Buczacz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Buczacz
Бучач
Ilustracja
Herb
Herb
Państwo  Ukraina
Obwód tarnopolski
Burmistrz Josyf Moscipan
Populacja (2012)
• liczba ludności

12 547
Kod pocztowy 48400-48405
Położenie na mapie obwodu tarnopolskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu tarnopolskiego
Buczacz
Buczacz
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Buczacz
Buczacz
Ziemia49°03′N 25°24′E/49,050000 25,400000
Strona internetowa
Portal Portal Ukraina
Galeria: zamek
Buczacz. Zamek
Buczacz. Zamek
Buczacz. Zamek
Buczacz. Zamek
Buczacz. Zamek
Buczacz. Zamek
Buczacz. Zamek
Buczacz. Zamek
Buczacz. Zamek
Buczacz. Zamek
Buczacz. Zamek
Buczacz. Zamek
Buczacz. Zamek
Buczacz. Zamek
Ruiny zamku w Buczaczu
Buczacz Schemat zamku
Galeria: ratusz, zabytki, mapy
Buczacz.Ratusz
Ratusz zaprojektowany przez B. Meretyna w XVIII w.
Buczacz.Apteka
Buczacz.Dom
Buczacz.Sokół
Buczacz.Kirkut
Buczacz.Kirkut
Buczacz.Kirkut
Buczacz.Kirkut
Buczacz.Nepomuk
Buczacz.Nepomuk
Widok z zamku
Buczacz na mapie F. von Міegа, XVIII w.
Położenie na mapie woj. tarnopolskiego w Polsce w 1939 r.
Townhall square, Buchach, before 1939.png
Galeria: bazylianie, kościół NMP...
Buczacz.Bazylianie
Buczacz.Bazylianie
Kościół i klasztor bazylianów w stylu baroku wileńskiego
Buczacz.Kościół NMP
Buczacz. Kościół NMP
Buczacz. Kościół NMP
Buczacz.Kościół NMP
Buczacz.Kościół NMP
Buczacz. Kościół NMP
Kościół pw. Wniebowzięcia NMP
Ołtarz kościoła w Buczaczu
Buczacz.Cerkiew

Buczacz (ukr. Бучач) – miasto na Ukrainie, w obwodzie tarnopolskim, nad rzeką Strypą, siedziba rejonu buczackiego. W 2012 liczyło 12 547 mieszkańców[1]. Ośrodek przemysłu metalowego, spożywczego i paszowego. Leży w pobliżu drogi krajowej N18. Przez miasto przebiega droga terytorialna T2001.

Położenie[edytuj]

Buczacz jest położony w zachodniej Ukrainie, w południowej części obwodu tarnopolskiego nad rzeką Strypą.

Klimat i przyroda[edytuj]

  • W Buczaczu i okolicach w dużym stopniu zaznacza się klimat kontynentalny. Miasto położone jest na granicy dwóch klimatycznych części obwodu tarnopolskiego – centralnej (przeciętne roczne opady atmosferyczne wynoszą 600-650 mm) i południowej (przeciętna temperatura w styczniu wynosi −4,5-5 °C, w lipcu +19 °C).
  • Złota lipa

Historia[edytuj]

Średniowiecze

Buczacz istniał już w XII w. Pierwsza historyczna wzmianka pochodzi z roku 1260 i dotyczy Gabriela Buczackiego – starosty kamienieckiego[2]. Od połowy XIV wieku wraz z Rusią Czerwoną przynależał do Polski. Protoplasta Buczackich herbu Abdank Michał Awdaniec z Buczacza (zm. po 7 listopada 1394[3]), wszedł w posiadanie Buczacza w drugiej połowie XIV w. Po uzyskaniu nadania, w roku 1373 ufundował,[4] a 28 lipca 1379 r.[5] ponowił akt pierwotnej fundacji kościoła parafialnego oraz wybudował zamek[6]. W1393 r. uzyskał zgodę króla Władysława II Jagiełły na lokację miasta na prawie magdeburskim. Była to pierwsza lokacja tego typu na Ziemi Halickiej. W 1401 r. katolicka parafia buczacka została powiększoną dotacją Michała i Teodoryka Buczackich dziedziców na Buczaczu. Od nazwy miasta gałąź rodu Awdańców przybrała nazwę Buczackich. Syn Awdańca Michał Mużyło Buczackiwojewoda podolski w 1427 r. uzyskał od Władysława II Jagiełły przeniesienie swego rodowego Buczacza z prawa lennego na prawo polskie.

Buczacz w XIV – XVII w. stanowił ważną twierdzę nadgraniczną, powstrzymującą ataki Tatarów, Turków, Mołdawian, Kozaków. Napady Tatarów w XV w., a zwłaszcza Stefana III w 1498 r., znacznie zniszczyły miasto. W 1515 r. Buczacz ponownie został lokowany na prawie magdeburskim. Miasto było m.in. zasiedlone przez liczną społeczność żydowską. W roku 1580 odbudowano zamek, który dwukrotnie bezskutecznie atakowali Tatarzy, w 1665 i 1667 r. W 1672 r. mimo starań Urszuli z Daniłowiczów Potockiej – żony wojewody bracławskiego Jana Potockiego - został zdobyty przez Turków i stał się czasową siedzibą Mahometa IV.[7]. Wówczas także samo miasto zostało zdobyte, złupione i spalone. 18 października 1672 r., po upadku Kamieńca Podolskiego i przegranej wojnie, król Michał Korybut Wiśniowiecki podpisał w Buczaczu haniebny traktat pokojowy z Turcją (tzw. traktat w Buczaczu), zrzekając się na częśći Ukrainy i Podola oraz zobowiązując się do płacenia rocznego haraczu. Na skutek traktatu, do 1683 r. połowa miasta (jeden brzeg rzeki) znajdowała się na terytorium tureckim. W 1687 r.w czasie wojny polsko-tureckiej na terenie Buczacza koncentrowały się wojska Jana III Sobieskiego. Na początku XVII w. miasto przynależało do wojewody ruskiego Stanisława Golskiego, po jego śmierci do brata, Jana Golskiego, kasztelana kamienieckiego, po śmierci Jana natomiast do wdowy po nim Zofii z Zamiechowa Golskiej[8], następnie zaś do Stefana Potockiego.

Żona wojewody bracławskiego Stefana Potockiego, Maria Mohylanka rozbudowała i wzmocniła zamek. Po napadzie Turków w 1676 r. ponownie odbudował go Jan Potocki, syn Stefana. W XVIII w. Buczacz był rezydencją Mikołaja Bazyliego Potockiego – starosty kaniowskiego, wojewodzica bełskiego. Fundował on późnobarokowy kościół farny p.w. Wniebowzięcia NMP, rokokowy ratusz, oba według projektu Bernarda Meretyna i rzeźbiarza Jana Jerzego Pinsla, cerkiew Podniesienia Krzyża Świętego bazylianów z 1770 r., fundowaną pierwotnie w 1712 r. przez Stefana Aleksandra i Joannę z Sieniawskich Potockich (1770, a także odremontował zamek, zniszczony przez Turków w 1676 r.

Zabór austriacki (Habsburgowie, Austro-Węgry)

W 1772 r. w wyniku I rozbioru Polski staje się częścią Austrii.

W 1893 r. powstaje Gimnazjum Państwowe Męskie[9]. Od 1897 r. działa oddział Towarzystwa Ludoznawczego założony przez polskiego profesora Ludwika Młynka[10].W 1904 r. powstaje Seminarium Nauczycielskie Żeńskie[11].

I wojna światowa

Na początku pierwszej wojny światowej rosyjskie wojsko i pożar[12] zniszczyły Buczacz w dwóch trzecich.[13] Część zabytkowego centrum miasta prawie całkowicie została zniszczona podczas ostrzału przed Ofensywą Brusiłowa w czerwcu 1916 roku, którego wojska zajęły miasto[14]. Wojska austro-węgierskie wyparły Rosjan z Buczacza w 1917 r.

Zachodnioukraińska Republika Ludowa

Po zakończeniu I wojny światowej, w listopadzie 1918 r., Buczacz przejściowo znalazł się w Zachodnioukraińskiej Republice Ludowej. 2 czerwca 1919 r. w klasztore Bazylianów odbyło się spotkanie władz ZUNR, w którym wzięli udział prawie wszyscy przywódcy ZUNR (prezydent, sekretarze stanu, generałowie Mychajło Omelianowicz-Pawlenko i Ołeksandr Hrekow, pułkownik Wiktor Kurmanowycz i inni dowódcy UHA).

4 czerwca 1919 miasto zostało wyzwolone przez 4 dyw. piechoty[15].

II Rzeczpospolita

Od lipca 1919 r. Buczacz należał do Polski. Na krótko, od 10 sierpnia do 15 września zdobyła go Armia Czerwona. Jego przynależność do Polski potwierdzono w 1923 r. W II Rzeczypospolitej miasto powiatowe w województwie tarnopolskim.

Na początku lat 20. XX w. Żydzi stanowili 60% mieszkańców miasta, Polacy – 25%, a Ukraińcy – 15%[16].

Pierwsza okupacja sowiecka

Podczas II wojny światowej, 18 września 1939 r. został zajęty przez ZSRR i przyłączony do Ukraińskiej SRR. We wrześniu 1939 r. rozpoczęły się represje władz radzieckich i NKWD wobec, w szczególności, polskich i ukraińskich liderów społecznych, nauczycieli. W kwietniu 1940 r. zostali rozstrzelani m.in.: Polak-nauczyciel Wincenty Urbański, Ukraińcy Ostap Sijak i adwokat, d-r Mychajło Hryniw.

Okupacja niemiecka

Od lipca 1941 r. okupowany przez Niemców. Pod okupacją niemiecką w Polsce pozbawiony praw miejskich; → gmina Buczacz.

W połowie 1942 r. Niemcy utworzyli w Buczaczu getto dla ludności żydowskiej, po czym przystąpili do stopniowej jej eksterminacji. W dwóch deportacjach – 5 października i 27 listopada 1942 r. do obozu śmierci w Bełżcu wywieziono łącznie 3100 Żydów. 2 lutego 1943 r. Niemcy siłami SD z Czortkowa, żandarmerii z Buczacza i Ukraińskiej Policji Pomocniczej, przeprowadzili największą akcję likwidacyjną w getcie. Żydów wyganiano z domów i zapędzono w okolice góry Fedora, gdzie znajdowało się miejsce egzekucji. Zabito od 1,3 do 2,4 tysiąca Żydów. Podobne akcje przeprowadzano jeszcze kilkakrotnie. Łącznie ocenia się, że w Buczaczu i okolicach w 14 mogiłach pochowanych jest 9,2-10,2 tys. Żydów, ofiar Holokaustu[17].

II okupacja radziecka i USRR

W lipcu 1944 r. zajęty przez Armię Czerwoną, a następnie włączony do Ukraińskiej SRR. W latach 1945-1946 ekspatriowano z terenów dawnego powiatu buczackiego 31 355 Polaków i 239 Żydów[18][19][20].

Po wypędzeniu ludności polskiej w 1945 r. komunistyczne władze ukraińskie zamknęły kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i umieściły w nim magazyn artykułów żelaznych, a następnie zboża. Z kościelnej krypty wyrzucono kości Potockich (obecnie pochowane są na miejscowym cmentarzu).

Począwszy od 1970 r. trwała przebudowa centralnej części miasta, podczas której zburzono pomnik Lenina[potrzebny przypis].

W 1991 r. fara kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny została zwrócona katolikom. Duże zasługi w ratowaniu świątyni i jej odrestaurowaniu położył polski duchowny związany z Tarnopolszczyzną – ks. Ludwik Rutyna.

Ukraina

Od 1991 r. miasto znajduje się na terenie niepodległej Ukrainy.

W mieście znajduje się wybudowany w 2007 roku z inicjatywy mieszkańców pomnik Stepana Bandery[21].

Od roku 2012 działa ART-dwór (ukr. АРТ-двір, reżyser Wiktor Hrebeniowśkyj).

Zabytki[edytuj]

  • cerkiew obronna pw. św. Mikołaja z 1610 r.;
  • cerkiew pw. Opieki Matki Boskiej (Pokrowska) z 1764 r.[22]
  • cmentarz miejski
  • cmentarz żydowski
  • figura niepokalanego poczęcia Marii z 1751 r.[23], przy skrzyżowaniu ul. V. Stusa i ul. Chmielnickiego
  • figura św. Jana Nepomucena z 1750 r.[23], między ul. Strypną a ul. Hruszewskiego (w kierunku Podzameczku)
  • klasztor i cerkiew bazylianów pw. Podwyższenia Krzyża Świętego z 1770 roku, ufundowana w miejscu kościoła pw. Św. Krzyża dominikanów w 1712 r. przez Stefana Aleksandra Potockiego, z portretem fundatora – syna Mikołaja B. Potockiego;
  • kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny;
  • ratusz w Buczaczu w stylu barokowym;
  • zamek w Buczaczu – nad rzeką Strypą w końcu XIV w. wybudowano na trójkątnym cyplu zamek obronny, który należał do rodów Buczackich, Golskich i na początku XVII wieku do Potockich herbu Złota Pilawa. Najstarsza część zamku od strony północnej (wymurowanego z jasnego i czerwonego piaskowca na zaprawie wapiennej) jest pozostałością założenia średniowiecznego. Po przejściu zamku w ręce Potockich, żona Stefana Potockiego, Maria Mohylanka rozbudowała i wzmocniła warownię o część południową z dwiema wielkimi półkolistymi bastejami od wschodu i zachodu, które flankowały załamująca się kurtynę południową. Mury tej części dochodzą do dzisiaj do 4 m grubości. Strzelnice umieszczone w bastejach do prowadzenia ognia krzyżowego zlokalizowano na kilku kondygnacjach. Na murach obronnych od wewnątrz widoczne są do dzisiaj kamienne wsporniki, dźwigające dawniej drewniane ganki strzelnicze. Wewnątrz obwodu zamkowego od strony wschodniej, zbudowano budynek renesansowy z krużgankami. Mieściła się w nim także brama wjazdowa na wysokości I piętra z mostem zwodzonym i pochylnią. Dzięki tym modyfikacjom, zamek odparł liczne najazdy kozackie, tatarskie, tureckie i moskiewskie. W czasie wojny z Turcją, w 1676 r. zdobyli go i zniszczyli Turcy. Wzmianki z 1784 roku mówią o tym, że zamek został jednak odbudowany przez Jana Potockiego. Jednak w owym okresie był on już opuszczony. W 1772 r. trafił do zaboru rosyjskiego, a w XIX wieku zabudowania zamku zaczęto sukcesywnie rozbierać na materiał budowlany, przez co do dzisiaj przetrwały tylko części murów południowych i wschodniej bastei, a także fragmenty pałacu z ciosami piaskowcowymi na narożach i z otworami okien. Ruiny zamku znajdują się na wzniesieniu 200 m od kościoła Wniebowzięcia NMP (dojście ul. Zamkową).
  • źródło Jana Sobieskiego, odnowione w lipcu 2016 r.[24]
Muzea

Edukacja[edytuj]

Obecnie w mieście jest gimnazjum im. W. Hnatiuka, Liceum Buczackie, kilka szkół, Instytut Zarządzania i Audytu, agrocollege, szkoła zawodowa PTU Nr 26.

Gospodarka[edytuj]

Zakład leśniczy, obróbka metali, przetwórstwo spożywcze, fabryka serów, Galicia Distillery (produkcja – koniak TM Buczacz), cukrownia (jest zamknięta od sezonu 2013), fabryka konserw (jest zamknięta), destylarnia (jest zamknięta).

Transport drogowy i kolejowy[edytuj]

Religia[edytuj]

Sport[edytuj]

Urodzeni w Buczaczu[edytuj]

Ludzie związani z Buczaczem[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Buczaczem.

Obywatele Honorowi miasta Buczacza[edytuj]

Pobliskie miejscowości[edytuj]

Przypisy

  1. Чисельність наявного населення України на 1 січня 2013 року. Київ: Державний комітет статистики України, 2013, s. 94.
  2. Paprocki B., Gniazdo Cnoty, zkąd herby Rycerstwa Polskiego swój początek mają..., Kraków: drukarnia Andrzeia Piotrkowczyka 1578, s. 609.
  3. Jerzy Sperka, Michał Awdaniec a początki kościoła parafialnego w Buczaczu, s. 82. [dostęp 2016-11-30].
  4. Jerzy Sperka, Michał Awdaniec a początki kościoła parafialnego w Buczaczu
  5. Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie, Lwów 1875, 295 s., s. 18.
  6. Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie, Lwów 1875, 295 s., s. 18-20 łac.
  7. H. Stupnicki, Galicya pod względem topograficzno-geograficzno-historycznym, 1869, s. 154.
  8. Wojewodzina Golska.
  9. Spis nauczycieli... pod red. Zygmunta Zagórowskiego, s. 333
  10. Ludwik Młynek w i-PSB.
  11. Spis nauczycieli... pod red. Zygmunta Zagórowskiego, s. 390
  12. Іван Бобик, Бучач і його міщанство [w:] Бучач і Бучаччина. Історично-мемуарний збірник / ред. колегія Михайло Островерха та інші. — Ню Йорк — Лондон — Париж — Сидней — Торонто : НТШ, Український архів 1972, t. XXVII, іл.; s. 454. (ukr.)
  13. [1]
  14. Buczacz, 1917
  15. Marian Krwawicz, gen. Józef Olszyna-Wilczyński [w:] Polski Słownik Biograficzny, tom XXIV, wyd. 1979, s. 52
  16. A. Dylewski. „Ukraina”. – Pascal, Bielsko-Biała.
  17. Холокост на территории СССР: Энциклопедия, Moskwa, 2009. ISBN 978-5-8243-1296-6, S. 121.
  18. Grzegorz Hryciuk, "Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931-1948", Toruń 2005, ISBN 83-7441-121-X, s. 336
  19. "...transport z Buczacza i okolicy około 800 ludzi zgromadzony na stacji do ładowania dnia 15 października - przebywał na tejże stacji pod gołym niebem do 28 listopada. Wyjechał z Buczacza 28 listopada w otwartych lorach wagonowych, pokrytych wiórami, przybył do Przemyśla 9 grudnia w warunkach atmosferycznych okropnych (silne zawieje i mrozy). Śmiertelność ogromna. Po drodze zmarło 32 osób, w tym 4 na stacji w Przemyślu (starcy, dzieci, kobiety). Widok tego transportu, to najbardziej makabryczny obraz z czasów "pociągów śmierci" z okupacji niemieckiej. Ludzie popuchnięci od mrozu, oczy pozbawione rzęs, ciało owinięte w jakieś łachmany, worki, szmaty - obraz stworzeń wypełzłych z jaskiń czy piwnic, niepodobnych niemal do istot ludzkich." - "Biuletyn Wewnętrzny Kresowiaków" nr 1-2 (grudzień 1945 - styczeń 1946) [cyt. za:] Lucyna Kulińska, Dzieje Komitetu Ziem Wschodnich na tle losów ludności polskich Kresów w latach 1943-1947. Tom I. Kraków 2002, ISBN 83-88527-32-0, s. 189-190
  20. Transport, który wyjechał 19 listopada z Buczacza do odległego o 250 km Rzeszowa, na miejsce dotarł dopiero 10 grudnia! W czasie oczekiwania na granicy zmarły cztery osoby. [w:] Grzegorz Motyka, Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”, Kraków 2011, ISBN 978-83-08-04576-3, s. 387
  21. Pomniki Bandery (j.ukr).
  22. Barącz S., Pamiątki buczackie, Lwów: Drukarnia «Gazety Narodowej» 1882, 168 s., s. 140-144
  23. a b OSIEMNASTOWIECZNE FIGURY PRZYDROŻNE W BUCZACZU UWAGI O INSPIRACJACH CZESKICHW TWÓRCZOŚCI BERNARDA MERETYNA. [dostęp 7.07.2016].
  24. У Бучачі відкрили відреставроване джерело…
  25. Z Buczacza do Lwowa
  26. Znajdź miejsce zebrań Świadków Jehowy. jw.org. [dostęp 2016-01-29].
  27. Henryk Korczyk, Salicki Jakub , w: Polski Słownik Biograficzny, tom XXXIV, 1993, s. 360.
  28. Poland, Lublin Roman Catholic Church Books, 1784-1964 // Artur Potocki
  29. Artur hr. Potocki h. Pilawa (Złota)
  30. Wincenty Urbański
  31. Ореста Синенька, За рідний край, за нарід свій, Тернопіль : Воля 2003, s. 9, ISBN 966-528-174-7 (ukr.)
  32. Przewodnik po powiecie buczackim
  33. Kronika. „Nowa Reforma”, s. 2, Nr 53 z 5 marca 1899. 
  34. Buszko J. Potocki Andrzej (1861-19081) // Polski Słownik Biograficzny. – Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk 1983, t. XXVII/4, zeszyt 115, s. 778–782.

Literatura[edytuj]

  • Barącz S., Pamiątki buczackie, Lwów: Drukarnia «Gazety Narodowej» 1882, 168 s.
  • Barącz S., Pamiątki jazłowieckie, Lwów: Drukarnia Zakładu Narodowego im. Ossolińskich 1862, 230 s.
  • Czyż A. S., Gutowski B., Cmentarz miejski w Buczaczu // Seria «Zabytki kultury polskiej poza granicami kraju», Seria C, zeszyt 3, Warszawa: drukarnia «Franczak» (Bydgoszcz) 2009, 208 s., 118 il. ISBN 978-83-60976-45-6.
  • Orłowicz M., Ilustrowany przewodnik po Galicyi, Lwów: Drukarnia «Grafii» 1919, Rеprint Krosno: «Ruthenus» 2008. ISBN 978-83-7530-028-4.
  • Skrzypecki T. H., Potok Złoty na tle historii polskich kresów poludniowo-wschodnich, Opole: Solpress 2010, 256 s. ISBN 978-83-927244-4-5.

Linki zewnętrzne[edytuj]