Budziszyn

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Budziszyn
Bautzen / Budyšin
Ilustracja
Panorama Starego Miasta w Budziszynie
Herb
Herb
Państwo  Niemcy
Kraj związkowy Saksonia
Powiat Budziszyn
Zarządzający Alexander Ahrens
Powierzchnia 66,62 km²
Wysokość 204 m n.p.m.
Populacja (31 grudnia 2013[1])
• liczba ludności
• gęstość

39 607
595 os./km²
Nr kierunkowy 03591, 035935
Kod pocztowy 02625
Tablice rejestracyjne BZ
Plan Budziszyna
Położenie na mapie Saksonii
Mapa lokalizacyjna Saksonii
Budziszyn
Budziszyn
Położenie na mapie Niemiec
Mapa lokalizacyjna Niemiec
Budziszyn
Budziszyn
Ziemia51°11′N 14°25′E/51,183333 14,416667
Strona internetowa
Portal Portal Niemcy

Budziszyn (niem. Bautzen [ˈbaʊ̯t͡sən] i[2], górnołuż. Budyšin [ˈbudɨʃin] i, dolnołuż. Budyšyn [ˈbudɨʃɨn]) – miasto powiatowe w Niemczech, we wschodniej części kraju związkowego Saksonia, w okręgu administracyjnym Drezno, siedziba powiatu Budziszyn, nad rzeką Sprewą, liczy 39 607 mieszkańców (2013). Nazwa miasta pochodzi od n. os. Budzisz[3].

Budziszyn jest historyczną stolicą Górnych Łużyc i centrum kulturalnym Łużyczan. W mieście znajduje się stacja kolejowa Bautzen / Budyšin.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Pierwotną nazwą miejscowości była łużycka nazwa Budiszyn[4] (łuż. Budyšyn). Po podbiciu w średniowieczu Słowian połabskich z plemion Serbów łużyckich mieszkających na Łużycach nazwa została później zgermanizowana na Bautzen. Miejscowość wspomniana jest już jako miasto Budisin urbs, civitas w kronikach Thietmari merseburgiensis episcopi chronicon spisanych po łacinie w latach 1012–1018 przez biskupa merseburskiego oraz kronikarza Thietmara[5].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Słowiańskie początki miasta oraz panowanie polskie[edytuj | edytuj kod]

Ślady osadnictwa ludzkiego na terenie Budziszyna, tzw. kultury łużyckiej, pochodzą z V – IV wieku p.n.e. Budziszyn był grodem założonym przez Słowian połabskich z plemienia Milczan. Przed rokiem 1000 w Budziszynie, na miejscu zdobytego grodu słowiańskiego, Niemcy założyli zamek Ortenburg, wokół którego powstało późniejsze miasto. Pierwsza pisana wzmianka o nim pochodzi z 1002 r. Gród odgrywał strategiczną rolę w czasie wojen polsko-niemieckich z lat 1002–1018. W 1002 miasto zostało przyłączone do Polski przez Bolesława Chrobrego. W 1018 r. w Budziszynie został zawarty pokój między Bolesławem Chrobrym i cesarzem Henrykiem II pozostawiający miasto w granicach Polski. W 1029 miasto zostało obronione przez Polaków w trakcie niemieckiego oblężenia.

Panowanie Miśni, Brandenburgii, Czech i Węgier[edytuj | edytuj kod]

W 1032 roku zostało utracone na rzecz Marchii Miśnieńskiej. W latach 1032–1076 miasto należało do margrabiego Miśni, stając się ośrodkiem kolonizacji niemieckiej na Łużycach. Pierwsza udokumentowana wzmianka o nadaniu praw miejskich pochodzi z 1240 roku.

W 1253 roku miasto zostało przyłączone do Marchii Brandenburskiej, a w 1319 do Królestwa Czech. W 1346 r. w ramach przeciwdziałania okolicznemu rozbojowi, Budziszyn połączył siły z innymi grodami, przystępując do tzw. Związku Sześciu Miast Górnołużyckich (rozwiązany w 1815 r.). W wyniku ucisku plebsu miejskiego przez bogaty patrycjat w latach 1400 i 1405–1408 doszło w Budziszynie do powstania rzemieślników, które zostało krwawo stłumione (stracono 14 przywódców powstania)[6]. Miasto było oblegane przez wojska husytów w 1429 r. i w 1431 r.

Oblężenie Budziszyna w 1620 roku

W 1469 r. Budziszyn przeszedł pod panowanie węgierskie. Król Maciej Korwin zadbał o wzmocnienie zamku i fortyfikacji miejskich ze względu na bliską granicę z Czechami i niebezpieczeństwo ataku z ich strony. W 1490 r. Budziszyn powrócił pod panowanie czeskie.

W okresie reformacji założono w 1524 r. kościół protestancki, a miejscową katedrę zamieniono na kościół dwuwyznaniowy. W 1547 r. cesarz odebrał Budziszynowi przywileje miejskie. Podczas wojny trzydziestoletniej (1618-48) Budziszyn był kilkakrotnie okupowany i plądrowany. Miasto zostało dodatkowo zniszczone w czasie wielkich pożarów w 1620 i 1634 r.

Elektorat Saksonii, ponowne związki z Polską i czasy napoleońskie[edytuj | edytuj kod]

W 1635 r. wraz z większością Łużyc przyłączony do Elektoratu Saksonii. W latach 1697–1706 i 1709–1763 w granicach unijnego państwa polsko-saskiego. Przez miasto prowadziła jedna z tras łączących Drezno i Warszawę[7]. W trakcie wojny domowej w Polsce król August II Mocny uwięził w Budziszynie biskupa poznańskiego Mikołaja Święcickiego[8]. Miasto zostało poważnie zniszczone w czasie dwóch kolejnych pożarów w 1707 i 1720 r. Ponowny rozwój nastąpił od poł. XVIII wieku.

W 1804 r. przebywał w Budziszynie Stanisław Staszic, który zauważył obecność żywiołu łużyckiego w mieście[6]. Od 1806 część Królestwa Saksonii, połączonego w latach 1807–1815 unią z Księstwem Warszawskim. W maju 1813 r. pod Budziszynem miała miejsce bitwa wojsk napoleońskich z połączonymi siłami prusko-rosyjskimi, zakończona zwycięstwem Francuzów. Przed bitwą w mieście nocował cesarz Napoleon I.

Ośrodek przebudzenia narodowego Serbołużyczan i włączenie do zjednoczonych Niemiec[edytuj | edytuj kod]

Budziszyn ok. 1850 roku

W XIX wieku miasto stało się głównym ośrodkiem przebudzenia narodowego Serbołużyczan. W 1839 r. w Budziszynie zostało założone towarzystwo gimnazjalne Societas Slavica Budissenensis. W 1842 w Budziszynie po raz pierwszy wydano gazetę „Tydźenska nowina abo serbske Powěsće za hornich Łužičanow”, a w 1845 po raz pierwszy wykonano hymn Serbołużyczan. Z działalnością Serbów łużyckich byli także związani Polacy. Około połowy XIX wieku polski poeta Roman Zmorski wydawał w Budziszynie pismo „Stadło”, a w drugiej połowie XIX wieku w związku z zaangażowaniem w walkę o prawa Serbów łużyckich w mieście wielokrotnie gościł Alfons Parczewski. Według danych niemieckich w 1890 r. Serbołużyczanie stanowili 15% mieszkańców miasta (3235 osób[9]) oraz 33% – powiatu. W 1904 r. w mieście otwarto Dom Serbski, który stał się ośrodkiem łużyckiego ruchu kulturalno-narodowego. W 1920 w Budziszynie założono łużyckie towarzystwo sportowe Serbski Sokoł, rozwiązane przez Niemców w 1933 roku.

W 1846 r. nastąpiło otwarcie linii kolejowej Drezno – Budziszyn, a miasto wkroczyło w epokę industrializacji. Dopiero w 1868 r. Budziszyn otrzymał obecną niemiecką nazwę Bautzen (dotąd zwany był przez Niemców Budissin). Trzy lata później znalazł się w granicach zjednoczonych Niemiec.

II wojna światowa i okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

Pomnik polskich i radzieckich żołnierzy poległych w bitwie pod Budziszynem

W okresie II wojny światowej naziści zamienili budziszyński zamek na więzienie, w którym przetrzymywano przeciwników systemu i jeńców wojennych. Wśród więzionych w Budziszynie byli m.in. polski pisarz Tadeusz Nowakowski i polski pedagog Teodor Musioł. W miejscowości znajdowała się filia obozu koncentracyjnego Groß-Rosen[10]. W kwietniu 1945 r. miasto zostało ogłoszone twierdzą. O Budziszyn toczyły się ciężkie walki z udziałem m.in. 2. Armii WP. Miasto zostało zniszczone w 77%, a Dom Serbski zburzony przez oddziały SS. W latach 1949–1990 Budziszyn stanowił część NRD. W 1950 r. w Budziszynie odbył się zjazd Łużyczan, a szesnaście lat później Festiwal Kultury Łużyckiej. Tradycja ta była kontynuowana w latach późniejszych; do 1989 r. odbyło się w mieście siedem festiwali łużyckich. Władze Wschodnich Niemiec więziły w Budziszynie członków demokratycznej opozycji. W 1992 miasto liczyło 46 311 mieszkańców[11]. Odkryta w 1994 r. Asteroida (11580) Bautzen nazwana została na cześć miasta. W 1994 do Budziszyna włączono dzielnice Niederkaina i Stiebitz, a w 1999 dzielnicę Kleinwelka[12].

Zabytki i inne atrakcje[edytuj | edytuj kod]

Widok ogólny Budziszyna
Serbski Dom w Budziszynie
  • zamek Ortenburg (Hród) – pierwotny z ok. 958 r., przebudowany przez króla Węgier Macieja Korwina w latach 1469–1490. Zamek zachował gotycki wystrój z późniejszymi renesansowymi dodatkami. Wejście do warowni prowadzi przez Wieżę Macieja, nazwaną tak na cześć króla Węgier. Wokół zamku zachowały się fragmenty murów obronnych z basztami. Na zamku znajduje się od 1971 r. „Muzeum Sorabistyczne” (Serbski muzej Budyšin/Sorbisches Museum) zajmujące się historią, kulturą i literaturą Serbołużyczan
  • ratusz – po gruntownej przebudowie w l. 1729-32 ze średniowiecznym zegarem słonecznym na wieży
  • Katedra św. Piotra (Katedrala Swj. Pětra / Dom St. Petri) – z XIII / XV wieku, czteronawowa. Zewnętrzne ściany świątyni są ozdobione gotyckimi nagrobkami. Świątynia służy protestantom i katolikom od 1524 r.
  • brama Mikołajska – będąca fragmentem fortyfikacji miejskich. Widnieje na niej herb Budziszyna
  • Bogata Wieża (Bohata wěža/Reichenturm) – z l. 1490-92 z barokową nadbudową z pocz. XVIII wieku. Wieża jest odchylona od pionu o 144 cm
  • ruiny kościoła św. Mikołaja (St. Nikolai) z 1440 r., z cmentarzem z grobami znanych Łużyczan
  • Niemiecko-Łużycki Teatr Narodowy (Němsko-Serbske ludowe dźiwadło/Deutsch-Sorbisches Volkstheater) – klasycystyczny budynek z końca XVIII w. i jedyny dwujęzyczny teatr w Niemczech
  • Dom Serbski – odbudowana po wojnie siedziba Domowiny i Muzeum Literatury Łużyckiej
  • Muzeum Miejskie (Muzej Budyšin/Museum Bautzen) w Rynku. Placówka zajmuje się dokumentowaniem dziejów miasta i ma bogate zbiory dotyczące jego historii, w tym eksponaty łużyckie
  • willa Weigangów (Villa Weigang) – secesyjny dom mieszkalny z lat 1902–1903 z dwupiętrowym hallem i przeszkloną kopułą oraz secesyjnymi oknami witrażowymi
  • pomnik żołnierzy 2. Armii Wojska Polskiego, którzy w 1945 r. zdobyli miasto
  • pomnik Jana Arnošta Smolera, pioniera narodowego odrodzenia Łużyczan

Rozrywka[edytuj | edytuj kod]

W położonej w odległości ok. 5 km od historycznego centrum miasta dzielnicy Kleinwelka (Mały Wjelkow) znajduje się największy w Niemczech labirynt. Park o powierzchni ponad 5000 m² dzieli się na trzy części: klasyczny labirynt, tzw. labirynt przygodowy z różnymi urządzeniami do wspinaczki oraz tzw. labirynt tajemniczy. Z tego miasta pochodzi także zespół Silbermond[13].

Urodzeni w Budziszynie[edytuj | edytuj kod]

Współpraca[edytuj | edytuj kod]

Tabliczka z nazwą miasta w językach niemieckim i łużyckim

Miejscowości partnerskie:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. http://www.statistik.sachsen.de.
  2. Do 1868 r.: Budissin.
  3. W.P. Cienkowski, Sekrety imion własnych, Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1965, s. 140.
  4. Lusatia [w:] A.F. Busching, A new system of geography, Londyn 1762, s. 132.
  5. Thietmari meseburgensis episcopi chronicon, Fridericus Kurze, Hannoverae, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1889, s. 263.
  6. a b Mazurski i Zieliński 1984 ↓, s. 37.
  7. » Informacja historycznaDresden-Warszawa, www.dresden-warszawa.eu [dostęp 2017-11-22] (pol.).
  8. Jacek Staszewski, August II Mocny, 1998, s. 155.
  9. Informationsseite - DENIC eG, www.verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-11-10] (niem.).
  10. Abraham Kajzer, Za drutami śmierci, Wałbrzych: Muzeum Gross-Rosen, 2013, ISBN 978-83-89824-09-7.
  11. Peter i Reimann 1994 ↓.
  12. O Budziszynie, www.bautzen.de [dostęp 2017-11-22].
  13. Strona fanklubu zespołu.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Krzysztof R. Mazurski, Andrzej Zieliński, Łużyce, Warszawa: KAW, 1984, ISBN 83-03-00772-6.
  • Renate Peter, Ralf Reimann, Bautzen, Budyšin, broszura informacyjna, Urząd Miejski w Budziszynie, 1994 (pol.).
  • Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen, Kamenz, 2009

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]