Budziszyn

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Budziszyn
Bautzen
Budyšin
Ilustracja
Panorama Starego Miasta w Budziszynie
Herb
Herb
Państwo  Niemcy
Kraj związkowy Saksonia
Powiat Budziszyn
Powierzchnia 66,62 km²
Wysokość 204 m n.p.m.
Populacja (31 grudnia 2013[1])
• liczba ludności
• gęstość

39 607
595 os./km²
Nr kierunkowy 03591, 035935
Kod pocztowy 02625
Tablice rejestracyjne BZ
Plan Budziszyna
Plan Budziszyna
Położenie na mapie Saksonii
Mapa lokalizacyjna Saksonii
BudziszynBautzenBudyšin
Budziszyn
Bautzen
Budyšin
Położenie na mapie Niemiec
Mapa lokalizacyjna Niemiec
BudziszynBautzenBudyšin
Budziszyn
Bautzen
Budyšin
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
BudziszynBautzenBudyšin
Budziszyn
Bautzen
Budyšin
Ziemia 51°11′N 14°25′E/51,183333 14,416667
Strona internetowa
Portal Portal Niemcy

Budziszyn (niem. Bautzen, [ˈbaʊtsən] i[2]; górnołuż. Budyšin, [ˈbudɨʃin] i; dolnołuż. Budyšyn, wym. [ˈbudɨʃɨn]) – miasto powiatowe w Niemczech, we wschodniej części kraju związkowego Saksonia, w okręgu administracyjnym Drezno, siedziba powiatu Budziszyn, nad rzeką Sprewą, liczy 39 607 mieszkańców (2013). Nazwa miasta pochodzi od n. os. Budzisz[3].

Budziszyn jest historyczną stolicą Górnych Łużyc i centrum kulturalnym Łużyczan. W mieście znajduje się stacja kolejowa Bautzen/Budyšin.

Nazwa[edytuj]

Pierwotną nazwą miejscowości była łużycka nazwa Budiszyn[4] (łuż. Budyšyn). Po podbiciu w średniowieczu Słowian połabskich z plemion Serbów lużyckich mieszkających na Łużycach nazwa została później zgermanizowana na Bautzen. Miejscowość wspomniana jest już jako miasto Budisin urbs, civitas w kronikach Thietmari merseburgiensis episcopi chronicon spisanych po łacinie w latach 1012-1018 przez biskupa merseburskiego oraz kronikarza Thietmara[5].

Historia[edytuj]

Słowiańskie początki miasta oraz panowanie polskie[edytuj]

Ślady osadnictwa ludzkiego na terenie Budziszyna, tzw. kultury łużyckiej, pochodzą z V-IV wieku p.n.e. Budziszyn był grodem założonym przez Słowian połabskich z plemienia Milczan. Przed r. 1000 w Budziszynie, na miejscu zdobytego grodu słowiańskiego, Niemcy założyli zamek Ortenburg, wokół którego powstało późniejsze miasto. Pierwsza pisana wzmianka o nim pochodzi z 1002 r. Gród odgrywał strategiczną rolę w czasie wojen polsko-niemieckich z lat 1002-1018. W 1002 miasto zostało przyłączone do Polski przez Bolesława Chrobrego. W 1018 r. w Budziszynie został zawarty pokój między Bolesławem Chrobrym i cesarzem Henrykiem II pozostawiający miasto w granicach Polski. W 1029 miasto zostało obronione przez Polaków w trakcie niemieckiego oblężenia.

Panowanie Miśni, Brandenburgii, Czech i Węgier[edytuj]

W 1032 zostało utracone na rzecz Marchii Miśnieńskiej. W latach 1032-1076 miasto należało do margrabiego Miśni, stając się ośrodkiem kolonizacji niemieckiej na Łużycach. Pierwsza udokumentowana wzmianka o nadaniu praw miejskich pochodzi z 1240 roku.

W 1253 r. miasto zostało przyłączone do Marchii Brandenburskiej, a w 1319 do Królestwa Czech. W 1346 r. w ramach przeciwdziałania okolicznemu rozbojowi, Budziszyn połączył siły wraz z innymi grodami, przystępując do tzw. Związku Sześciu Miast Górnołużyckich (rozwiązany w 1815 r.). W wyniku ucisku plebsu miejskiego przez bogaty patrycjat w latach 1400 i 1405-1408 doszło w Budziszynie do powstania rzemieślników, które zostało krwawo stłumione (stracono 14 przywódców powstania)[6]. Miasto było oblegane przez wojska husytów w 1429 r. i ponownie w 1431 r.

Oblężenie Budziszyna w 1620 roku

W 1469 r. Budziszyn przeszedł pod panowanie węgierskie. Król Maciej Korwin zadbał o wzmocnienie zamku i fortyfikacji miejskich ze względu na bliską granicę z Czechami i niebezpieczeństwo ataku z ich strony. W 1490 r. Budziszyn powrócił pod panowanie czeskie.

W okresie reformacji założono tutaj kościół protestancki w 1524 r., a miejscową katedrę zamieniono na kościół dwuwyznaniowy. W 1547 r. nastąpiło odebranie przywilejów miejskich przez cesarza. Podczas wojny trzydziestoletniej (1618-48) Budziszyn był kilkakrotnie okupowany i plądrowany. Miasto zostało dodatkowo zniszczone w czasie wielkich pożarów w 1620 i 1634 r.

Elektorat Saksonii, ponowne związki z Polską i czasy napoleońskie[edytuj]

Budziszyn w XVII wieku

W 1635 r. wraz z większością Łużyc przyłączony do Elektoratu Saksonii. W latach 1697-1706 i 1709-1763 w granicach unijnego państwa polsko-saskiego. W trakcie wojny domowej w Polsce król August II Mocny uwięził w Budziszynie biskupa poznańskiego Mikołaja Święcickiego[7]. Miasto zostało poważnie zniszczone w czasie dwóch kolejnych pożarów w 1707 i 1720 r. Ponowny rozwój nastąpił od poł. XVIII wieku.

W 1804 r. przebywał w Budziszynie Stanisław Staszic, który zauważył obecność żywiołu łużyckiego w mieście[6]. Od 1806 część Królestwa Saksonii, połączonego w latach 1807-1815 unią z Księstwem Warszawskim. W maju 1813 r. pod Budziszynem miała miejsce bitwa wojsk napoleońskich z połączonymi siłami prusko-rosyjskimi, które zostały pokonane przez Francuzów. Przed bitwą w mieście nocował cesarz Napoleon I.

Ośrodek przebudzenia narodowego Serbołużyczan i włączenie do zjednoczonych Niemiec[edytuj]

Budziszyn ok. 1850 roku

W XIX wieku miasto stało się głównym ośrodkiem przebudzenia narodowego Serbołużyczan. W 1839 r. w Budziszynie zostało założone towarzystwo gimnazjalne Societas Slavica Budissenensis. W 1842 w Budziszynie po raz pierwszy wydano gazetę Tydźenska nowina abo serbske Powěsće za hornich Łužičanow, a w 1845 po raz pierwszy wykonano hymn Serbołużyczan. Z działalnością Serbów łużyckich byli także związani Polacy. Około połowy XIX wieku polski poeta Roman Zmorski wydawał w Budziszynie pismo Stadło, a w drugiej połowie XIX wieku w związku z zaangażowaniem w walkę o prawa Serbów łużyckich w mieście wielokrotnie gościł Alfons Parczewski. Według danych niemieckich w 1890 Serbołużyczanie stanowili 15% populacji miasta (3235 osób[8]) oraz 33% populacji powiatu. W 1904 r. w mieście otwarto Dom Serbski, który stał się ośrodkiem łużyckiego ruchu kulturalno-narodowego. W 1920 w Budziszynie założono łużyckie towarzystwo sportowe Serbski Sokoł, rozwiązane przez Niemców w 1933 roku.

W 1846 r. nastąpiło otwarcie linii kolejowej Drezno - Budziszyn, a miasto wkroczyło w epokę industrializacji. Dopiero w 1868 r. Budziszyn otrzymał obecną niemiecką nazwę Bautzen (dotąd zwany był przez Niemców Budissin). Trzy lata później znalazł się w granicach zjednoczonych Niemiec.

II wojna światowa i okres powojenny[edytuj]

Pomnik polskich i radzieckich poległych w bitwie pod Budziszynem

W okresie II wojny światowej naziści zamienili budziszyński zamek na więzienie, w którym przetrzymywano przeciwników systemu i jeńców wojennych. Wśród więzionych w Budziszynie byli m.in. polski pisarz Tadeusz Nowakowski i polski pedagog Teodor Musioł. W miejscowości znajdowała się filia obozu koncentracyjnego Groß-Rosen[9]. W kwietniu 1945 r. miasto zostało ogłoszone twierdzą. O Budziszyn toczyły się ciężkie walki z udziałem m.in. 2. Armii WP. Miasto zostało zniszczone w 77%, a Dom Serbski zburzony przez oddziały SS. W latach 1949-1990 Budziszyn stanowił część NRD. W 1950 r. w Budziszynie odbył się zjazd Łużyczan, a szesnaście lat później Festiwal Kultury Łużyckiej. Tradycja ta była kontynuowana w latach późniejszych; do 1989 r. odbyło się w mieście siedem festiwali łużyckich. Władze Wschodnich Niemiec więziły w Budziszynie członków demokratycznej opozycji. W 1992 miasto liczyło 46 311 mieszkańców[10]. Odkryta w 1994 r. Asteroida (11580) Bautzen nazwana została na cześć miasta. W 1994 do Budziszyna włączono dzielnice Niederkaina i Stiebitz, a w 1999 dzielnicę Kleinwelka[11].

Zabytki i inne atrakcje[edytuj]

Widok ogólny Budziszyna
Serbski Dom w Budziszynie
  • zamek Ortenburg (Hród) – pierwotny z ok. 958 r., przebudowany przez króla Węgier Macieja Korwina w latach 1469-1490. Zamek zachował gotycki wystrój z późniejszymi renesansowymi dodatkami. Wejście do warowni prowadzi przez Wieżę Macieja, nazwaną tak na cześć króla Węgier. Wokół zamku zachowały się fragmenty murów obronnych z basztami. Na zamku znajduje się od 1971 r. „Muzeum Sorabistyczne” (Serbski muzej Budyšin/Sorbisches Museum) zajmujące się historią, kulturą i literaturą Serbołużyczan
  • ratusz – po gruntownej przebudowie w l. 1729-32 ze średniowiecznym zegarem słonecznym na wieży
  • Katedra św. Piotra (Katedrala Swj. Pětra/Dom St. Petri) – z XIII/XV wieku, czteronawowa. Zewnętrzne ściany świątyni są ozdobione gotyckimi nagrobkami. Świątynia służy protestantom i katolikom od 1524 r.
  • brama Mikołajska – będąca fragmentem fortyfikacji miejskich. Widnieje na niej herb Budziszyna
  • Bogata Wieża (Bohata wěža/Reichenturm) – z l. 1490-92 z barokową nadbudową z pocz. XVIII wieku. Wieża jest odchylona od pionu o 144 cm
  • ruiny kościoła św. Mikołaja (St. Nikolai) z 1440 r., z cmentarzem z grobami znanych Łużyczan
  • Niemiecko-Łużycki Teatr Narodowy (Němsko-Serbske ludowe dźiwadło/Deutsch-Sorbisches Volkstheater) – klasycystyczny budynek z końca XVIII w. i jedyny dwujęzyczny teatr w Niemczech
  • Serbski Dom – odbudowana po wojnie siedziba Domowiny i Muzeum Literatury Łużyckiej
  • Muzeum Miejskie (Muzej Budyšin/Museum Bautzen) w Rynku. Placówka zajmuje się dokumentowaniem dziejów miasta i ma bogate zbiory dotyczące jego historii, w tym eksponaty łużyckie
  • willa Weigangów (Villa Weigang)- secesyjny dom mieszkalny z lat 1902-1903 z dwupiętrowym hallem i przeszkloną kopułą oraz secesyjnymi oknami witrażowymi
  • pomnik żołnierzy 2. Armii Wojska Polskiego, którzy w 1945 r. zdobyli miasto
  • pomnik Jana Arnošta Smolera, pioniera narodowego odrodzenia Łużyczan

Rozrywka[edytuj]

W położonej w odległości ok. 5 km od historycznego centrum miasta dzielnicy Kleinwelka (Mały Wjelkow) znajduje się największy w Niemczech labirynt. Park o powierzchni ponad 5000 m² dzieli się na trzy części: klasyczny labirynt, tzw. labirynt przygodowy z różnymi urządzeniami do wspinaczki oraz tzw. labirynt tajemniczy. Z tego miasta pochodzi także zespół Silbermond[12].

Urodzeni w Budziszynie[edytuj]

Współpraca[edytuj]

Tabliczka z nazwą miasta w językach niemieckim i łużyckim

Miejscowości partnerskie:

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. http://www.statistik.sachsen.de.
  2. Do 1868 r.: Budissin.
  3. Cienkowski, W. P., Sekrety imion własnych, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1965, s. 140.
  4. A.F. Busching, „A new system of geography”, rozdz. „Lusatia”, London 1762, s. 132.
  5. „Thietmari meseburgensis episcopi chronicon”, Fridericus Kurze, Hannoverae, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1889, s. 263.
  6. a b Krzysztof R. Mazurski, Andrzej Zieliński: Łużyce, Warszawa 1984, s. 37.
  7. Jacek Staszewski, August II Mocny, 1998, s. 155.
  8. [1]
  9. Abraham Kajzer: Za drutami śmierci. Wałbrzych, Muzeum Gross-Rosen: 2013.
  10. Renate Peter, Ralf Reimann: Bautzen, Budyšin, broszura informacyjna w jęz. polskim wydana przez Urząd Miejski w Budziszynie, 1994.
  11. [2]
  12. Strona fanklubu zespołu.

Bibliografia[edytuj]

  • Krzysztof R. Mazurski, Andrzej Zieliński: Łużyce, Warszawa 1984, KAW, ISBN 83-03-00772-6.
  • Renate Peter, Ralf Reimann: Bautzen, Budyšin, broszura informacyjna w jęz. polskim wydana przez Urząd Miejski w Budziszynie, 1994
  • Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen, Kamenz, 2009

Linki zewnętrzne[edytuj]