Budżet państwa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Budżet państwa – podstawowy plan finansowy obejmujący dochody i wydatki państwa (władzy rządowej), uchwalany na okres roku budżetowego (w większości krajów rok budżetowy pokrywa się z rokiem kalendarzowym, ale np. w Wielkiej Brytanii zaczyna się w kwietniu, w Stanach Zjednoczonych w październiku).

Jako dochody budżetu państwa uwzględnia się m.in.: wpływy z podatków pośrednich i bezpośrednich, dochody niepodatkowe (np. cła), dochody jednostek budżetowych oraz dochody zagraniczne. Mianem wydatków określa się m.in. koszty dotacji, obsługi długu publicznego, obsługi sfery budżetowej, rozliczeń z bankami, subwencji dla gmin oraz rezerw ogólnych.

Termin „budżet” pochodzi z łacińskiego bulga, oznaczającego skórzany mieszek przeznaczony do zbierania dochodów. Słowo to przyjęło się następnie w wielu językach (ang. budget, starofr. bougette, fr. le budget). Dla historycznego rozwoju instytucji budżetu znaczenie miało kilka zdarzeń, które rozstrzygnęły o jej współczesnym kształcie, wśród których – poza oddzieleniem majątku publicznego od majątku królewskiego – wymienić należy rozwijanie stosunków towarowo-pieniężnych, parlamentaryzmu, funkcji socjalnych i gospodarczych państwa, rozwój międzynarodowych stosunków gospodarczych i finansowych oraz procesy integracyjne zachodzące we współczesnym świecie. Pierwszy polski budżet został uchwalony przez Sejm w roku 1768 i był jednym z wcześniejszych w Europie.

Pojęcie budżetu państwa[edytuj | edytuj kod]

Budżet państwa to zarówno:

  • plan dochodów i wydatków oraz przychodów i rozchodów organów władzy publicznej, w tym organów administracji rządowej, organów kontroli i ochrony prawa, sądów i trybunałów sporządzony na okres roku budżetowego,
  • fundusz scentralizowanych środków pieniężnych gromadzonych i rozdzielanych w ciągu roku, w związku z realizacją zadań państwa,
  • jak i akt normatywny najwyższej rangi, ponieważ jest uchwalany w formie ustawy.

W związku z tym pojęcie budżetu państwa może być rozumiane w trzech aspektach:

  • ekonomicznym – pewien fundusz pieniężny,
  • prawnym – pewien akt normatywny,
  • technicznym (konstrukcja techniczna) – wszelkie czynności związane z gromadzeniem i wydatkowaniem środków budżetowych.

Budżet państwa stanowi prawną podstawę działalności władzy wykonawczej (rządu). Jest upoważnieniem dla władzy wykonawczej do dokonywania wydatków i ściągania dochodów. Jest zarazem aktem upoważniającym władzę wykonawczą do gospodarowania publicznymi funduszami. Uchwalenie budżetu, a następnie przyjęcie sprawozdania z jego wykonania, jest aktem politycznego zaufania władzy ustawodawczej dla rządu. Przyjęcie budżetu następuje w wyniku konsensusu między władzą ustawodawczą i wykonawczą oraz grupami interesów[1].

Funkcje budżetu państwa[edytuj | edytuj kod]

Funkcje budżetu odzwierciedlają jego istotę i rolę w procesie społeczno-ekonomicznym państwa. Mogą one wpływać pobudzająco na rozwój gospodarczy kraju lub go ograniczać. Są to:

Zasady budżetowe[edytuj | edytuj kod]

Tworzenie budżetu państwa wymaga spełnienia szczegółowych zasad, które określają pożądane cechy budżetu, dotyczące zakresu treści budżetu oraz jego konstrukcji. Do najważniejszych z nich należą:

  • zasada równowagi – postulat, aby kwota planowanych wydatków znalazła pełne pokrycie w przewidywanych dochodach, co sprowadza się do bilansowania budżetu w taki sposób, aby nie generował on deficytu budżetowego;
  • zasada jedności formalnej – zgodnie z którą w jednym czasie w jednym państwie może istnieć tylko jeden budżet, gdyż tylko w takiej sytuacji jest możliwe sprawowanie realnego nadzoru władz ustawodawczych nad władzami wykonawczymi. W Polsce przeczy tej zasadzie istnienie parabudżetów, jakimi są fundusze celowe;
  • zasada jedności materialnej – postuluje, aby wszystkie dochody wpływały do jednego budżetu i z niego były finansowane wszystkie wydatki. Wyklucza to możliwość związania określonego wydatku z konkretnym źródłem dochodu, jak to było np. w przypadku tzw. podatku drogowego;
  • zasada powszechności – wszystkie podmioty gospodarki publicznej powinny być powiązane z budżetem albo metodą finansowania brutto (bezpośrednio) albo netto (pośrednio);
  • zasada zupełności (ustrojowo-konstytucyjna) – określa udział państwa w gospodarce (teoretycznie rozwiązanie tego problemu nie istnieje). Istnieją tutaj dwa podejścia:
    • podejście klasyczne – zakłada, że zasada zupełności zachowana jest wówczas, gdy wszelka działalność gospodarcza państwa znajduje swoje odzwierciedlenie w budżecie. Takie ujęcie problemu dopuszcza jedynie finansowanie bezpośrednie, a więc budżetowanie brutto. Wszystkie dochody i wydatki jednostek budżetowych są ujmowane wówczas w planie budżetowym jako dochody i wydatki budżetu,
    • podejście modernistyczne – uznaje zasadę zupełności budżetowej za spełnioną, jeśli jednostki sektora publicznego mają jakiekolwiek powiązanie z budżetem państwa. Jest to tzw. finansowanie budżetowe pośrednie lub budżetowanie netto. Jednostki budżetowe rozliczają się wówczas z budżetem według salda debetowego lub kredytowego, dotyczącego zakładów budżetowych, gospodarstw pomocniczych i środków zgromadzonych na wydzielonym rachunku dochodów własnych;
  • zasada dualizmu budżetowego – postuluje opracowywanie, poza budżetem operacyjnym (obowiązującym w cyklach rocznych), budżetu majątkowego w cyklach dwu- lub trzyletnich. Zasada w Polsce nie jest realizowana;
  • zasada szczegółowości – wydatki i dochody budżetu powinny być ujęte ze stosowną szczegółowością, związaną z określeniem zakresu swobody władzy wykonawczej. Celem realizacji tej zasady jest ograniczenie możliwości nadinterpretacji i nadużyć w trakcie wykonywania budżetu. Zasada ma związek z klasyfikacją budżetową;
  • zasada operatywności – budżet wymaga opracowania w układzie podmiotowym, co oznacza wskazanie zadań zarówno w zakresie gromadzenia dochodów, jak i realizacji wydatków dla konkretnych podmiotów;
  • zasada przejrzystości – budżet powinien być przedstawiony parlamentowi i społeczeństwu w możliwie przejrzystym układzie, spopularyzowany w środkach masowego przekazu, ułatwiając przez to ocenę jego wykonania;
  • zasada jawności – postuluje jawność procesu przygotowywania, uchwalania, realizacji i kontroli budżetu. Zarówno ustawa budżetowa, jak i sprawozdanie z jej realizacji mają być ogłaszane w sposób ogólnodostępny (Dziennik Ustaw);
  • zasada gospodarności (racjonalności) – wymaga racjonalnego, czyli oszczędnego, wydatkowania środków budżetowych;
  • zasada realności – postuluje maksymalną precyzję w planowaniu dochodów i wydatków (część doktryny tej zasady nie uznaje);
  • zasada jednoroczności (rygoru budżetowego) – zasada, przyjmująca coroczność, periodyczność budżetu;
  • zasada uprzedniości – zasada uchwalenia budżetu przed terminem jego obowiązywania, a więc przed rozpoczęciem nowego roku budżetowego. Od zasady tej istnieją pewne odstępstwa:
    • prerogacja budżetu – przedłużenie ważności budżetu ubiegłorocznego na pewien okres roku następnego,
    • prowizorium budżetowe – skrócona wersja ustawy budżetowej,
    • funkcjonowanie gospodarki budżetowej w oparciu o projekt budżetu. Polskie prawo dopuszcza jedynie prowizorium jako odstępstwo od zasady uprzedniości.

Budżet państwa a ustawa budżetowa[edytuj | edytuj kod]

Ustawa budżetowa jest pojęciem szerszym. Budżet jest jednym, ale nie jedynym załącznikiem do ustawy. Załącznikami są np. zestawienie przychodów i wydatków zakładów budżetowych, gospodarstw pomocniczych jednostek budżetowych, plany przychodów i wydatków państwowych funduszy celowych. Ustawa budżetowa zawiera więc budżet i inne plany finansowe. Budżet jest podstawowym planem, za pośrednictwem którego dokonuje się znaczącej kwoty wydatków.

Dochody i wydatki budżetowe[edytuj | edytuj kod]

Dochody budżetowe[edytuj | edytuj kod]

Klasyfikacja:

Wydatki budżetowe[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Wydatki budżetu państwa.

Klasyfikacja według działów:[potrzebny przypis]

Klasyfikacja według przeznaczenia:[potrzebny przypis]

Wydatki mogą być finansowane z:

  1. podatków (przy zrównoważonym budżecie): według twierdzenia Haavelma (o zrównoważonym budżecie) wzrost wydatków państwa o 1 £, który jest finansowany przez taki sam wzrost podatków, zwiększa dochód o 1 £. Oznacza to, że każdy cel dotyczący dochodu można zrealizować bez konieczności zwiększania deficytu budżetowego.
  2. za pomocą deficytu: wydatki finansowane deficytem mogą bardziej stymulować dochód i zatrudnienie. W ramach tego sposobu wyróżnia się:
    • finansowanie przez kreację dodatkowej bazy monetarnej – jeśli jest dokonywane w drodze bezpośredniego „drukowania” pieniądza, to praktycznie nie powoduje kosztów. Jeśli dokonuje się go za pośrednictwem porozumień między rządem a bankiem centralnym, które ustalają stopę procentową na poziomie niższym od rynkowego, to wówczas generuje minimalne koszty;
    • finansowanie za pośrednictwem emisji obligacji państwowych – ten sposób jest bardziej kosztowny. Pozostawia bazę monetarną na niezmienionym poziomie i powoduje wzrost stóp procentowych. Jego skutkiem jest m.in. wypieranie przez wydatki państwa inwestycji prywatnych.

Budżet państwa w Polsce[edytuj | edytuj kod]

W Polsce budżet państwa jest uchwalany w formie ustawy budżetowej na okres roku zwanego rokiem budżetowym, który pokrywa się z rokiem kalendarzowym. Następnie budżet jest ogłaszany w Dzienniku Ustaw jako ustawa budżetowa i staje się wówczas aktem prawnym umożliwiającym organom wykonawczym jego realizację.

W wyjątkowych sytuacjach, np. z powodu trudności politycznych, gospodarczych, czy też klęsk żywiołowych, gdy Rada Ministrów nie może w ustawowym terminie przedstawić parlamentowi projektu ustawy budżetowej na cały rok, wówczas przedkłada parlamentowi projekt ustawy o prowizorium budżetowym, czyli przejściowym planem finansowym, w którym dochody i wydatki są ujęte w okresie krótszym niż rok. Prowizorium traci moc z chwilą uchwalenia ustawy budżetowej.

Kwoty dochodów i wydatków zapisane w ustawach budżetowych (w tys. zł)[edytuj | edytuj kod]

Rok Dochody Wydatki Deficyt/Nadwyżka
2018[2] 355 705 405 397 197 405 –41 492 000
2017[3] 325 428 002 384 773 502 –59 345 500
2016[4] 313 808 526 368 548 526 –54 740 000
2015[5] 286 700 000 336 680 000 –49 980 000
2014[6] 277 782 224 325 287 369 –47 505 145
2013[7] 275 729 440 327 294 440 –51 565 000
2012[8] 293 766 128 328 765 688 –34 999 560
2011[9] 273 144 394 313 344 394 –40 200 000
2010[10] 249 006 601 301 220 817 –52 214 216
2009[11] 303 034 805 321 221 112 –18 186 307

Wykonanie budżetu Państwa (w tys. zł)[edytuj | edytuj kod]

Rok Dochody Wydatki Deficyt/Nadwyżka Deficyt w % PKB[12]
2018 (I -VI)[13] 182 007 700 172 472 200 9 535 500 b.d.
2017[14] 350 414 702 375 768 453 –25 353 751 –1,3
2016[15] 314 683 570 360 843 115 –46 159 545 –2,5
2015[16] 289 136 706 331 743 437 –42 606 731 –2,6
2014[17] 283 542 707 312 519 527 –28 976 820 –3,4
2013[18] 279 151 205 321 345 286 –42 194 081 –4,1
2012[19] 287 595 114 318 001 861 –30 406 746 –3,7
2011[20] 277 557 221 302 681 609 –25 124 388 –4,8
2010[21] 250 302 781 294 893 878 –44 591 097 –7,3
2009[22] 274 183 500 298 028 478 –23 844 979 –1,8
2008[23] 253 547 261 277 893 478 –24 348 216 –1,9
2007[24] 236 367 532 252 323 889 –15 956 357 –1,4
2006[25] 197 639 812 222 702 946 –25 063 134 –2,4
2005[26] 179 772 217 208 132 944 –28 360 727 –2,9
2004[27] 156 281 202 197 698 320 –41 417 118 –4,5
2003[28] 152 110 586 189 153 592 –37 043 006 –4,4
2002[29] 143 519 843 182 922 448 –39 402 606 –5,0
2001[30] 140 526 895 172 885 211 –32 358 315 –4,3
2000[31] 135 663 897 151 054 929 –15 391 032 –2,1

Szacunkowe wykonie budżetu w rozbiciu na miesiące w mln zł[edytuj | edytuj kod]

Rok I II III IV V VI
Dochody Wydatki Różnica Dochody Wydatki Różnica Dochody Wydatki Różnica Dochody Wydatki Różnica Dochody Wydatki Różnica Dochody Wydatki Różnica
2018[32] 35 191 26 629 8 562 26 829 30 930 -4 101 26 449 27 782 -1 333 36 693 30 497 6 196 28 846 28 585 261 27 999 28 049 -50
2017[33] 36 957 30 208 6 749 23 985 29 879 -5 894 24 305 27 444 -3 139 31 765 30 349 1 416 26 277 25 612 665 33 412 27 349 6 063
2016[34] 30 725 28 965 1 760 25 440 30 299 -4 859 20 653 27 142 -6 489 28 568 30 105 -1 537 23 742 26 100 -2 358 22 474 27 684 -5 210
2015[35] 28 123 28 703 -580 19 029 29 780 -10 751 20 630 26 003 -5 373 28 289 28 285 3 20 207 23 144 -2 937 20 737 27 248 -6 511
Rok VII VIII IX X XI XII
Dochody Wydatki Różnica Dochody Wydatki Różnica Dochody Wydatki Różnica Dochody Wydatki Różnica Dochody Wydatki Różnica Dochody Wydatki Różnica
2018 30 149 40 541 -10 392 31 304 29 395 1 909
2017 29 404 32 913 -3 509 28 917 26 384 2 533 27 240 28 349 -1 109 32 758 33 864 -1 106 28 243 33 324 -5 081 27 236 50 183 -22 947
2016 37 055 32 658 4 397 25 873 26 506 -633 24 078 29 794 -5 686 30 015 34 048 -4 033 25 862 28 785 -2 923 20 200 38 788 -18 588
2015 26 465 26 908 -443 23 758 23 027 731 22 809 28 084 -5 275 28 865 32 247 -3 352 24 853 26 494 -1 641 25 372 31 851 -6 479

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Komar 1996 ↓, s. 81–83.
  2. Ustawa budżetowa na rok 2018 z dnia 11 stycznia 2018 roku – podpisana przez Prezydenta RP 29 stycznia 2018 r. (Dz. U. z 2018 r. poz. 291) – Ustawa budżetowa 2018 – Ministerstwo Finansów, www.mf.gov.pl [dostęp 2018-03-11] (pol.).
  3. Kancelaria Sejmu RP, Ustawa budżetowa na rok 2017, isap.sejm.gov.pl [dostęp 2017-01-19].
  4. Kancelaria Sejmu RP, Ustawa budżetowa na rok 2016, isap.sejm.gov.pl [dostęp 2017-01-03].
  5. Kancelaria Sejmu RP, Ustawa budżetowa na rok 2015, isap.sejm.gov.pl [dostęp 2016-02-15].
  6. Kancelaria Sejmu RP, Ustawa budżetowa na rok 2014, isap.sejm.gov.pl [dostęp 2016-02-15].
  7. Kancelaria Sejmu RP, Ustawa budżetowa na rok 2013, isap.sejm.gov.pl [dostęp 2016-02-15].
  8. Kancelaria Sejmu RP, Ustawa budżetowa na rok 2012, isap.sejm.gov.pl [dostęp 2016-02-15].
  9. Kancelaria Sejmu RP, Ustawa budżetowa na rok 2011, isap.sejm.gov.pl [dostęp 2016-02-15].
  10. Kancelaria Sejmu RP, Ustawa budżetowa na rok 2010, isap.sejm.gov.pl [dostęp 2016-02-15].
  11. Kancelaria Sejmu RP, Ustawa budżetowa na rok 2009, isap.sejm.gov.pl [dostęp 2017-06-08].
  12. Eurostat, General government deficit/surplus, http://ec.europa.eu/eurostat [dostęp 2017-04-24].
  13. Szacunkowe dane o wykonaniu budżetu państwa w 2018 r. - Szacunkowe dane o wykonaniu budżetu państwa - Ministerstwo Finansów, www.mf.gov.pl [dostęp 2018-07-07] (pol.).
  14. Szacunkowe dane o wykonaniu budżetu państwa w 2017 r., www.mf.gov.pl [dostęp 2018-06-01].
  15. Sprawozdanie z wykonania budżetu państwa w 2016 r., www.mf.gov.pl [dostęp 2017-05-31].
  16. Ministerstwo Finansów – Departament Budżetu Państwa, Sprawozdanie z wykonania budżetu Państwa za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2015, www.mf.gov.pl [dostęp 2016-12-22].
  17. Ministerstwo Finansów – Departament Budżetu Państwa, Sprawozdanie z wykonania budżetu Państwa za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2014, www.mf.gov.pl [dostęp 2016-12-22].
  18. Ministerstwo Finansów – Departament Budżetu Państwa, Sprawozdanie z wykonania budżetu Państwa za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2013, www.mf.gov.pl [dostęp 2016-12-22].
  19. Ministerstwo Finansów – Departament Budżetu Państwa, Sprawozdanie z wykonania budżetu Państwa za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2012, www.mf.gov.pl [dostęp 2016-12-22].
  20. Ministerstwo Finansów – Departament Budżetu Państwa, Sprawozdanie z wykonania budżetu Państwa za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2011, www.mf.gov.pl [dostęp 2016-12-22].
  21. Ministerstwo Finansów – Departament Budżetu Państwa, Sprawozdanie z wykonania budżetu Państwa za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2010 r., www.mf.gov.pl [dostęp 2016-12-22].
  22. 2009 – Sprawozdanie z wykonania budżetu państwa (roczne) – Ministerstwo Finansów, www.mf.gov.pl [dostęp 2018-05-27] (pol.).
  23. 2008 – Sprawozdanie z wykonania budżetu państwa (roczne) – Ministerstwo Finansów, www.mf.gov.pl [dostęp 2018-05-27] (pol.).
  24. 2007 – Sprawozdanie z wykonania budżetu państwa (roczne) – Ministerstwo Finansów, www.mf.gov.pl [dostęp 2018-05-27] (pol.).
  25. 2006 – Sprawozdanie z wykonania budżetu państwa (roczne) – Ministerstwo Finansów, www.mf.gov.pl [dostęp 2018-05-27] (pol.).
  26. 2005 – Sprawozdanie z wykonania budżetu państwa (roczne) – Ministerstwo Finansów, www.mf.gov.pl [dostęp 2018-05-27] (pol.).
  27. 2004 – Sprawozdanie z wykonania budżetu państwa (roczne) – Ministerstwo Finansów, www.mf.gov.pl [dostęp 2018-05-27] (pol.).
  28. 2003 – Sprawozdanie z wykonania budżetu państwa (roczne) – Ministerstwo Finansów, www.mf.gov.pl [dostęp 2018-05-27] (pol.).
  29. 2002 – Sprawozdanie z wykonania budżetu państwa (roczne) – Ministerstwo Finansów, www.mf.gov.pl [dostęp 2018-05-27] (pol.).
  30. 2001 – Sprawozdanie z wykonania budżetu państwa (roczne) – Ministerstwo Finansów, www.mf.gov.pl [dostęp 2018-05-27] (pol.).
  31. 2000 – Sprawozdanie z wykonania budżetu państwa (roczne) – Ministerstwo Finansów, www.mf.gov.pl [dostęp 2018-05-27] (pol.).
  32. Szacunkowe dane o wykonaniu budżetu państwa w 2018 r. – Szacunkowe dane o wykonaniu budżetu państwa – Ministerstwo Finansów, www.mf.gov.pl [dostęp 2018-06-02] (pol.).
  33. Szacunkowe dane o wykonaniu budżetu państwa w 2017 r. – Szacunkowe dane o wykonaniu budżetu państwa – Ministerstwo Finansów, www.mf.gov.pl [dostęp 2018-06-02] (pol.).
  34. Szacunkowe dane o wykonaniu budżetu państwa w 2016 r. – Szacunkowe dane o wykonaniu budżetu państwa – Ministerstwo Finansów, www.mf.gov.pl [dostęp 2018-06-02] (pol.).
  35. Szacunkowe dane o wykonaniu budżetu państwa w 2015 r. – Szacunkowe dane o wykonaniu budżetu państwa – Ministerstwo Finansów, www.mf.gov.pl [dostęp 2018-06-02] (pol.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Andrzej Borodo, Polskie prawo finansowe. Zarys ogólny, Toruń: Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierownictwa „Dom Organizatora”, 2005, ISBN 83-7285-253-7, OCLC 69488363.
  • A. Komar, Finanse publiczne w gospodarce rynkowej, Oficyna Wydawnicza Branta, Bydgoszcz 1996
  • A. Gomułowicz, J. Małecki, Polskie prawo finansowe, LexisNexis, 2006, ​ISBN 83-7334-585-X​.
  • Z. Ofiarski, Piotr Nowicki, Prawo finansowe, C.H. Beck, ​ISBN 83-7483-506-0​.
  • N. Acocella, Zasady polityki gospodarczej, PWN, Warszawa 2002
  • L. Lipiec-Warzecha, Komentarz do art. 95 ustawy o finansach publicznych, SIP LEX, 2007.
  • E. Chojna-Duch, H. Litwińczuk (red.), Prawo finansowe, Warszawa 2007.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]