Buczacz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Buczacz
Бучач
Ilustracja
Herb
Herb
Państwo  Ukraina
Obwód tarnopolski
Burmistrz Josyf Moscipan
Populacja (2012)
• liczba ludności

12 547
Kod pocztowy 48400-48405
Położenie na mapie obwodu tarnopolskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu tarnopolskiego
Buczacz
Buczacz
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Buczacz
Buczacz
Ziemia 49°03′N 25°24′E/49,050000 25,400000
Strona internetowa
Portal Portal Ukraina

Buczacz (ukr. Бучач) – miasto na Ukrainie, w obwodzie tarnopolskim, nad rzeką Strypą, siedziba rejonu buczackiego. W 2012 liczyło 12 547 mieszkańców[1]. Ośrodek przemysłu metalowego, spożywczego i paszowego. Leży w pobliżu drogi krajowej N18. Przez miasto przebiega droga terytorialna T2001.

Środowisko naturalne[edytuj | edytuj kod]

Klimat[edytuj | edytuj kod]

W Buczaczu i okolicach w dużym stopniu zaznacza się klimat kontynentalny. Miasto położone jest na granicy dwóch klimatycznych części obwodu tarnopolskiego – centralnej (przeciętne roczne opady atmosferyczne wynoszą 600-650 mm) i południowej (przeciętna temperatura w styczniu wynosi −4,5-5 °C, w lipcu +19 °C).

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Ratusz zaprojektowany przez Bernarda Meretyna w XVIII w.

Buczacz istniał już w XII w. Pierwsza historyczna wzmianka pochodzi z roku 1260 (Gabriel Buczacki – starosta kamieniecki)[2]. Od połowy XIV wieku z Rusią Czerwoną należał do Polski. Michał Awdaniec z Buczacza, protoplasta Buczackich herbu Abdank (zm. 1392), wszedł w posiadanie Buczacza w drugiej połowie XIV w. W l. 1372-1379, po uzyskaniu nadania, fundował 28 lipca 1379 r.[3] w tej miejscowości kościół parafialny i wybudował zamek[4], zaś w 1393 r. uzyskał zgodę króla Władysława II Jagiełły na lokację tego miasta na prawie magdeburskim. Była to pierwsza lokacja miejska na Ziemi Halickiej. W 1401 r. katolicka parafia buczacka została powiększoną dotacją przez Michała i Teodoryka Buczackich dziedziców na Buczaczu. Od nazwy miasta ta gałąź rodu Awdańców przybrała nazwę Buczackich. Syn Adwańca Michał Mużyło Buczackiwojewoda podolski w 1427 uzyskał od Władysława II Jagiełły przeniesienie swego rodowego Buczacza na prawo polskie.

Buczacz w XIV – XVII w. stanowił ważną twierdzę nadgraniczną, powstrzymując ataki Tatarów, Turków, Mołdawianów, Kozaków. Napady Tatarów w XV w., Stefana III w 1498 roku zniszczyły znacznie miasto. W 1515 Buczacz ponownie lokowano na prawie magdeburskim. Miasto było m.in. zasiedlone przez liczną społeczność żydowską. W r. 1580 wybudowano na nowo zamek, który dwukrotnie bezskutecznie atakowali Tatarzy w 1665 i 1667 r., a w 1672 r. mimo obrony przez Urszula Potocka – żonę bracławskiego wojewody Jana Potockiego[5][6] z Daniłowiczow, córka Piotra Daniłowicza (wcześniej twierdziłi, że to była jego pierwsza żona Teresę Potocką) – został zdobyty przez Turków i był czasową siedzibą Mahometa IV.[7] Miasto też zostało zdobyte, złupione i spalone. 18 października 1672 roku, po upadku Kamieńca Podolskiego i przegranej wojnie, król Michał Korybut Wiśniowiecki podpisał w Buczaczu traktat pokojowy z Turcją (tzw. traktat w Buczaczu), zrzekając się na jej korzyść części Ukrainy i Podola oraz zobowiązując do płacenia rocznego haraczu. Na skutek traktatu, do 1683 połowa miasta (jeden brzeg rzeki) znajdowała się na terytorium tureckim. W 1687 r. miejsce koncentracji wojsk Jana III Sobieskiego. Na początku XVII w. Buczacz należał do wojewody ruskiego Stanisława Golskiego, po jego śmierci do brata, Jana Golskiego, kasztelana kamienieckiego, po śmierci Jana do jego wdowy Zofii z Zamiechowa Golskiej[8], potem do Stefana Potockiego (Potockich).

Żona wojewody bracławskiego Stefana Potockiego, Maria Mohylanka zamek rozbudowała i wzmocniła. Po napadzie Turków w 1676 r. ponownie odbudował go Jan Potocki, syn Stefana. W XVIII w. Buczacz był rezydencją Mikołaja Bazyliego Potockiego – starosty kaniowskiego, wojewodzica bełskiego. Zbudował on tu późnobarokowy kościół farny p.w. Wniebowzięcia NMP (z l. 1761-1763; wewnątrz ołtarz, zabytkowa ambona i zachowane częściowo freski), rokokowy ratusz (z l. 1750-1751; ozdobiony niegdyś rzeźbami przedstawiającymi prace Herkulesa[9], z 35-metrową wieżą), oba według projektu Bernarda Meretyna i rzeźbiarza Jana Jerzego Pinsla, cerkiew Podniesienia Krzyża Świętego bazylianów z 1770 roku, fundowaną pierwotnie w 1712 r. przez Stefana Aleksandra i Joannę z Sieniawskich Potockich (1770) z portretem fundatora, i odremontował zamek, zniszczony przez Turków w 1676 r.

Zabór austriacki (Habsburgowie, Austro-Węgry)[edytuj | edytuj kod]

Buczacz na mapie F. von Міegа, XVIII w.

W 1772 podczas I rozbioru Polski Buczacz przypadł Austrii.

W Buczaczu działał oddział Towarzystwa Ludoznawczego założony przez polskiego profesora Ludwika Młynka w 1897 roku[10].

I wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Townhall square, Buchach, before 1939.png

Na początku pierwszej wojny światowej rosyjskie wojsko spowodowało pożar, który strawił znaczną część miasta[11]

Zachodnioukraińska Republika Ludowa[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu I wojny światowej, w listopadzie 1918 roku, Buczacz przejściowo znalazł się w Zachodnioukraińskiej Republice Ludowej. 2 czerwca 1919 w klasztore Bazylianów odbyło się spotkanie władz ZUNR, w którym wzięli udział prawie wszyscy przywódcy ZUNR (prezydent, sekretarze stanu, generałowie Mychajło Omelianowicz-Pawlenko i Ołeksandr Hrekow, pułkownik Wiktor Kurmanowycz i inni dowódcy UHA).

II Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

Położenie na mapie województwa tarnopolskiego w Polsce w 1939 roku

Od lipca 1919 r. Buczacz należał do Polski. Na krótko, od 10 sierpnia do 15 września zdobyła go Armia Czerwona. Jego przynależność do Polski potwierdzono w 1923 r. W II Rzeczypospolitej miasto powiatowe w województwie tarnopolskim.

Na początku lat 20. XX wieku Żydzi stanowili 60% mieszkańców miasta, Polacy – 25%, a Ukraińcy – 15%[12].

Pierwsza okupacja sowiecka[edytuj | edytuj kod]

Podczas II wojny światowej, 18 września 1939 został zajęty przez ZSRR i przyłączony do Ukraińskiej SRR.

Okupacja niemiecka[edytuj | edytuj kod]

Od lipca 1941 r. okupowany przez Niemców. Pod okupacją niemiecką w Polsce pozbawiony praw miejskich; → gmina Buczacz.

W połowie 1942 r. Niemcy utworzyli w Buczaczu getto dla ludności żydowskiej, po czym przystąpili do stopniowej jej eksterminacji. W dwóch deportacjach – 5 października i 27 listopada 1942 r. do obozu śmierci w Bełżcu wywieziono łącznie 3100 Żydów. 2 lutego 1943 r. Niemcy siłami SD z Czortkowa, żandarmerii z Buczacza i Ukraińskiej Policji Pomocniczej, przeprowadzili największą akcję likwidacyjną w getcie. Żydów wyganiano z domów i zapędzono w okolice góry Fedora, gdzie znajdowało się miejsce egzekucji. Zabito od 1,3 do 2,4 tysiąca Żydów. Podobne akcje przeprowadzano jeszcze kilkakrotnie. Łącznie ocenia się, że w Buczaczu i okolicach w 14 mogiłach pochowanych jest 9,2-10,2 tys. Żydów, ofiar Holokaustu[13].

II okupacja radziecka i USRR[edytuj | edytuj kod]

W lipcu 1944 r. zajęty przez Armię Czerwoną, a następnie włączony do Ukraińskiej SRR. W latach 1945-1946 ekspatriowano z terenów dawnego powiatu buczackiego 31 355 Polaków i 239 Żydów[14][15][16].

Po wypędzeniu ludności polskiej w 1945 r. komunistyczne władze ukraińskie kościół w Buczaczu zamknęły, a potem umieściły w nim magazyn artykułów żelaznych, a następnie magazyn zboża. Z kościelnej krypty wyrzucono kości Potockich (obecnie pochowane są na miejscowym cmentarzu).

Począwszy od roku 1970 – przebudowa centralnej części miasta, podczas której zburzono pomnik Lenina[potrzebne źródło].

W 1991 r. buczacka fara została przez władze Ukrainy oddana katolikom. Duże zasługi w ratowaniu ruin kościoła położył polski duchowny związany z Tarnopolszczyzną – ks. Ludwik Rutyna.

Ukraina[edytuj | edytuj kod]

Widok z zamku

Od 1991 r. miasto znajduje się na terenie niepodległej Ukrainy.

W mieście znajduje się wybudowany w 2007 roku z inicjatywy mieszkańców pomnik Stepana Bandery[17].

Od roku 2012 działa ART-dwór (ukr. АРТ-двір, reżyser Wiktor Hrebeniowśkyj).

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NMP
Kościół i klasztor bazylianów w stylu baroku wileńskiego
Ołtarz kościoła w Buczaczu
Ruiny zamku w Buczaczu

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Muzea[edytuj | edytuj kod]

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Zakład leśniczy, obróbka metali, przetwórstwo spożywcze, fabryka serów, Galicia Distillery (produkcja – koniak TM Buczacz), cukrownia (jest zamknięta od sezonu 2013), fabryka konserw (jest zamknięta), destylarnia (jest zamknięta).

Transport[edytuj | edytuj kod]

Autobusowy[edytuj | edytuj kod]

Kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Buczacz – pasażersko-towarowa stacja kolejowa. Jest w zarządzaniu Tarnopolskiego transportu kolejowego Kolei Lwowskiej.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Sport[edytuj | edytuj kod]

Urodzeni w Buczaczu[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Adamski – polski aktor teatralny, filmowy i telewizyjny, także pisarz (prozaik)
  • Samuel Agnon – prozaik izraelski. Laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury
  • Osyp Nazarukukraiński działacz społeczny i polityczny, doktor praw, znany adwokat, dziennikarz i publicysta
  • Leopold Pamuła – polski dowódca wojskowy, ppłk pilot WP, autor pierwszego podczas II w.ś. zestrzelenia taranowego
  • Emanuel Ringelblum – polski historyk żydowskiego pochodzenia, polityk i działacz społeczny
  • Zdzisław Sieczkowski – polski legionista, podpułkownik piechoty Wojska Polskiego II RP
  • Szymon Wiesenthal – żydowski działacz, inżynier architekt, tropiciel hitlerowskich zbrodniarzy wojennych
  • Władysław Zych – polski paleontolog i geolog, profesor, żołnierz AK.

Ludzie związani z Buczaczem[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Buczaczem.

Obywatele Honorowi miasta Buczacza[edytuj | edytuj kod]

Pobliskie miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Чисельність наявного населення України на 1 січня 2013 року. Київ: Державний комітет статистики України, 2013, s. 94.
  2. Paprocki B., Gniazdo Cnoty, zkąd herby Rycerstwa Polskiego swój początek mają..., Kraków: drukarnia Andrzeia Piotrkowczyka 1578, s. 609.
  3. Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie, Lwów 1875, 295 s., s. 18.
  4. Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie, Lwów 1875, 295 s., s. 18-20 łac.
  5. Skrzypecki Т. Н., Potok Złoty na tle historii polskich kresów poludniowo-wschodnich, Opole: Solpress 201, 256 s., s. 55 ISBN 978-83-927244-4-5
  6. Potoccy (03).
  7. H. Stupnicki, Galicya pod względem topograficzno-geograficzno-historycznym, 1869, s. 154.
  8. Wojewodzina Golska.
  9. Większość zdobień została zniszczona w pożarze 29 lipca 1865 r.
  10. Ludwik Młynek w i-PSB.
  11. І. Бобик. Бучач і його міщанство [w:] Бучач і Бучаччина. Історично-мемуарний збірник / ред. колегія Михайло Островерха та інші. — Ню Йорк — Лондон — Париж — Сидней — Торонто : НТШ, Український архів, 1972. — Т. XXVII. — 944 с. — іл.; s. 454.
  12. A. Dylewski. „Ukraina”. – Pascal, Bielsko-Biała.
  13. Холокост на территории СССР: Энциклопедия, Moskwa, 2009. ISBN 978-5-8243-1296-6, S. 121.
  14. Grzegorz Hryciuk, "Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931-1948", Toruń 2005, ISBN 83-7441-121-X, s. 336
  15. "...transport z Buczacza i okolicy około 800 ludzi zgromadzony na stacji do ładowania dnia 15 października - przebywał na tejże stacji pod gołym niebem do 28 listopada. Wyjechał z Buczacza 28 listopada w otwartych lorach wagonowych, pokrytych wiórami, przybył do Przemyśla 9 grudnia w warunkach atmosferycznych okropnych (silne zawieje i mrozy). Śmiertelność ogromna. Po drodze zmarło 32 osób, w tym 4 na stacji w Przemyślu (starcy, dzieci, kobiety). Widok tego transportu, to najbardziej makabryczny obraz z czasów "pociągów śmierci" z okupacji niemieckiej. Ludzie popuchnięci od mrozu, oczy pozbawione rzęs, ciało owinięte w jakieś łachmany, worki, szmaty - obraz stworzeń wypełzłych z jaskiń czy piwnic, niepodobnych niemal do istot ludzkich." - "Biuletyn Wewnętrzny Kresowiaków" nr 1-2 (grudzień 1945 - styczeń 1946) [cyt. za:] Lucyna Kulińska, Dzieje Komitetu Ziem Wschodnich na tle losów ludności polskich Kresów w latach 1943-1947. Tom I. Kraków 2002, ISBN 83-88527-32-0, s. 189-190
  16. Transport, który wyjechał 19 listopada z Buczacza do odległego o 250 km Rzeszowa, na miejsce dotarł dopiero 10 grudnia! W czasie oczekiwania na granicy zmarły cztery osoby. [w:] Grzegorz Motyka, Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”, Kraków 2011, ISBN 978-83-08-04576-3, s. 387
  17. Pomniki Bandery (j.ukr).
  18. Barącz S., Pamiątki buczackie, Lwów: Drukarnia «Gazety Narodowej» 1882, 168 s., s. 140-144
  19. Znajdź miejsce zebrań Świadków Jehowy. jw.org. [dostęp 2016-01-29].
  20. Poland, Lublin Roman Catholic Church Books, 1784-1964 // Artur Potocki
  21. Artur hr. Potocki h. Pilawa (Złota)
  22. Buszko J. Potocki Andrzej (1861-19081) // Polski Słownik Biograficzny. – Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1983.– Tom XXVII/4. – Zeszyt 115. – S. 778–782.

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Barącz S., Pamiątki buczackie, Lwów: Drukarnia «Gazety Narodowej» 1882, 168 s.
  • Barącz S., Pamiątki jazłowieckie, Lwów: Drukarnia Zakładu Narodowego im. Ossolińskich 1862, 230 s.
  • Czyż A. S., Gutowski B., Cmentarz miejski w Buczaczu // Seria «Zabytki kultury polskiej poza granicami kraju», Seria C, zeszyt 3, Warszawa: drukarnia «Franczak» (Bydgoszcz) 2009, 208 s., 118 il. ISBN 978-83-60976-45-6.
  • Orłowicz M., Ilustrowany przewodnik po Galicyi, Lwów: Drukarnia «Grafii» 1919, Rеprint Krosno: «Ruthenus» 2008. ISBN 978-83-7530-028-4.
  • Skrzypecki T. H., Potok Złoty na tle historii polskich kresów poludniowo-wschodnich, Opole: Solpress 2010, 256 s. ISBN 978-83-927244-4-5.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]