [dostęp 2016-02-07].
  3. a b c d e f g h i j Papusza w bazie Culture.pl
  4. Angelika Kuźniak: Papusza. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 2013, seria: Reportaż. ISBN 9788375365016.
  5. Papusza w bazie filmpolski.pl

Linki zewnętrzne[edytuj]