Budzyń
52°53′25″N 16°59′17″E/52,890278 16,988056
| miasto w gminie miejsko-wiejskiej | |||||
 Rynek w Budzyniu | |||||
| |||||
| Państwo | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Województwo | |||||
| Powiat | |||||
| Gmina | |||||
| Prawa miejskie |
1458–1934, 2021 | ||||
| Burmistrz |
Marcin Sokołowski | ||||
| Powierzchnia |
40,59[1] km² | ||||
| Wysokość |
100–110 m n.p.m. | ||||
| Populacja (2022) • liczba ludności • gęstość |
|||||
| Strefa numeracyjna |
67 | ||||
| Kod pocztowy |
64-840 | ||||
| Tablice rejestracyjne |
PCH | ||||
Położenie na mapie gminy Budzyń  | |||||
Położenie na mapie Polski  | |||||
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego  | |||||
Położenie na mapie powiatu chodzieskiego  | |||||
| 52°53′25″N 16°59′17″E/52,890278 16,988056[2]
| |||||
| TERC (TERYT) |
3001024 | ||||
| SIMC |
0524393 | ||||
| Strona internetowa | |||||
Budzyń – miasto w Polsce położone w województwie wielkopolskim, w powiecie chodzieskim, siedziba miejsko-wiejskiej gminy Budzyń[3].
Nazwa
[edytuj | edytuj kod]Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od drugiej połowy XV wieku. Została odnotowana w łacińskojęzycznym dokumencie z 1450 (według zachowanej kopii z XVIII wieku) pod staropolską nazwą „Budzyn”, 1472 „Budzyn”, 1485 „Budzin”. Ze względu na swoje małe rozmiary miejscowość czasem w źródłach historycznych nazywana była miasteczkiem, a czasem wsią[4].
Nazwa pochodzi od wyrazu budzyń. W słownictwie gwarowym wyraz ten zachował się w znaczeniu: „Lichsza część wsi, lub gorzej zabudowana, przyjmuje czasem pogardliwe miano budzynia”[5]. Od nazwy dawnej wsi Budzyń pochodzi także polskie odmiejscowe nazwisko Budzyńskich. Odnotowano je w 1486 z zapisie mówiącym, że Stanisław Witakowski ręczył Wojciechowi, plebanowi z Wysokiej w powiecie nakielkskim za Wojciecha Budzyńskiego pochodzącego z miejscowości[4].
Po rozbiorach Polski w okresie zaborów, przed traktatem wersalskim w XX wieku Niemcy używali zgermanizowanej nazwy „Budsin”. Po odzyskaniu niepodległości Polski w okresie II RP miejscowość nosiła polską nazwę „Budzyń”. W czasie niemieckiej okupacji Polski w latach 1939–1945 nazistowska administracja III Rzeszy wprowadziła niemiecką nazwę „Budsin[6].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Początkowo wieś była królewszczyzną czyli własnością królewską należącą do królów polskich i zarządzaną przez polską szlachtę w ramach tenuty. Od 1320 osada leżała w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1458 odnotowano ją jako miasteczko (łac. „oppidum”) w powiecie kcyńskim, w 1563-1565 jako miasteczko w powiecie poznańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. Od 1450 odnotowana jako siedziba własnej parafii[4].
Pierwsza adnotowana wzmianka o Budzyniu pochodzi z 1435 r.[7] Kolejne zachowane zapisy na temat miejscowości pochodzą ze źródeł kościelnych. W 1450 odnotowano spór pomiędzy Maciejem plebanem z Budzynia w diecezji poznańskiej a Sędziwojem plebanem z Żonia w diecezji gnieźnieńskiej o prawo parafialne nad wsią Brzekiniec. W 1469 Piotr pleban albo komendarz z Budzynia pozwany został przez Wincentego plebana z Chodzieży z powodu naruszenia praw kościoła parafialnego w Chodzieży. W 1473 odnotowano Piotra plebana w Budzyniu. W 1628 odnotowano kościół parafialny św. Barbary pod patronatem króla Polski Zygmunta III Wazy[4].
W 1458 król polski Kazimierz IV Jagiellończyk za kwotę 1000 florenów węgierskich, którą winien był kasztelanowi i staroście nakielskiemu Włodkowi z Danaborza, za utrzymywanie zamku w Człuchowie, zapisał mu na dobrach królewskich mieście Budzyń oraz wsi Podstolice w powiecie kcyńskim. W 1470 król Kazimierz zezwolił, aby Jan i Władysław, synowie Włodka z Danaborza, ze swym opiekunem, wojeodą poznańskim, Łukaszem z Górki, ustąpili ze wsi królewskiej Podstolice, Brzekiniec i Budzyń na rzecz Mikołaja Działyńskiego. W 1472 Budzyń wymieniony został wśród wsi powiatu kcyńskiego, które nie zapłaciły wiardunków królewskich i miały z tego tytułu zapłacić 14 grzywien kary. W 1485 Kazimierz IV Jagiellończyk zezwolił wojewodzie inowrocławskiemu Mikołajowi Działyńskiemu zastawić wsie królewskie: Podstolice, Budzyń i Brzekiniec za 1600 florenów węgierskich Przecławowi z Potulic. W 1486 miał miejsce podział majątku pomiędzy braćmi Potulickimi, synami Przecława: Stanisław Potulicki otrzymał dobra Potulice, połowę dóbr Brudzew w powiecie kaliskim i połowę sum na wsiach królewskich Podstolice, Budzyń i Brzekiniec, a Wojciech Potulicki otrzymał dobra Chodzież, połowę dóbr Brudzew w powiecie kaliskim oraz połowę sum na wspomnianych wsiach królewskich[4].
Prawa miejskie otrzymał Budzyń przed 1458 r., za panowania Kazimierza Jagiellończyka. Prawa miejskie odnowił król Polski Władysław IV Waza w 1641, potwierdzając jednocześnie wizerunek orła białego i klucza jako herb Budzynia. Miasto królewskie Budzyń leżało w starostwie rogozińskim, a później był siedzibą niegrodowego starostwa budzyńskiego.
W latach 1501-1506 (według zachowanej wzmianki z 1641) król polski Aleksander Jagiellończyk nadał Budzyniowi prawa miejskie. Miasto jednak nie rozwinęło się ponieważ w późniejszych dokumentach królewskich miejscowość wymieniana jest jako wieś; podobnie notowana była także w rejestrach poborowych z lat 1563-1631. W 1518 król polski Zygmunt I Stary nadał Mikołajowi Potulickiemu wsie Budzyń, Podstolice i Brzekiniec w dożywocie. W 1527 Zygmunt I Stary zezwolił Mikołajowi Działyńskiemu podkomorzemu dobrzyńskiemu i staroście brodnickiemu wykupić z rąk Mikołaja Chodzieskiego zwanego też Potulickim wsie królewskie Budzyń, Podstolice i Brzekiniec[4].
W historycznych księgach podatkowych zachowały się także zapisy dotyczące wsi, pochodzące z XVI wieku. W 1563 miał miejsce pobór podatkowy od jednego łana sołeckiego, 32 kołodziejów, dwóch karczm i jednego człowieka luźnego. W latach 1564-1565 miejscowość odnotowano jako miasteczko Budzyń w starostwie Rogozińskim, w którym mieszkało 35 ludzi, którzy mieli trochę roli za co nie płacili czynszu i byli zobowiązani do pieszej roboty robią za co otrzymywali strawę ze dworu. 26 z nich było natomiast kołodziejami i płacili na kwartał po 12 groszy opłaty zwanej „leśne”, a inni płacili natomiast mniej. Ogółem leśne wynosiło 48 florenów i 8 groszy rocznie. Ludzie luźni płacili ogółem około 7 florenów i 4 grosze rocznie. Opłata zwana „targowe” wynosiła 3 floreny i 8 groszy rocznie, a opłata za susz leśny z Dziewoklucza, Podanina i starostwa ujskiego jeden floren i 12 groszy. Ogółem dochód z miasta królewskiego Budzyń wynosił 60 florenów i 2 grosze. W 1577 pobór zapłacił tenutariusz rogoziński Sokołowski. W 1580 starosta rogoziński Krzysztof Sokołowski zapłacił pobór od jednego łana wójtowskiego, 15 zagrodników, jednego komornika i 20 kołodziejów[4].
Pod koniec XVI wieku jako miasto królewskie należące do starostwa rogozińskiego leżało w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim[8]. Pomimo intensywnych procesów germanizacyjnych Polacy stanowili w Budzyniu większość – świadczą o tym spisy ludności z lat 1816, 1831 i 1871.
5 stycznia 1919 r. powstańcy z pobliskiego Rogoźna Wielkopolskiego usunęli z Budzynia administrację pruską. Budzyń stał się miastem strategicznie ważnym dla powstania. 7 lutego udaremniono atak niemiecki na Rogoźno, w czym wydatny udział mieli mieszkańcy Budzynia. 26 kwietnia 1919 r. otrzymali symboliczny klucz do ratusza. Jednakże już 15 lat później mieszkańcy z powodów podatkowych zrezygnowali z praw miejskich. Od tego czasu do ponownego nadania praw miejskich Budzyń był jedną z największych i najprężniejszych gospodarczo wsi w kraju.
13 czerwca 1934 stracił prawa miejskie[9]. Budzyń odzyskał status miasta 1 stycznia 2021 roku[10]. W latach 1934–1954 siedziba zbiorowej gminy Budzyń[11], 1954–1972 gromady Budzyń[12], a od 1973 ponownie gminy Budzyń[13]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa pilskiego.
W roku 1939 w ramach fizycznej eliminacji inteligencji polskiej zwanej akcją Intelligenzaktion Niemcy rozstrzelali na Wzgórzach Morzewskich proboszcza parafii budzyńskiej Stanisława Łakotę[14] i kierownika szkoły w Budzyniu Władysława Kaję.
W 2021 roku Budzyń odzyskał status miasta[15].
Gospodarka
[edytuj | edytuj kod]Budzyń jest gminą rolniczą. Z ogólnej powierzchni gminy wynoszącej 20 761 ha, 12 242 ha to użytki rolne stanowiące 58,9%. Dominuje tu chów trzody chlewnej, oprócz tego bydła, owiec, kóz, drobiu mięsnego i niosek. Przeważa tu rolnictwo ekologiczne.
Edukacja
[edytuj | edytuj kod]W Budzyniu działa Szkoła Podstawowa im. Powstańców Wielkopolskich.
Kultura
[edytuj | edytuj kod]Od czerwca 2010 odbywa się corocznie w Budzyniu „Lato artystyczne” – impreza zainicjowana przez lokalną bibliotekę publiczną. Ma ona charakter kulturalno-edukacyjny, promuje twórczość artystyczną (rzeźba, malarstwo, muzyka, teatr, literatura, fotografia). W inauguracyjnej edycji udział wziął Lech Konopiński, Jerzy Utkin (poeta z Piły) i Jolanta Nowak-Węklarowa (poetka z Wągrowca)[16][17].
Sport
[edytuj | edytuj kod]W 1988 roku otworzono stadion sportowy. Wykorzystywany jest przez BKS „Kłos” oraz SKS.
Ostatnio[kiedy?] otworzono przy Gimnazjum salę w której mieści się boisko wielofunkcyjne 1 czerwca 2009 roku otworzone zostało boisko wielofunkcyjne koło Szkoły Podstawowej.
Religia
[edytuj | edytuj kod]Na terenie miasta znajduje się obecnie parafia katolicka pod wezwaniem św. Barbary, do której należą dwa znajdujące się na terenie miejscowości kościoły – św. Barbary i św. Andrzeja Boboli, będący kościołem poewangelickim[18].
Jedynym czynnym cmentarzem znajdującym się w granicach Budzynia jest cmentarz katolicki założony w 2 poł. XIX wieku, znajdujący się pod opieką konserwatorską[18].
Najstarszym znanym, nieczynnym już cmentarzem jest cmentarz katolicki usytuowany na wzgórzu zwanym „Okręglik”. Spoczywają na nim pochowani w 1813 roku żołnierze napoleońscy i osoby zmarłe na cholere w II poł XIX wieku. Na wzgórzu znajduje się obecnie kapliczka z posągiem Matki Boskiej. Przy kościele św. Barbary także znajduje się katolicki cmentarz, który objęty jest opieką konserwatorską. Znajdują się na nim nagrobki w kształcie obelisków pochodzące z poł. XIX wieku oraz groby powstańców wielkopolskich z 1919 r[18].
Przy ulicy Wągrowieckiej znajduje się nieczynny cmentarz ewangelicki, także objęty opieką konserwatorską, z najstarszym nagrobkiem pochodzącym z roku 1896[18].
W Budzyniu znajdował się także założony około 1700 roku cmentarz żydowski, znajdujący się niegdyś przy Margonińskiej[18].
Turystyka
[edytuj | edytuj kod]- Wiatrak „Partlak”
- Kamień Prezydenta
- Kościół neorenesansowy św. Barbary z 1849 r.
- Kościół poewangelicki św. Andrzeja Boboli z 1881 r.
- Wzgórze „Okręglik” z posągiem N.M.P.
- Kamień upamiętniający zdobycie wozu pancernego
Ludzie związani z Budzyniem
[edytuj | edytuj kod]
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2022 roku [online], Główny Urząd Statystyczny, 7 grudnia 2022 [dostęp 2022-12-08].
- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 8 stycznia 2025, identyfikator PRNG: 12884.
- ↑ Główny Urząd Statystyczny: Rejestr TERYT. [dostęp 2013-05-16].
- ↑ a b c d e f g Chmielewski 1982 ↓, s. 137-138.
- ↑ Kazimierz Rymut: Nazwy Miast Polski. Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź: Ossolineum, 1987. ISBN 83-04-02436-5.
- ↑ Lista wszystkich nazw miejscowości Budsin od 1900 do 1990 r. - Dawne tereny wschodnie [online], ehemalige-ostgebiete.de [dostęp 2025-06-29].
- ↑ Kazimierz Rymut: Nazwy miejscowe Polski. Historia - pochodzenie - zmiany, red. K. Rymut, t. I, A-B; t. II, C-D, Kr. 1996-1997. ISBN 83-85579-29-X.
- ↑ Atlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 243.
- ↑ Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 maja 1934 r. o zniesieniu ustroju miejskiego niektórych miast w województwie poznańskiem. (Dz. U. z 1934 r. Nr 48, poz. 422)
- ↑ Dz. U. z 2020 r. poz. 1332
- ↑ Dz. U. z 1934 r. Nr 69, poz. 653
- ↑ Uchwała Nr 17/54 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu z dnia 5 października 1954 r. w sprawie podziału na nowe gromady powiatu chodzieskiego; w ramach Zarządzenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu z dnia 26 listopada 1954 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu z dnia 5 października 1954 r. dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu z 4 grudnia 1954 r., Nr. 20, Poz. 100)
- ↑ Uchwała Nr XVIII/98/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu z dnia 5 grudnia 1972 w sprawie utworzenia gmin w województwie poznańskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu z dnia 29 grudnia 1972, Nr 32, Poz. 391)
- ↑ Opis aresztowania księdza Łakoty. dzienniknowy.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-12-13)]..
- ↑ Dz. U. z 2020 r. poz. 1332.
- ↑ Honorata Struzik, Lato artystyczne w Budzyniu, w: Panorama Wielkopolskiej Kultury, nr 3(58)/2010, WBP Poznań/Centrum Animacji Kultury Poznań, s. 7, ISSN 1730-8356.
- ↑ Budzyn.pl.
- ↑ a b c d e Charakterystyka wartości kulturowych, [w:] Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Budzyń, Gmina Budzyń, 9 listopada 1999 [dostęp 2022-02-11].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Stefan Chmielewski: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. I (A – H), hasło „Budzyń”. Wrocław: Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1982, s. 137-138. ISBN 83-04-00938-2.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Budzyń, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 2010–2014.
- Budzyń 2(2), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I: Aa – Dereneczna, Warszawa 1880, s. 449.
- Budzyń 1, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XV, cz. 1: Abablewo – Januszowo, Warszawa 1900, s. 266.
