Brzoza brodawkowata

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Brzoza brodawkowata
Brzoza brodawkowata: zdjęcie
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad różowych
Rząd bukowce
Rodzina brzozowate
Rodzaj brzoza
Gatunek brzoza brodawkowata
Nazwa systematyczna
Betula pendula Roth
Tent. Fl. Germ. 1:405. 1788[2]
Pokrój
Pień
Brzoza jesienią
Brzoza zimą
Las brzozowy

Brzoza brodawkowata, brzoza zwisła (Betula pendula Roth) – gatunek drzewa z rodziny brzozowatych (Betulaceae Gray). Wymieniana też pod nazwami: brzoza zwisła, brzezina, brzoza biała[3]. Występuje w chłodniejszych rejonach Azji i Europy oraz w Afryce Północnej (Maroko), rozprzestrzenia się też w innych rejonach i jest uprawiana w wielu krajach świata[4]. W Polsce jest pospolita na całym niżu i w niższych położeniach górskich.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Osiąga do 30 m wysokości. Korona jest silnie rozwinięta, u starszych drzew rzadka, z długimi, cienkimi i zwisającymi z konarów gałązkami[5].
Pień
Kora młodych drzew jest pomarańczowoczerwona, lecz z czasem staje się biała, a u starszych drzew czarna u nasady. Łuszczy się okrężnie. Młode gałązki są ciemne, nieowłosione, pokryte gruczołami. Pączki są nagie, lepkie, u nasady rozszerzone, na wierzchołku zaostrzone[5].
Liście
Ciemnozielone na powierzchni górnej i jaśniejsze, zielonawoszare na powierzchni dolnej. Posiadają charakterystyczne, gęste, siateczkowate unerwienie. Nerwy są lekko brunatne lub prawie białe. Liście o długości 3–7 cm i 2–5 cm szerokości i długim ogonku. Blaszka liściowa ma brzeg podwójnie ząbkowany. Jest trójkątna lub romboidalna i o nasadzie szeroko klinowatej bądź ściętej. Nasada po każdej stronie jest lekko zaokrąglona lub niezaokrąglona a szczyt długi i ostro zakończony[6]. Młode liście są lepkie i słabo owłosione, szybko stają się całkiem nagie. Ogonek liściowy jest nagi i ma do 3 cm długości[5].
Kwiaty
Kwiaty zebrane w kwiatostany zwane kotkami. Są podobne do kotek brzozy omszonej.
Owoce
Orzeszki podłużnie eliptyczne ze skrzydełkami 2-3 razy szerszymi od orzeszków. Łuski owocowe są trójklapowe. Klapki boczne, dłuższe od środkowej, są odgięte w dół.

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Megafanerofit, żyje ok. 100 lat. Kwitnie w kwietniu, o około 10 dni wcześniej niż brzoza omszona. Jest wiatropylna, a jej lekkie nasiona zaopatrzone w skrzydełka rozsiewane są przez wiatr często na duże odległości, dlatego też brzoza jest jednym z pierwszych gatunków drzew zarastających nieużytki (gatunek pionierski). Występuje na suchych, piaszczystych terenach, na nieużytkach, w lasach liściastych, borach mieszanych i sosnowych, w zaroślach i na zrębach, wzdłuż szlaków kolejowych. Jest także ważnym drzewem leśnym. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek wyróżniający dla związku (All.) Sambuco-Salicion[7]. Liczba chromosomów 2n = 28[8].

Brzozą opisaną jako najstarsza w Polsce był w 1992 roku okaz rosnący w Gdańsku Oliwie – miał wówczas 171 lat, przy obwodzie pnia 321 cm i wysokości 26 m[9]. W konkursie Przeglądu Leśniczego na najgrubsze drzewo Lasów Państwowych wśród brzóz wygrało drzewo z okolicy miejscowości Solno w województwie warmińsko-mazurskim. Ma ono 295 cm obwodu i 26 metrów wysokości[10].

Systematyka i zmienność[edytuj | edytuj kod]

Synonimy
Betula aetnensis Raf. ex J.Presl & C.Presl (wariant pisowni), Betula alba var. aetherea Wallr., Betula alba subsp. arborescens Wallr., Betula alba var. arbuscula Fr., Betula alba var. atropurpurea Dippel, Betula alba var. bircalensis (Mela) Mela, Betula alba var. carelica Merckl., Betula alba var. carelica Merklein, Betula alba f. dalecarlica (L.f.) Regel, Betula alba var. dalecarlica L.f., Betula alba var. fastigiata Clemenc., Betula alba f. laciniata (de Vos) Dippel, Betula alba f. lobata Regel, Betula alba var. lobulata C.Andersson, Betula alba var. macrocarpa Willd., Betula alba var. microphylla Wallr., Betula alba var. microphylla Wimm., Betula alba var. pendula (Roth) W.T.Aiton, Betula alba var. songarica Dippel, Betula alba var. urticifolia Spach, Betula alba var. verrucosa (Ehrh.) Wallr., Betula alba subsp. verrucosa (Ehrh.) Regel, Betula brachylepis V.N.Vassil., Betula cajanderi Sukaczev, Betula cajanderi f. fruticans Kozhevn., Betula carpatica var. sudetica Rchb., Betula demetrii I.V.Vassil., Betula ellipticifolia V.N.Vassil., Betula etnensis Raf., Betula grandifolia Litv. (nom. illeg.), Betula grandifolia var. pubescens Kuzen., Betula gummifera Bertol., Betula hippolyti Sukaczev, Betula hybrida Blom, Betula insularis V.N.Vassil., Betula kossogolica V.N.Vassil., Betula laciniata Wahlenb. (nom. illeg.), Betula laciniata var. crispa Rchb., Betula lobulata Kit., Betula ludmilae V.N.Vassil., Betula microlepis I.V.Vassil., Betula microlepis var. moldavica Osadchii, Betula mongolica V.N.Vassil., Betula montana V.N.Vassil., Betula palmata Borkh., Betula palmata var. bircalensis (Mela) Tzvelev, Betula palmata var. crispa (Rchb.) Tzvelev, Betula palmata var. lobulata (C.Andersson) Tzvelev, Betula pendula f. bircalensis (Mela) Hämet-Ahti, Betula pendula var. carelica (Merckl.) Hämet-Ahti, Betula pendula f. crispa (Rchb.) Hämet-Ahti, Betula pendula f. dalecarlica (L.f.) C.K.Schneid., Betula pendula subsp. etnensis (Raf.) Zangh., Betula pendula f. fastigiata (Clemenc.) Dippel, Betula pendula var. laciniata Tidestr., Betula pendula var. lapponica (Lindq.) Hämet-Ahti, Betula pendula var. meridionalis G.Moreno & Peinado, Betula pendula var. microlepis (I.V.Vassil.) Doluch., Betula pendula f. palmeri Hämet-Ahti, Betula pendula var. pendula, Betula pinnata var. hybrida Lundmark, Betula platyphylloides V.N.Vassil., Betula platyphylloides var. microphylla Osadchii, Betula pseudopendula V.N.Vassil., Betula talassica Poljakov, Betula tiulinae V.N.Vassil., Betula transbaicalensis V.N.Vassil., Betula tristis Dippel (nom. inval.), Betula urticifolia (Spach) Regel, Betula uschkanensis Sukaczev (nom. inval.), Betula verrucosa Ehrh., Betula verrucosa subsp. ambigua Hampe ex Kindb., Betula verrucosa var. arbuscula (Fr.) H.J.P.Winkl., Betula verrucosa f. bircalensis Mela, Betula verrucosa var. bircalensis Mela, Betula verrucosa subsp. borealis Kindb., Betula verrucosa var. dalecarlica (L.f.) Nyman, Betula verrucosa f. dalecarlica (L.f.) H.J.P.Winkl., Betula verrucosa f. dalecarlica L. f., Betula verrucosa f. elegans Dippel, Betula verrucosa f. expansa Regel, Betula verrucosa subsp. fallax Kindb., Betula verrucosa f. fastigiata K.Koch, Betula verrucosa var. frutescens Kindb., Betula verrucosa var. hybrida (Blom) Nyman, Betula verrucosa var. laciniata Kindb., Betula verrucosa var. lapponica Lindq., Betula verrucosa f. lobata (Regel) Anders ex H.J.P.Winkl., Betula verrucosa var. lobulata (Kit.) Nyman, Betula verrucosa var. microphylla (Wallr.) Fiek, Betula verrucosa var. odorata Nyman, Betula verrucosa var. saxatilis Lindq., Betula virgultosa Fr. ex Regel, Betula vladimirii V.N.Vassil.[2]
Ujęcia taksonomiczne

Według niektórych ujęć taksonomicznych do tego gatunku zalicza się formę o bardzo ciemnej korze (drzewa pozbawione betuliny)[11], dawniej uważaną za osobny gatunek – brzoza czarna Betula obscura Kotula.

Według nowszych ujęć taksonomicznych brzoza ojcowska (Betula pendula Roth var. oycoviensis (Besser) Dippel) jest odmianą brzozy brodawkowatej[4].

Osobliwą formą brzozy brodawkowatej jest brzoza płomienna (płomienista), której wysuszone konary mają kolor jasnoróżowy, podobny do płomieni. W Polsce występuje na dwóch stanowiskach: w Wolińskim Parku Narodowym oraz w okolicach Stargardu Szczecińskiego[12].

Zmienność

W obrębie tego gatunku wyróżniono dwie odmiany[2]:

  • Betula pendula var. fontqueri (Rothm.) G.Moreno & Peinado
  • Betula pendula var. oycowiensis (Besser) Dippel – brzoza ojcowska

Ponadto tworzy mieszańce z brzozą karłowatą, b. niską, b. omszoną, b. ojcowską[8].

Odmiany uprawne[5]
  • 'Birkalensis' – liście są powcinane, jednak nie tak mocno jak u odmiany 'Laciniata'.
  • 'Fastigiata' – gałęzie unoszą się do góry i są poskręcane. Młode pędy są zwisające. Korona jest wąska i zaokrąglona.
  • 'Golden Cloud' – liście mają żółty odcień.
  • 'Laciniata' – liście są powcinane. Korona jest kształtna.
  • 'Obelisk' – pokrój jest podobny do odmiany 'Fastigiata'. Gałęzie unoszą się do góry, lecz młode pędy nie są zwisające. Korona jest wąska i zaokrąglona.
  • 'Purpurea' – liście są purpurowe i matowe. Posiada rzadkie ulistnienie.
  • 'Tristis' – posiada gładką korę o białej barwie. Gałązki zwisające.
  • 'Youngii' – pędy zwisają z miejsca szczepienia. Bardzo niskie drzewo.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Roślina lecznicza[edytuj | edytuj kod]

Surowiec zielarski
Liść brzozy (Betulae folium) – całe lub połamane liście brzozy brodawkowatej i brzozy omszonej, oraz ich mieszańców. Surowiec powinien zawierać nie mniej niż 1,5% flawonoidów w przeliczeniu na hiperozyd[6]. Zawiera ponadto do 3,2% saponin, kwasy organiczne, żywice, do 9% garbników katechinowych, sole mineralne, olejek eteryczny i związki trójterpenowe (folientriol, folientetraol)[13]. W młodych liściach i pączkach znajduje się więcej olejków eterycznych. Surowcem zielarskim może także być kora brzozowa Cortex Betulae będąca źródłem betuliny stosowanej w leczeniu trądziku[14]. Pozyskiwany wiosną sok (oskoła) zawiera głównie fruktozę, liczne sole mineralne (potas, miedź, mangan, fosfor i wapń) oraz witaminę B.[potrzebne źródło]
Działanie i zastosowanie
Działa moczopędnie, odtruwająco i wzmacniająco. Jest stosowany przy kamicy nerkowej, przy obrzękach na tle krążeniowym, jako środek na porost włosów, a w medycynie ludowej – do wybielania skóry i przeciw piegom. W przewlekłych chorobach dróg moczowych, niewydolności nerek, przy gośćcu i przy łuszczycy stosuje się napar z liści, które zawierają szereg czynnych substancji, m.in. flawonoidy, garbniki, sole mineralne i związki żywiczne. Można nim przemywać też suchą i łuszczącą się skórę[15][16].
Zbiór i suszenie
Liście zrywa się młode, gdy są jeszcze lepkie i suszy w warunkach naturalnych w cieniu. Po wysuszeniu liście mają słaby, przyjemny zapach i gorzkawy, ściągający smak. Korę zbiera się wiosną z młodych, ściętych pni i gałązek, zdziera się elastyczną białą część zewnętrzną. Pączki pozyskuje się wczesną wiosną, gdy są dobrze nabrzmiałe, z drzew ściętych w czasie czyszczeń, i suszy w temperaturze 25 – 30 °C. Wysuszone pączki są lepkie, na przekroju jasnozielone, o silnym balsamicznym zapachu i gorzkawym smaku.

Roślina ozdobna[edytuj | edytuj kod]

Chętnie sadzona w parkach i ogrodach jako roślina ozdobna.

Surowiec drzewny[edytuj | edytuj kod]

Drewno białe z żółtym lub lekko różowawym odcieniem, bez twardzieli, trudno łupliwe, średniotwarde. Robi się z niego meble, sklejkę i drobne przedmioty. Jest przetwarzane podczas suchej destylacji na węgiel, kwas octowy, alkohol metylowy i smołę[17].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. P.F. Stevens: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-01-07].
  2. 2,0 2,1 2,2 Betula pendula (ang.). W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2015-06-04].
  3. Anrea-Anna Cavelius: Zioła w medycynie naturalnej. Bremen: MAK Verlag GmbH, 2005. ISBN 978-3-939991-32-8.
  4. 4,0 4,1 Germplasm Resources Information Network (GRIN) (ang.). [dostęp 2010-02-25].
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 O. Johnson, D. More: Drzewa. Warszawa: Multico, 2009, s. 182. ISBN 978-83-7073-643-9.
  6. 6,0 6,1 Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne: Farmakopea Polska X. Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2014, s. 4276. ISBN 978-83-63724-47-7.
  7. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnistwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  8. 8,0 8,1 Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  9. Cezary Pacyniak: Najstarsze drzewa w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo PTTK "Kraj", 1992, s. 63.
  10. Brzoza brodawkowata (pol.). W: Najgrubsze drzewa [on-line]. Las Rysia eRysia. [dostęp 2013-10-17].
  11. Jakub Tomanek: Botanika leśna : podręcznik dla studentów wydziałów leśnych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1994, s. 220-222. ISBN 83-09-01819-3.
  12. Woliński Park Narodowy – Rośliny na wesoło
  13. Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski: Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. Warszawa: Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, 1989, s. 108-113. ISBN 83-202-0472-0.
  14. Henryk Różański, Krzysztof Świtek: Trądzik – acne – Pryszcze Informacje trądzikowe nasze, z kraju i ze świata. [dostęp 2008-11-06].
  15. Anna Mazerant: Mała księga ziół. Warszawa: Inst. Wyd. Zw. Zawodowych, 1990, s. 45-48. ISBN 83-202-0810-6.
  16. Jindřich Krejča, Jan Macků: Atlas roślin leczniczych. Warszawa: Zakł. Nar. im. Ossolińskich, 1989. ISBN 83-04-03281-3.
  17. Brzoza brodawkowata. W: Otwarta Encyklopedia Leśna [on-line].