Buczacz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zobacz też: inne znaczenia.
Buczacz
Бучач
Ilustracja
Widok na Buczacz ze ściany zamku
Herb
Herb
Państwo  Ukraina
Obwód  tarnopolski
Rejon Gerb buchach rayon.png buczacki
Burmistrz Josyf Moscipan
Populacja (2012)
• liczba ludności

12 547
Kod pocztowy 48400-48405
Położenie na mapie obwodu tarnopolskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu tarnopolskiego
Buczacz
Buczacz
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Buczacz
Buczacz
Ziemia49°03′N 25°24′E/49,050000 25,400000
Strona internetowa
Portal Portal Ukraina
Galeria: zamek
Buczacz. Zamek
Buczacz. Zamek
Buczacz. Zamek
Buczacz. Zamek
Buczacz. Zamek
Buczacz. Zamek
Buczacz. Zamek
Buczacz. Zamek
Buczacz. Zamek
Buczacz. Zamek
Buczacz. Zamek
Buczacz. Zamek
Buczacz. Zamek
Buczacz. Zamek
Ruiny zamku w Buczaczu
Buczacz Schemat zamku
Galeria: ratusz, zabytki, mapy
Buczacz.Ratusz
Ratusz zaprojektowany przez B. Meretyna w XVIII w.
Buczacz.Apteka
Buczacz.Dom
Buczacz.Sokół
Buczacz.Kirkut
Buczacz.Kirkut
Buczacz.Kirkut
Buczacz.Kirkut
Buczacz.Nepomuk
Buczacz.Nepomuk
Widok z zamku
Buczacz na mapie F. von Miega, XVIII w.
Położenie na mapie woj. tarnopolskiego w Polsce w 1939 r.
Townhall square, Buchach, before 1939.png
Galeria: bazylianie, kościół NMP...
Buczacz.Bazylianie
Buczacz.Bazylianie
Kościół i klasztor bazylianów w stylu baroku wileńskiego
Buczacz.Kościół NMP
Buczacz. Kościół NMP
Buczacz. Kościół NMP
Buczacz.Kościół NMP
Buczacz.Kościół NMP
Buczacz. Kościół NMP
Kościół pw. Wniebowzięcia NMP
Ołtarz kościoła w Buczaczu
Buczacz.Cerkiew

Buczacz (ukr. Бучач) – miasto na Ukrainie, w obwodzie tarnopolskim, nad rzeką Strypą, siedziba rejonu buczackiego. W 2012 liczyło 12 547 mieszkańców[1]. Ośrodek przemysłu metalowego, spożywczego i paszowego. Leży w pobliżu drogi krajowej N18. Przez miasto przebiega droga terytorialna T2001.

Prywatne miasto szlacheckie lokowane w 1379[potrzebny przypis] roku położone było w XVI wieku w województwie ruskim[2]. W mieście są ruiny zamku, cerkiew obronna pw. św. Mikołaja z ok. 1610, liczne zabytki w stylu barokowym, m.in. ratusz, kościół parafialny, klasztor i cerkiew bazylianów, cerkiew Pokrowy, figury przydrożne św. Jana Nepomucena i Niepokalanego Poczęcia Marii Panny fundacji Mikołaja Bazylego Potockiego.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Buczacz – miasto nad rzeką Strypą – jest położony:

Dzielnice miasta[edytuj | edytuj kod]

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Miasto liczyło mieszkańców:

Klimat i przyroda[edytuj | edytuj kod]

  • W Buczaczu i okolicach w dużym stopniu zaznacza się klimat kontynentalny. Miasto położone jest na granicy dwóch klimatycznych części obwodu tarnopolskiego – centralnej (przeciętne roczne opady atmosferyczne wynoszą 600–650 mm) i południowej (przeciętna temperatura w styczniu wynosi −4,5–5 °C, w lipcu +19 °C).
  • Złota lipa

Historia[edytuj | edytuj kod]

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Buczacz istniał już w XII w. Pierwsza historyczna wzmianka pochodzi z 1260 i dotyczy Gabriela Buczackiego – starosty kamienieckiego[a][17]. Od połowy XIV wieku wraz z Rusią Czerwoną przynależał do Królestwa Polskiego.

Protoplasta Buczackich herbu Abdank Michał Awdaniec z Buczacza (zm. po 7 listopada 1394[18]), wszedł w posiadanie Buczacza w drugiej połowie XIV w. Po uzyskaniu nadania, w roku 1373 ufundował[19], a 28 lipca 1379 r.[20] ponowił akt pierwotnej fundacji miejscowego kościoła parafialnego oraz wybudował zamek[21]. Zdaniem Andrzeja Janeczka miasto było lokowane przez Michała Awdańca, możliwie przekształcenia lokacyjne poprzedzały wydanie dokumentu donacyjnego[22]. Okoliczności tej lokacji są nieznane, Buczacz został nazwany miastem w dokumencie fundacji kościoła parafialnego wydanym przez Michała Awdańca w 1379[23], a przekształcanie ośrodków grodowych w miasta prawa niemieckiego wyczerpało swoje cele już za panowania Władysława Jagiełły[24]. Adam Smulski uważa, że Michał Awdaniec w 1393 uzyskał zgodę króla Władysława II Jagiełły na lokację miasta na prawie magdeburskim. Była to pierwsza lokacja tego typu na Ziemi Halickiej[25]. W 1401 parafia rzymskokatolicka w Buczaczu została powiększoną dotacją Michała i Teodoryka Buczackich dziedziców na Buczaczu. Od nazwy miasta gałąź rodu Awdańców przybrała nazwę Buczackich.

W 1417 Dziersław Konopka herbu Bogoria sprzedał Buczacz Teodorykowi z Buczacza Jazłowieckemu[26]. Syn Awdańca Michał Mużyło Buczackiwojewoda podolski w 1427 r. uzyskał od Władysława II Jagiełły potwierdzenie tego nadania i przeniesienie swego rodowego Buczacza wraz z innymi posiadłościami (wsi Soroki i Żyznomierz w dystrykcie halickim oraz Olchowiec nad rzeką Koropcem w dystrykcie koropieckim) z prawa lennego na prawo polskie[27].

Buczacz w XIV – XVII w. stanowił ważną twierdzę nadgraniczną, powstrzymującą ataki Tatarów, Turków, Mołdawian, Kozaków. Napady Tatarów w XV w., a zwłaszcza Stefana III w 1498, znacznie zniszczyły miasto. W 1515 Buczacz ponownie został lokowany na prawie magdeburskim. Miasto było m.in. zasiedlone przez liczną społeczność żydowską.

W XVI w. miasto posiadało 41 łan[28]. W 1580 odbudowano miejscowy zamek, który dwukrotnie bezskutecznie atakowali Tatarzy, w 1665 i 1667 r. W 1672 r. mimo starań Urszuli z Daniłowiczów Potockiej – żony ówczesnego właściciela Buczacza, wojewody bracławskiego Jana Potockiego – został zdobyty przez Turków i stał się czasową siedzibą Mahometa IV[29]. Wówczas także samo miasto zostało zdobyte, złupione i spalone. 18 października 1672 r., po upadku Kamieńca Podolskiego i przegranej wojnie, król Michał Korybut Wiśniowiecki podpisał w Buczaczu haniebny traktat pokojowy z Turcją (tzw. traktat w Buczaczu), zrzekając się na części oddał województwa podolskie, bracławskie i południową część prawobrzeżnego województwa kijowskiego oraz zobowiązując się do płacenia rocznego haraczu. Na skutek traktatu, do 1683 r. połowa miasta (jeden brzeg rzeki) znajdowała się na terytorium tureckim. W 1687 r. w czasie wojny polsko-tureckiej na terenie Buczacza koncentrowały się wojska Jana III Sobieskiego. Na początku XVII w. miasto należało do wojewody ruskiego Stanisława Golskiego, po jego śmierci do brata, Jana Golskiego, kasztelana kamienieckiego, po śmierci Jana natomiast do wdowy po nim Zofii z Zamiechowa Golskiej[30], następnie zaś do Stefana Potockiego.

Żona wojewody bracławskiego Stefana Potockiego, Maria Mohylanka rozbudowała i wzmocniła zamek. Po napadzie Turków w 1676 r. ponownie odbudował go jej syn Jan Potocki.

19 października 1713 podskarbi wielki koronny Jan Jerzy Przebendowski uwolnił od opłaty pogłównego buczackich Żydów, którzy ucierpieli od Moskali[31].

W XVIII w. Buczacz był rezydencją Mikołaja Bazyliego Potockiego – starosty kaniowskiego, wojewodzica bełskiego, prawnuka Stefana Potockiego i Marii Mohylanki. Fundował on późnobarokowy kościół farny pw. Wniebowzięcia NMP, piękny rokokowy ratusz, oba według projektu Bernarda Meretyna i rzeźbiarza Jana Jerzego Pinsla, cerkiew Podniesienia Krzyża Świętego oo. Bazylianów z 1770 r., fundowaną pierwotnie w 1712 r. przez Stefana Aleksandra i jego żonę Joannę z Sieniawskich Potockich (1770), a także odremontował zamek, zniszczony przez Turków w 1676 r.

Zabór austriacki (Habsburgowie, Austro-Węgry)[edytuj | edytuj kod]

W 1772 w wyniku I rozbioru Polski staje się częścią Austrii.

W 1870 miasto przyjęło bataljon obrony krajowej gdy inne miasta takiego przyjęcia odmówiły[32] Przed 1871 była apteka[33]. 8 czerwca 1885 odbyły się wybory do Rady Państwa VII kadencji z kurii miast Kołomyja – Buczacz – Śniatyn[34]. W mieście działało ruskie (ukraińskie) towarzystwo polityczne „Narodna Rada” (m.in. w 1891)[35]. W 1893 powstaje Gimnazjum Państwowe Męskie[36].

Od 1897 r. działa oddział Towarzystwa Ludoznawczego założony przez polskiego profesora gymnazjalnego Ludwika Młynka[37]. Działały Towarzystwo polskich mieszczan Ognisko[38], powiatowy ośrodek Towarzystwa Szkoły Ludowej, który wchodził w skład Stanisławowskiego związku okręgowego[39], polskie Stowarzyszenie polityczne „Równość”[40]. W grudniu 1900 wybory do Rady Państwa w Wiedniu X kadencji z kurii wiejskiej odbyły się w Buczaczu pod osłoną oddziału ułanów[41].

W 1904 r. powstaje miejscowe Seminarium nauczycielskie żeńskie[42]. W kwietniu 1904 pożar strawił 300 domów mieszkalnych[43]. Z fundacji Katarzyny Plattnerowej powstała tutaj Bursa im. Adama Mickiewicza[44]. W 1906 była epidemia tyfusu oraz szkarlatyny[45].

I wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Na początku I wojny światowej rosyjskie wojsko i pożar[46] zniszczyły Buczacz w dwóch trzecich[47]. Część zabytkowego centrum miasta prawie całkowicie została zniszczona podczas ostrzału przed Ofensywą Brusiłowa w czerwcu 1916 roku, którego wojska zajęły miasto[48]. Wojska austro-węgierskie wyparły Rosjan z Buczacza w 1917 r.

Zachodnioukraińska Republika Ludowa[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu I wojny światowej, od listopada 1918 r. do 4 czerwca 1919 Buczacz znajdował się w Zachodnioukraińskiej Republice Ludowej. 2 czerwca 1919 r. w klasztorze Bazylianów odbyło się spotkanie władz ZUNR, w którym wzięli udział prawie wszyscy przywódcy ZUNR, m.in. prezydent Jewhen Petruszewycz, sekretarze stanu, generałowie Mychajło Omelianowicz-Pawlenko i Ołeksandr Hrekow, pułkownik Wiktor Kurmanowycz i inni dowódcy Ukraińskiej Armii Halickiej (UHA).

4 czerwca 1919 miasto zostało wyzwolone przez 4 dyw. piechoty[49]. Podczas ofensywy czortkowskiej miasto znalazło się ponownie w Zachodnioukraińskiej Republice Ludowej przez krótki czas (od 10 czerwca) do końca czerwca 1919.

II Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

Od lipca 1919 r. Buczacz należał do Polski. Na krótko, od 10 sierpnia do 15 września zdobyła go Armia Czerwona. Jego przynależność do Polski potwierdzono w 1923 r. W II Rzeczypospolitej miasto powiatowe w województwie tarnopolskim.

W 1923 przez miejscowe Koło TSL założone zostały prywatne kursy Seminarium żeńskiego jako szkoła społeczna z zamiarem przekształcenia jej na zakład pełny[50].

Podczas wyborów do Sejmu w 1928 miasto wchodziło w skład okręgu wyborczego Nr 54 Tarnopol[51].

W mieście działały drukarnia S. Haldberga, m.in. w 1928[52]–1930[53], bursa Towarzystwa Szkoły Ludowej im. Bartosza Głowackiego[54]. W październiku 1937 w mieście odbyło się walne zgromadzenie koła TSL, w którym uczestniczył prezes Związku okręgowego kół dr Henryk Orliński z Tarnopola[55], senator w latach 1922–1927[56]. Do składu nowego zarządu wszedł m.in. Zdzisław Janicki jako przewodniczący TSL w powiecie buczackim[55].

Na początku lat 20. XX w. Żydzi stanowili 60% mieszkańców miasta, Polacy – 25%, a Ukraińcy – 15%[57]. Około 1929 miasto liczyło 7517 mieszkańców[58].

Okupacja sowiecka[edytuj | edytuj kod]

Podczas II wojny światowej, 18 września 1939 r. został zajęty przez ZSRR i przyłączony do Ukraińskiej SRR. We wrześniu 1939 r. rozpoczęły się represje władz radzieckich i NKWD wobec, w szczególności, polskich i ukraińskich liderów społecznych i nauczycieli. W kwietniu 1940 r. zostali rozstrzelani m.in.: Polak-nauczyciel Wincenty Urbański, Ukraińcy Ostap Sijak i adwokat, dr Mychajło Hryniw.

Okupacja niemiecka[edytuj | edytuj kod]

Od lipca 1941 okupowany przez Niemców. Pod okupacją niemiecką w Polsce pozbawiony praw miejskich[potrzebny przypis], został siedzibą gminy Buczacz.

W połowie 1942 r. Niemcy utworzyli w Buczaczu getto dla ludności żydowskiej, po czym przystąpili do stopniowej jej eksterminacji. W dwóch deportacjach – 5 października i 27 listopada 1942 do obozu śmierci w Bełżcu wywieziono łącznie 3100 Żydów. 2 lutego 1943 Niemcy siłami SD z Czortkowa, żandarmerii z Buczacza i Ukraińskiej Policji Pomocniczej, przeprowadzili największą akcję likwidacyjną w getcie. Żydów wyganiano z domów i zapędzono w okolice góry Fedora, gdzie znajdowało się miejsce egzekucji. Zabito od 1,3 do 2,4 tysiąca Żydów. Podobne akcje przeprowadzano jeszcze kilkakrotnie. Łącznie ocenia się, że w Buczaczu i okolicach w 14 mogiłach pochowanych jest 9,2–10,2 tys. Żydów, ofiar Holokaustu[59].

USRR[edytuj | edytuj kod]

W lipcu 1944 r. zajęty przez Armię Czerwoną, a następnie włączony do Ukraińskiej SRR. W latach 1945–1946 ekspatriowano z terenów dawnego powiatu buczackiego 31 355 Polaków i 239 Żydów[60][61][62].

Po wysiedleniu ludności polskiej w 1945 r. komunistyczne władze ukraińskie zamknęły kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i umieściły w nim magazyn artykułów żelaznych, a następnie zboża. Z kościelnej krypty wyrzucono kości Potockich (obecnie pochowane są na miejscowym cmentarzu).

Począwszy od 1970 r. trwała przebudowa centralnej części miasta, podczas której zburzono pomnik Lenina[potrzebny przypis].

W 1991 kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny został zwrócony rzymskim katolikom. Duże zasługi w ratowaniu świątyni i jej odrestaurowaniu położył polski duchowny związany z Tarnopolszczyzną – ks. Ludwik Rutyna.

Ukraina[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Tarasa Szewczenki, 2016

Od 24 sierpnia 1991 r. miasto znajduje się na terenie niepodległej Ukrainy. 24 sierpnia 1991 lwowski biskup pomocniczy Marcjan Trofimiak ponownie poświęcił[63] miejscowy kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Buczaczu oraz odprawiono w nim pierwszą Mszę Świętą.

W mieście znajduje się wybudowany w 2007 roku z inicjatywy mieszkańców pomnik Stepana Bandery[64].

Od roku 2012 działa ART-dwór (ukr. АРТ-двір, reżyser Wiktor Hrebeniowśkyj).

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Muzea[edytuj | edytuj kod]

Fasada Rejonowego Muzeum Krajoznawczego w Buczaczu, 2013

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Dawniej (m.in. w 1839[70][71]–1855) w mieście działały c.-k. Hauptschule[72], szkoła miejska[73].

Obecnie w mieście jest gimnazjum im. W. Hnatiuka, Liceum Buczackie, kilka szkół, Instytut Zarządzania i Audytu, szkoła zawodowa PTU Nr 26. Dawniej w mieście rezydował agrocollege.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Zakład leśniczy, obróbka metali, przetwórstwo spożywcze, fabryka serów (produkuje też mleko w proszku, laktozę[74]), Galicia Distillery (produkcja – koniak TM Buczacz), elektrownia wodna, cukrownia (jest zamknięta od sezonu 2013), fabryka konserw (jest zamknięta), destylarnia (jest zamknięta).

Transport[edytuj | edytuj kod]

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Buczacz jest węzłem transportowym rejonu buczackiego. Wcześniej przez miasto przechodziła droga krajowa N18 (obecnie obok miasta), przechodzi droga terytorialna T 2001, od miasta zaczyna się droga terytorialna T 2006 oraz droga miejscowa prowadząca przez Potok Złoty do wsi Niezwiska na prawym brzegu Dniestru.

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Buczacz – pasażersko-towarowa stacja kolejowa jest w zarządzaniu Tarnopolskiego transportu kolejowego Kolei Lwowskiej. Końcowa stacja na linii Biała Czortkowska – Buczacz. Na obszarze dawnej przedmiejskiej wsi Nagórzanka znajduje się tunel z 1884[75].

Religia[edytuj | edytuj kod]

Obecnie w mieście są:

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Sport[edytuj | edytuj kod]

Stary stadion „Kołos” w Buczaczu, maj 2016

Zbudowany przez władzę radziecką zadaszony 25m sportowy basen pływacki obecnie znajduje się w stanie ruiny. W mieście znajdują się dwa stadiony, jeden z nich w stanie ruiny.

Urodzeni w Buczaczu[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie urodzeni w Buczaczu.

Ludzie związani z Buczaczem[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Buczaczem.

Ojciec prokuratora generalnego dra Zbigniewa Ćwiąkalskiego przez jakiś czas mieszkał w Buczaczu[96].

Obywatele Honorowi miasta Buczacza[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. W 1397 w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. I, s. 434.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Чисельність наявного населення України на 1 січня 2013 року. Київ: Державний комітет статистики України, 2013, s. 94.
  2. Zenon Guldon, Jacek Wijaczka. Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku. „Czasy Nowożytne”. 21, s. 167, 2008.
  3. Urząd miejski w Buczaczu. [W:] Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1877. Lwów, 1877, s. 304.
  4. Urząd miejski w Buczaczu. [W:] Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1878. Lwów, 1878, s. 290.
  5. Urząd miejski w Buczaczu. [W:] Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1879. Lwów, 1879, s. 280.
  6. Urząd miejski w Buczaczu. [W:] Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1880. Lwów, 1880, s. 284.
  7. Urząd miejski w Buczaczu. [W:] Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1881. Lwów, 1881, s. 286.
  8. Urząd miejski w Buczaczu. [W:] Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1883. Lwów, 1883, s. 292.
  9. Urząd miejski w Buczaczu. [W:] Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1884. Lwów, 1884, s. 271.
  10. Urząd miejski w Buczaczu. [W:] Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1889. Lwów, 1889, s. 299.
  11. a b Magistrat w Buczaczu. [W:] Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1900. Lwów, 1900, s. 358.
  12. Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1905. Lwów, 1905, s. 380.
  13. Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1908. Lwów, 1908, s. 392.
  14. Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1910. Lwów, 1910, s. 426.
  15. Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1911. Lwów, 1911, s. 441.
  16. Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1914. Lwów, 1914, s. 498.
  17. Bartosz Paprocki, Gniazdo Cnoty, zkąd herby Rycerstwa Polskiego swój początek mają..., Kraków: drukarnia Andrzeia Piotrkowczyka 1578, s. 609.
  18. Jerzy Sperka. Michał Awdaniec a początki kościoła parafialnego w Buczaczu, s. 82. [dostęp 2016-11-30].
  19. Jerzy Sperka, Michał Awdaniec a początki kościoła parafialnego w Buczaczu.
  20. Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie. T. XII. Lwów 1875, s. 18.
  21. Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie. T. XII. Lwów, 1875, s. 18–20. (łac.)
  22. A. Janeczek. Miasta prywatne na Rusi Koronnej do końca XV wieku. „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, T. LXXVII, specjalny, 2016, s. 151.
  23. Tamże, s. 151 (przyp. 17).
  24. Tamże, s. 152.
  25. Adam Smulski: Mój Buczacz. Kielce: Światowid, 2014, s. 5. ​ISBN 978-83-62509-03-4​.
  26. Kazimierz Stadnicki. Wspomnienie o Abdankach-Konopkach, Buczackich i Jazłowieckich. [W:] Dodatek miesięczny do „Gazety Lwowskiej”: poświęcony historyi, statystyce i ekonomii krajowej, rok II. T. 1. Lwów: Wyd. drukarnia E. Winiarza, 1873, s. 147.
  27. Jerzy Sperka. Michał Awdaniec a początki kościoła parafialnego w Buczaczu, s. 77–78. [dostęp 2016-12-15].
  28. Aleksander Jabłonowski: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym T. VII, cz. II-a (Ziemie ruskie. Ruś Czerwona). W: Źródła Dziejowe. T. XVIII, cz. II-a. Warszawa: drukarnia Piotra Laskanera i S-ki, 1903, s. 75.
  29. H. Stupnicki: Galicya pod względem topograficzno-geograficzno-historycznym. 1869, s. 154.
  30. Wojewodzina Golska.
  31. Akta grodzkie i ziemskie. T. X. Lwów, 1884, s. 397.
  32. Listy z kraju. Buczacz. „Kurjer Lwowski”. 116, s. 2, 27 kwietnia 1903.
  33. Antoni Schneider, Encyklopedya do Krajoznawstwa Galicyi. T. 1. Lwów: Drukarnia Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, 1871, s. 139.
  34. Kandydat „narodowo-rządowy. „Kurjer Lwowski”. 251, s. 8, 10 września 1901.
  35. Kronika. Ruskie towarzystwo polityczne. „Kurjer Lwowski”. 348, s. 2, 16 grudnia 1891.
  36. Spis nauczycieli... pod red. Zygmunta Zagórowskiego, s. 333.
  37. Ludwik Młynek. na stronie i-PSB.
  38. Listy z kraju. Buczacz. „Kurjer Lwowski”. 190, s. 2, 12 lipca 1905.
  39. Kronika. Z Towarz. Sz. ludowej. „Kurjer Stanisławowski”. 1047, s. 3, 19 listopada 1905.
  40. Buczacz. „Kurjer Lwowski”. 156, s. 4, 18 czerwca 1902.
  41. Wynik wyborów. „Kurjer Lwowski”. 350, s. 4, 18 grudnia 1900.
  42. Zygmunt Zagórowski: Spis nauczycieli szkół wyższych, średnich, zawodowych, seminarjów nauczycielskich oraz wykaz zakładów naukowych i władz szkolnych. R. 1. Lwów–Warszawa, 1924, s. 390.
  43. Katastrofa w Buczaczu. „Kurjer Stanisawowski”. 971, s. 2–3, 1 Maja 1904.
  44. Sprawozdanie Dyrekcyi Państwowego Gimnazyum w Buczaczu za rok szkolny 1927/28. Buczacz: Nakładem dyrekcji Gimnazyum, odbito w drukarni S. Haldberga w Buczaczu, 1928 s. 18.
  45. Listy z kraju. Buczacz. „Kurjer Lwowski”. 319, s. 2, 22 listopada 1906.
  46. Iwan Bobyk: Buczacz i joho miszczanstwo. [W:] Бучач і Бучаччина. Історично-мемуарний збірник / red. kolegia Mychajło Ostrowercha i inni. T. XXVII. New York – London – Paris – Sidney – Toronto: НТШ, Український архів, 1972, s. 454. (ukr.)
  47. Бучач – Recherche Google, www.google.com.ua [dostęp 2017-11-17] (fr.).
  48. Buczacz, 1917.
  49. Marian Krwawicz: Olszyna-Wilczyński (pierwotnie Wilczyński) Józef Konstanty (1890–1939). [W:] Polski Słownik Biograficzny. T. XXIV, 1979, s. 52.
  50. Zygmunt Zagórowski: Spis nauczycieli szkół wyższych, średnich, zawodowych, seminarjów nauczycielskich oraz wykaz zakładów naukowych i władz szkolnych. R. 2. Lwów–Warszawa, 1926, s. 379.
  51. Tadeusz i Karol Rzepeccy: Sejm i Senat 1928–1933. Poznań, 1928, s. 11.
  52. Sprawozdanie Dyrekcyi Państwowego Gimnazyum w Buczaczu za rok szkolny 1927/28. Buczacz: Nakładem dyrekcji Gimnazyum, odbito w drukarni S. Haldberga w Buczaczu, 1928, s. 1.
  53. Sprawozdanie Dyrekcyi Państwowego Gimnazyum w Buczaczu za rok szkolny 1929/30. Buczacz: Nakładem dyrekcji Gimnazyum, odbito w drukarni S. Haldberga w Buczaczu, 1930, s. 1.
  54. Sprawozdanie Dyrekcyi Państwowego Gimnazyum w Buczaczu za rok szkolny 1927/28. Buczacz: Nakładem dyrekcji Gimnazyum, odbito w drukarni S. Haldberga w Buczaczu, 1928, s. 17–18.
  55. a b Prace TSL w powiecie buczackim.. „Gazeta Lwowska”, s. 2, Nr 245 z 27 października 1937. 
  56. Henryk Orliński
  57. A. Dylewski: Ukraina. Bielsko-Biała: Pascal, .
  58. Buczacz. [W:] Wielka ilustrowana encyklopedja powszechna. T. II. Kraków: Wyd. Gutenberg, Drukarnia Ludowa w Krakowie, 1929, s. 266.
  59. Холокост на территории СССР: Энциклопедия. Moskwa, 2009, s. 121. ​ISBN 978-5-8243-1296-6​.
  60. Grzegorz Hryciuk, Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931–1948, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2005, s. 336, ISBN 83-7441-121-X, OCLC 830722458.
  61. „...transport z Buczacza i okolicy około 800 ludzi zgromadzony na stacji do ładowania dnia 15 października – przebywał na tejże stacji pod gołym niebem do 28 listopada. Wyjechał z Buczacza 28 listopada w otwartych lorach wagonowych, pokrytych wiórami, przybył do Przemyśla 9 grudnia w warunkach atmosferycznych okropnych (silne zawieje i mrozy). Śmiertelność ogromna. Po drodze zmarło 32 osób, w tym 4 na stacji w Przemyślu (starcy, dzieci, kobiety). Widok tego transportu, to najbardziej makabryczny obraz z czasów „pociągów śmierci” z okupacji niemieckiej. Ludzie popuchnięci od mrozu, oczy pozbawione rzęs, ciało owinięte w jakieś łachmany, worki, szmaty – obraz stworzeń wypełzłych z jaskiń czy piwnic, niepodobnych niemal do istot ludzkich.” – „Biuletyn Wewnętrzny Kresowiaków” nr 1–2 (grudzień 1945 – styczeń 1946) [cyt. za:] Lucyna Kulińska: Dzieje Komitetu Ziem Wschodnich na tle losów ludności polskich Kresów w latach 1943–1947. T. I. Kraków, 2002, s. 189–190. ​ISBN 83-88527-32-0​.
  62. Transport, który wyjechał 19 listopada z Buczacza do odległego o 250 km Rzeszowa, na miejsce dotarł dopiero 10 grudnia! W czasie oczekiwania na granicy zmarły cztery osoby. [W:] Grzegorz Motyka: Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”. Kraków, 2011, s. 387. ​ISBN 978-83-08-04576-3​.
  63. Ks. Vitold-Yosif Kovaliv. Odrodzenie struktur Archidiecezji Lwowskiej pod koniec XX wieku, s. 3.
  64. Pomniki Bandery (j.ukr).
  65. Sadok Barącz: Pamiątki buczackie, s. 140–144.
  66. a b OSIEMNASTOWIECZNE Figury przydrożne w Buczaczu. Uwagi o inspiracjach czeskich w twórczości Bernarda Meretyna. [dostęp 2016-07-07].
  67. Zdjęcie Adama Bochnaka.
  68. У Бучачі відкрили відреставроване джерело…
  69. Z Buczacza do Lwowa.
  70. Handbuch... das jahr 1839. Lemberg, 1839, s. 430. (niem.).
  71. Potem w 1840 → Handbuch... das jahr 1840. Lemberg, 1840, s. 435. (niem.), 1841 – dyr. Modest Maciejowski → Schematismus ...1841. Lemberg, 1841, s. 442. \/ 1843 → Handbuch... das jahr 1843. Lemberg, 1843, s. 459. (niem.), 1844 → Handbuch... das jahr 1844. Lemberg, 1844, s. 451. (niem.).
  72. Handbuch... das jahr 1855. Lemberg, 1855, s. 453. (niem.).
  73. Pieczęć niemiecką.Kurier Lwowski”. 284, s. 4, 13 października 1895.
  74. ТОВ „Бучацький сирзавод”. (ukr.).
  75. Zdjęcie tunelu.
  76. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2016-01-29].
  77. Złotoryja. Miasta partnerskie
  78. Figura Św. Rocha powróciła do centralnej części Kazimierzy Wielkiej
  79. Ś. p. Emilian Czechowski. „Słowo Polskie”. 82, s. 7, 24 marca 1932. 
  80. Z uniwersytetu.Kurier Lwowski”. 284, s. 4, 13 października 1895.
  81. Henryk Korczyk: Salicki Jakub. w: Polski Słownik Biograficzny. T. XXXIV, 1993, s. 360.
  82. General der Infanterie von Colard und Baron Rhemen in Buczacz
  83. Sadok Barącz, Dzieje klasztoru WW. OO.Dominikanów w Podkamieniu, Tarnopol 1870, s. 253.
  84. ART-dwór jest jej jednostką.
  85. Ogłoszenie. „Tarnopolski Dziennik Wojewódzki”. 9, s. 74, 4 sierpnia 1938.
  86. 33-35. Ogłoszenie. „Tarnopolski Dziennik Wojewódzki”. 4, s. 34–35, 1 marca 1939.
  87. Zbigniew Hornung, hasło: Osiński (Osieński) Antoni (ok. 1720–ok.1770). [W:] Polski Słownik Biograficzny. T. XXIV. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk 1979, s. 334.
  88. Poland, Lublin Roman Catholic Church Books, 1784–1964 // Artur Potocki.
  89. Artur hr. Potocki h. Pilawa (Złota).
  90. Leon Potocki: Urywek ze wspomnień pierwszej mojej młodości. Poznań, 1876, s. 42.
  91. Wincenty Urbański.
  92. Ореста Синенька: За рідний край, за нарід свій. Тернопіль: Воля, 2003, s. 9. ​ISBN 966-528-174-7​. (ukr.)
  93. Przewodnik po powiecie buczackim.
  94. Kurjer Stanislawowski, Nr 1050, 5 listopada 1905, s. 1.
  95. http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=ksw&datum=19051105&seite=1&zoom=33 Kurjer Stanislawowski. 1042, s. 1, 5 września 1905.
  96. Zbigniew Ćwiąkalski – minister z łańcuckimi korzeniami.
  97. Kronika. „Nowa Reforma”, s. 2, nr 53 z 5 marca 1899. 
  98. Buszko J., hasło: „Potocki Andrzej (1861–19081)”, Polski Słownik Biograficzny, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk 1983, t. XXVII/4, zeszyt 115, s. 778–782.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]