Przejdź do zawartości

Burżuazja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Burżuazja, rysunek satyryczny Émile’a Pougeta z czasopisma Le Père peinard, 1894 r.

Burżuazja (z fr. bourgeoisie – „mieszczaństwo”) – klasa społeczna lub warstwa społeczna[1] ludzi zamożnych w społeczeństwie nowoczesnym, na ogół z wyłączeniem ziemiaństwa i inteligencji. Burżuazja to następczyni miejskiego patrycjatu lub plutokracji. Obejmuje górną warstwę ludzi utrzymujących się z handlu, przemysłu, niektórych wolnych zawodów, a także z dywidend od kapitałów i nieruchomości[2].

Burżuazję identyfikowano zarówno z bogatym, jak i nowocześnie pojmowanym mieszczaństwem. Pojęcia burżuazja i mieszczaństwo stosuje się wymiennie, albo wręcz komplementarnie[2].

W tradycji socjalistycznej burżuazję utożsamiano z „klasą kapitalistów”, elitą społeczeństwa nowoczesnego[2].

We współczesnych naukach historycznych dochodzi się raczej do wniosku, że samemu pojęciu burżuazji bliżej do mitu, a cechy charakterystyczne tej klasy są nieostre[3]. Zalicza się do niej bankierów, przemysłowców, armatorów, magnatów kolejowych, profesorów, sędziów, wolne zawody (lekarzy, adwokatów), a od XX wieku też białe kołnierzyki, w szczególności kadrę menadżerską w przedsiębiorstwach[3].

Historia

[edytuj | edytuj kod]

Zamożne mieszczaństwo w Europie Zachodniej (Francja, Anglia, Niderlandy, Północne Włochy) było główną siłą społeczną wspierającą obalenie przywilejów feudalnych, co doprowadziło do zrównania w prawach i podporządkowania polityki państwa (zwłaszcza podatkowej i zagranicznej) interesom burżuazji.

Wiek XIX był stuleciem mieszczan i mieszczańskości, przynajmniej w Europie[3]. Jednak w skali świata, burżuazja była znaczącym elementem społeczeństwa w takich krajach jak Anglia, Holandia, Belgia, Szwajcaria, północna Francja, Katalonia, zachodnie Niemcy czy północno-wschodnie stany USA[3]. Poza Europą Zachodnią i USA, dużą rolę w tworzeniu burżuazji odegrały mniejszości narodowe, takie jak Żydzi w Europie Środkowo-wschodniej, Ormianie, Parsowie w Indiach, Grecy w Lewancie, Chińczycy w Azji Południowo-Wschodniej[3].

We Francji podczas Wielkiej Rewolucji Francuskiej burżuazja obaliła władzę opartego na szlachcie dworu i utworzyła demokratyczną republikę. W Wielkiej Brytanii i Niemczech proces ten zachodził ewolucyjnie i burżuazja stopniowo wchłaniała dawną arystokrację, tworząc nową elitę. Ten proces przyspieszyło narastanie konfliktów między burżuazją a poprzednio pozbawionym znaczenia plebsem, z którego formowała się klasa robotnicza.

Burżuazja w Polsce

[edytuj | edytuj kod]

Polska burżuazja doczekała się szeregu monografii[4].

Polskie miasta powstały ze słowiańskich grodów, jednak ich współczesny charakter wyznaczyło osadnictwo niemieckie na prawie niemieckim w XIII-XIV wieku, zwłaszcza na Śląsku, w Małopolsce oraz na terenach podporządkowanych Zakonowi Krzyżackiemu. Miasta na prawie niemieckim były bytami wyodrębnionymi formalnoprawnie, jednak pojęcie stanu mieszczańskiego ukształtowało się dopiero w ostatnich latach istnienia Rzeczpospolitej Obojga Narodów[5]. Rozkwit miast takich jak Gdańsk czy Toruń i mieszczaństwa we wczesnej nowożytności powiązany był właśnie z prawem miejskim (swoboda osobista, autonomia i obywatelstwo miejskie) oraz handlem zbożowym w dorzeczu Wisły[5]. Kolonizacja miast na wschodzie Rzeczpospolitej odbywała się często przy pomocy Żydów[5]. W związku z powyższym do początku XIX wieku większość miast była zasiedlona przez ludność inną niż polska[6][7].

Od połowy XIX wieku kapitalizm i powstawanie nowych fortun przemysłowców kreowały warstwę ludzi majętnych, często znacznie bogatszych nawet od bardzo zamożnych szlachciców ziemian. W Polsce burżuazja była jednak nieliczna, w większości pochodzenia obcego, niemieckiego, nieraz żydowskiego (Kronenberg, Rotwand, Wawelberg i Bloch)[8][9]. Na ziemiach polskich nowe elity gospodarcze koegzystowały ze starymi elitami polityczno-kulturowymi tworząc, to co Ivan Berend nazwał dual society[10][11]. Rola Żydów wynika również z ich migracji z Prus[12] oraz z majątków szlacheckich do miast polskich a zwłaszcza do Warszawy oraz ich powolnej emancypacji politycznej[6]. W efekcie w pierwszej połowie XIX wieku Żydzi stanowili 64–73% ludności zajmującej się handlem i pokrewnymi zajęciami[6].

Koniec polskiej burżuazji nastąpił po 1945 roku wraz z nacjonalizacją i bitwą o handel. Odrodzenie burżuazji w Polsce nastąpiło w latach 80. XX wieku wraz z reformami gospodarczymi późnego PRL, a jej pełen rozkwit nastąpił w III RP.

Podsumowując, wyróżnić można 5 faz istnienia burżuazji na ziemiach polskich:

1) faza przedrozbiorowa: kupcy i bankierzy przy dworze Wettynów[13] i w czasach stanisławowskich, wyodrębnianie się burżuazji ze stanu mieszczańskiego: W końcu XVIII wieku i na początku XIX wieku burżuazja na ziemiach polskich była nieliczna i słaba ekonomicznie, a na tym tle odbijały jedynie największe fortuny. W Warszawie na czele ich stali potężni bankierzy schyłku Rzeczypospolitej: Piotr Tepper, Fryderyk Kabryt, Prot Potocki, Karol Szulc, Maciej Łyszkiewicz(inne języki), Piotr Blank[14][15][16][17]. Niższa warstwa burżuazji rozwijała się w ośrodkach gospodarczych: w Warszawie, Krakowie, Toruniu, Gdańsku, we Lwowie i Wrocławiu, pomniejsi także w Lublinie, w Poznaniu i żywym podówczas jeszcze wielkopolskim okręgu sukienniczym, również w Radomiu, w Wilnie, Brodach[18].

Zobacz: Kryzys bankowy w Polsce w 1793 roku

2) faza wczesna, wielkie fortuny, kapitalizm państwowy: czas szybkiego rozkwitu wielkich fortun burżuazyjnych w sferze obrotu, dostaw i zwłaszcza w pośrednictwie pomiędzy skarbem państwa a konsumentem, np. dzierżawy monopoli: solnego, tabacznego, konsumpcyjnego, tzw. podatku koszernego itp. Wyrastały na nich wielkie ówczesne majątki potężnych liwerantów w rodzaju Berka Szmula i całego klanu rodzin Zbytkawerów, Sonnenbergów, Epsteinów, Neumarków, Fraenklów (pierwszy po rozbiorach duży dom bankowy), Laskich, Newachowiczów, Kronenbergów (dom bankowy założony w 1820 roku), Koniarów, Halpertów, Wertheimów (dom bankowy założony w 1817 roku) itd. Dodajmy do tej plejady nazwisk kupców, przeważnie Żydów, także inne, jak Piotr Steinkeller, Konstanty Wolicki, Karol Scholtz, bracia Henryk i Tomasz Łubieńscy, a spoza Królestwa Polskiego również właścicieli takich firm krakowskich, jak Kirchmayer, Samelsonowie, Helclowie, Bochenkowie. Wszystko to byli przedstawiciele sfer kupieckich, z rzadka urozmaiconych rodowymi nazwiskami arystokratyczno-ziemiańskimi. Te właśnie środowiska utworzyły pierwszy główny zrąb ówczesnej elity finansowej i majątkowej w dobie Księstwa Warszawskiego i Królestwa[4].

3) faza przemysłowa, Łódź, kolej, banki warszawskie i łódzkie[19]: Do największych fabrykantów łódzkich zaliczano wówczas Scheiblera, Rosenblatta, Heinzla, Geyera, Hentschla, Kunitzera, Poznańskiego i Grohmana. Z wyjątkiem Poznańskiego i Rosenblatta, z pochodzenia Żydów, większość to Niemcy. Droga narodzin wielkiej burżuazji z kupiectwa daje się widzieć na ziemiach polskich: Steinkeller, Epsteinowie (Bank Dyskontowy Warszawski SA), Evansowie, Kronenbergowie(Bank Handlowy w Warszawie SA), Koniar, Prussak, Lande, Cybulski, Bochenek – to przykładowo tylko wymienieni kapitaliści, którzy swoją karierę zaczynali od handlu, bankierstwa, słowem, od sfery obrotu, by dopiero w procesie dalszego rozwoju kapitalizmu zaangażować się także w przemysł.

W środowisku warszawskim działało wielu kupców, bankierów i przemysłowców znanych już wcześniej, jak Kronenbergowie, Natansonowie, Epsteinowie, Toeplitzowie, Wertheimowie, Wawelbergowie, Lilpopowie, Brunowie, Szlenkerowie i Jan Bloch (król kolei żelaznych). Obok nich aktywizowali się gospodarczo reprezentanci arystokracji ziemiańskiej: T. J. Zamoyski, Ludwik Krasiński, Górscy, Ostrowscy[4].

4) II RP, dominacja kapitału zagranicznego[20]: Stanisław Karpiński, Henryk Kaden, Marcin Szarski, Stanisław Lubomirski i Wacław Fajans, Antoni Jaroszewicz, Bracia Jabłkowscy, Marian Dąbrowski, Janusz Regulski.

5) Faza upadku: II wojna światowa i PRL[21].

Wartości burżuazyjne

[edytuj | edytuj kod]

Burżuazji przypisuje się swoisty styl życia[22][23]. Pojęcie burżuazji ma również konotacje w kontekście obyczajowości dnia powszedniego. Do wizerunku burżuazji przylgnęły takie cechy charakterystyczne jak: praktycyzm, trzeźwość, życiowy realizm, łączący się ze skrzętnymi zabiegami wokół własnej korzyści[2]. Wzorem burżuazji był typ self-made man (człowiek sukcesu), który najlepsze odwzorowanie znalazł w pismach Benjamina Franklina, tworzącego swoisty ethos klasy średniej: odrzucenie heroizm militarnych cnót, oszczędność, pracowitość, punktualność[24] czy skrupulatność finansowa, wierność danemu słowu (ideał „człowieka godnego kredytu”)[22][25]. Badacze postulują w odniesieniu do XIX-wiecznej burżuazji zachodniej istnienie tzw. moralności mieszczańskiej opartej na takich cnotach jak skromność, oszczędność, solidność, miłosierdzie, uczciwość, wykształcenie i poświęcenie dla ojczyzny[22]. Słynna, ale niezbyt chyba popularna obecnie jest teza Maxa Webera, wiążąca moralność mieszczańską z protestantyzmem.

Pod koniec XIX wartości burżuazyjne zostały poddane szerokiej krytyce, zwłaszcza ze strony inteligencji i literatury w Europie (Budenbrookowie, Rougon-Macquartowie, Saga rodu Forsyte’ów) i na ziemiach polskich (Ziemia obiecana, Moralność pani Dulskiej etc.). Obok krytyki istnieli też apologeci ich nosicieli takich jak Henry Ford, Carnegie i Rockefeller (Werner Sombart, Joseph Schumpeter), wiążący ich działania z postępem, liberalizmem, wolnym handlem, kosmopolityzmem i nowoczesnością, a także z innowacyjnością[26][27].

Kultura burżuazyjna charakteryzowała się też troską o dobrą opinię, dążeniem do bycia poważanym i nie brudzeniem sobie rąk („burżuazja chodzi w rękawiczkach” jak ujął to Edmond Gablot). Burżua kieruje się prawem i moralnością. Jak wskazuje Jurgen Osterhammel, taki mieszczański kod kulturowy nie jest tylko właściwy dla kultury Zachodu, ale ogólnie dla ludzi z miast zajmujących się biznesem i zarządzaniem, co pokazuje rozkwit tej kultury w Indiach, Chinach, Turcji i Japonii od lat 70 XX wieku[3].

Burżuazja w ujęciu marksistowskim

[edytuj | edytuj kod]

Obok proletariatu burżuazja stanowi główny element społeczeństwa kapitalistycznego, które uformowało się ze społeczeństwa feudalnego. W sensie nadanym przez Karola Marksa burżuazja to ukształtowana w okresie formowania się kapitalizmu klasa właścicieli podstawowych środków produkcji[28]. Teoria klas Karola Marksa ujawniła rolę burżuazji w społeczeństwie, a jednocześnie podała w wątpliwość jej użyteczność w postulowanym komunistycznym społeczeństwie przyszłości, w którym robotnicy sami będą zarządzać produkcją i korzystać z jej owoców. Marks opisał burżuazję jako klasę wyzyskującą, wskazał na jej klasowy egoizm czy ciasnotę poglądów[28]. Wewnątrz tej klasy marksiści rozróżniają niezatrudniające pracy najemnej drobnomieszczaństwo, średnią i bogatą burżuazję. Burżuazja drobna (drobnomieszczańska) obejmuje właścicieli drobnych warsztatów, rzemieślników, kupców, wolne zawody, znaczną część inteligencji. Częściowo do burżuazji marksiści zaliczają także posiadających oddzielne gospodarstwa chłopów, zwłaszcza bogatych (w Rosji określanych jako kułacy).

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ „Jednak jest rzeczą normalną, ważne zagadnienia w ogóle nie dadzą się zdefiniować z pełną ostrością, łatwo opisać tylko obiekty proste i banalne. Jeśli zaś dokonamy przeglądu historycznej problematyki „społeczeństwa”, to czy chcemy tego, czy nie, w centrum zainteresowania znów pojawią się badania nad takimi obiektami, jak robotnicy, warstwy średnie, chłopi, inteligencja, arystokracja, szlachta, mieszczanie, burżuazja, gentry, itd., itd. – a więc nad kategoriami wiążącymi się z unieważnioną już bez mała „strukturą klasowo-warstwową”. Janusz Żarnowski, Historia społeczna: metodologia-ewolucja-perspektywy. Warszawa 2011, s. 128.
  2. 1 2 3 4 Adam (1979-) Kożuchowski, Adam (1979-) Kożuchowski, Z dziejów pojęć społeczno-politycznych w Polsce: XVIII–XX wiek, „IH PAN, sygn. II.14951”, 2019 [dostęp 2026-03-10].
  3. 1 2 3 4 5 6 J. Osterhammel, Historia XIX wieku.Przeobrażenie świata, Wydawnictwo Poznańskie, 2020, s. 1020.
  4. 1 2 3 R. Kołodziejczyk, Burżuazja polska w XIX i XX wieku. Szkice historyczne, Warszawa 1979.
  5. 1 2 3 H. Markiewicz, Historia Polski nowożytnej 1492–1795.
  6. 1 2 3 A. Sosnowska, Zrozumieć zacofanie..., s. 318.
  7. ↑ Tomasz Kizwalter: Do schyłku XVIII w. koszty produkcji rolnej były w Europie w zasadzie podobne. Pańszczyźniana robocizna wyrównywała w środkowej i wschodniej części kontynentu wyższą wydajność ziemi lub pracy w krajach takich jak Anglia czy Holandia. Ten stan rzeczy stabilizował stosunki agrarne w Polsce. Opłacalność eksportu produktów rolnych przeciwdziałała inwestycjom poza rolnictwem, zaś lokaty inwestycyjne w rolnictwie nie miały na celu podniesienia wydajności. Upowszechnienie się na zachodzie Europy „nowego rolnictwa” – najpierw w Holandii, później w Anglii – oznaczało poważne naruszenie istniejącego status quo. T. Kizwalter, Nowatorstwo i rutyny... s. 32.
  8. ↑ A. Friszke, Państwo czy rewolucja. Polscy komuniści a odbudowa państwa polskiego 1892-1920. (epub, s.26). Za:R. Kołodziejczyk, Burżuazja polska w XIX i XX wieku, Warszawa 1979. Por.: L. Skrzydło, Rody fabrykanckie, t. 1–2, Łódź 2000.
  9. ↑ „Burżuazja była też z pochodzenia w swej przeważającej części narodowościowo obca. Wielcy bankierzy warszawscy schyłku XVIII wieku byli to, z wyjątkiem Prota Potockiego, cudzoziemcy lub Żydzi, Żydami była większość przedsiębiorców, liwerantów i bankierów warszawskich epoki Księstwa i Królestwa, ten sam układ utrzymał się w okresie międzypowstaniowym i dopiero po powstaniu styczniowym wśród burżuazji “miejskiej” Królestwa wzrastać zaczynał procent Polaków, był on jednak nadal nieznaczny.” I.Ihnatowicz, Społeczeństwo polskie..., s. 365.
  10. ↑ BEREND, IVAN T. “SOCIAL CHANGES: ‘Dual’ and ‘Incomplete’ Societies.” History Derailed: Central and Eastern Europe in the Long Nineteenth Century, 1st ed., University of California Press, 2003, pp. 181–234. JSTOR, http://www.jstor.org/stable/10.1525/j.ctt1ppcrp.14. Accessed 11 Mar. 2026.
  11. ↑ Sosnowska pisze: strukturalnie znaczna część Żydów stała się ważną grupą tworzącą burżuazję Królestwa Polskiego. Za pośrednictwem tego nowego statusu oraz zdobytego wykształcenia zdołała przekroczyć ograniczenia prawne i stać się częścią ziemiańsko-inteligenckiej elity. A. Sosnowska, Zrozumieć zacofanie..., s. 311.
  12. ↑ Sosnowska: Badacze genezy burżuazji Królestwa Polskiego uważają, że głównym czynnikiem rozwarstwienia ludności żydowskiej był poziom wykształcenia, a pośrednio – pochodzenie terytorialne. Szansę na stworzenie elity burżuazyjnej mieli na przełomie XVIII i XIX wieku Żydzi pochodzący z Prus, poligloci wykształceni już w nowym, prokapitalistycznym stylu w pruskich szkołach (s.313). Co ciekawe, tzw. Żydzi staropolscy zwykle w ogóle do burżuazji nie trafiali.
  13. ↑ „W XVIII wieku bankierstwo zaczęło oddzielać się od kupiectwa. W czasach saskich pojawili się ludzie określani jako „bankierzy”, dla których działalność kredytowa stanowiła główne zajęcie. Pierwszym w Polsce bankierem, który sam się tak nazwał, był Adam Zimman. Współcześnie działali też Piotr Riaucour i Piotr z Tepper (starszy). W 1723 roku powstał Warszawski Dom Handlowy, z którego później wykształciła się firma Tepperów.” Za: W. Morawski, Słownik historyczny bankowości do 1939 roku, s. 17 (open access).
  14. ↑ W. Smoleński, Mieszczaństwo warszawskie w końcu wieku XVIII, E.Wende i Spółka, 1917.
  15. ↑ W. Kornatowski, Kryzys bankowy w Polsce 1793 roku: upadłość Teppera, Szulca, Kabryta, Prota Potockiego, Łyszkiewicza i Heyzlera, Warszawa 1937.
  16. ↑ Україна та Польща: минуле, я, и, Tsunami finansowe XVIII wieku: Francja, Holandia, Prusy, Rzeczpospolita [online], Україна та Польща: минуле, сьогодення, перспективи, 28 października 2011 [dostęp 2026-03-13] (ukr.).
  17. ↑ W 1790 roku Sejm Czteroletni uchwalił nobilitację 6 „większych” bankierów: Piotra z Fergusonów Teppera (młodszego), Karola Szulca, Augusta Wilhelma Arndta, Fryderyka Kabryta, Jana Meysnera i Piotra Blanca. „Drudzy” bankierzy wymieniani przy tej okazji to Jan Kluga z Poznania, Fryderyk Segebarth, bracia Franciszek, Piotr i Karol Frybesi, Andrzej Kapostas, Franciszek Morino, Jan Fenger i Wincenty Laśkiewicz. W tym czasie działał też pierwszy bankier pochodzenia magnackiego – Antoni Prot Potocki. Mniejsze firmy prowadzili: Maciej Łyszkiewicz, Dawid Heyzler z Lublina i Jerzy Poths. Najwybitniejszym bankierem żydowskim tej epoki był Berek Szmul Jakubowicz, zwany Szmulem Zbytkowerem. Za: W. Morawski, Słownik historyczny bankowości do 1939 roku, s. 17 (open access).
  18. ↑ Ireneusz Ihnatowicz, Antoni Mączak, Benedykt Zientara, Janusz Żarnowski, SPOŁECZEŃSTWO POLSKIE od X do XX wieku, Wydanie czwarte, poprawione i rozszerzone Książka i Wiedza, Warszawa 1999, s. 356 i n.
  19. ↑ „Wielkim bankierom warszawskim schyłku XVIII wieku, choć było ich niewielu i stanowili na gruncie polskim zjawisko dość egzotyczne, bliżej było do ówczesnej czołówki europejskiej niż bankierom schyłku XIX wieku do współczesnych im potęg finansowych Europy.” I. Ihnatowicz, Społeczeństwo polskie..., s. 358.
  20. ↑ Landau, Z., Oligarchia finansowa Drugiej Rzeczypospolitej, Przegląd Historyczny 62/1, 75-92 197.
  21. ↑ Andrzej Leder, Prześniona rewolucja. Ćwiczenie z logiki historycznej: Wydawnictwo „Krytyki Politycznej”, Warszawa 2014.
  22. 1 2 3 M. Ossowska, Moralność mieszczańska, PAN, Warszawa 1985.
  23. ↑ Mccloskey, Deirdre Nansen. Burżuazyjna godność. Red. Wrocław: Instytut Ludwiga von Misesa, 2017, 680 s. ISBN 978-83-65086-16-7.
  24. ↑ Jacques Le Goff, „Czas Kościoła i czas kupca”, w Czas w kulturze, tłum. Andrzej Frybes, red. Andrzej Zajączkowski (Warszawa 1988), 331–332.
  25. ↑ M. Środa, Maria Ossowska – życie jako projekt, Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria R. 29: 2020, Nr 1 (113), ISSN 1230-1493 DOI:10.24425/pfns.2020.132983.
  26. ↑ Macklosey pisze o tym tak: Nowa ścieżka nie prowadziła przez powszechne od czasów starożytnych złodziejstwo, akumulację, komercjalizację, realokację czy jakiekolwiek inne przetasowania. Wiodła natomiast przez odkrycia i kreatywność wspieraną nowymi słowami. (...) poczęto odkrywać wcześniej nieznane nakłady (węgiel do silników parowych, później koks w wytopie żelaza, a następnie gaz ziemny, którym zastąpiono wywołujący mdłości koks spalany we francuskich kuchniach), formułować nowe hierarchie celów (przykładowo nowa ekonomia polityczna wskazywała na demokratyczny cel pomyślności ogółu, a nie grupy uprzywilejowanych; nowa polityka wskazywała na radykalny cel ścisłej równości), tworzyć nowe dobra i usługi (czarne tulipany, akcje zwykłe, żelazobeton). Wszystkiemu temu daleko było do rutynowej roztropności. Nowa ścieżka, jaką wytyczono około 1700 roku w wyniku zmiany retoryki, poprowadziła około 1800, a w szczególności około 1900 roku do zdumiewających innowacji w maszynach fabrycznych i sposobach prowadzenia interesów.
  27. ↑ Michał Kopczyński, Wynalezienie wynalazczości. Od anonimowości, przez indywidualizację do kolektywności, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”, 70 (4), 2025, s. 449, DOI: 10.4467/0023589XKHNT.25.001.22792, ISSN 0023-589X [dostęp 2026-03-11].
  28. 1 2 Burżuazja. Onet.WIEM. [dostęp 2015-01-19]. (pol.).

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • Bucholc M. Konserwatywna utopia kapitalizmu, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012, Warszawa.
  • Bürgertum im 19. Jahrhundert. Deutschland im Europäischen Vergleich, Hrsg. J. Kocka, Bd. 1–3, München 1988.
  • Bogucka M., Samsonowicz H., Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Wrocław 1986.
  • Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1981.
  • Hensel J., Burżuazja warszawska drugiej połowy XIX w. w świetle akt notarialnych, Warszawa 1979
  • Ihnatowicz I., Obyczaj wielkiej burżuazji warszawskiej w XIX wieku, Warszawa 1971.
  • Kołodziejczyk R., Burżuazja polska w XIX i XX wieku. Szkice historyczne, Warszawa 1979.
  • Kołodziejczyk R., Miasta, mieszczaństwo, burżuazja w Polsce w XIX w., Warszawa 1979.
  • Kopczyński M., Wielka transformacja. Badania nad uwarstwieniem społecznym i standardem życia w Królestwie Polskim 1866–1913 w świetle pomiarów antropometrycznych poborowych, Oficyna Wydawnicza „Mówią Wieki”, Warszawa 200
  • Koselleck R., Dzieje pojęć politycznych. Studia z semantyki i pragmatyki języka społecznopolitycznego, tłum. J. Merecki, W. Kunicki, Warszawa 2009.
  • Kosim J., Losy pewnej fortuny. Z dziejów burżuazji warszawskiej w latach 1807–1830, Wrocław 1972
  • Kożuchowski A., Zmierzch patrycjatu i narodziny burżuazji w literaturze niemieckiej epoki wilhelmińskiej, „Kultura i Społeczeństwo”, 47/4 (2003) s. 159–177.
  • W. Kornatowski, Kryzys bankowy w Polsce 1793 roku: upadłość Teppera, Szulca, Kabryta, Prota Potockiego, Łyszkiewicza i Heyzlera, Warszawa 1937
  • Landau, Z., Oligarchia finansowa Drugiej Rzeczypospolitej, Przegląd Historyczny 62/1, 75-92 197.
  • Leder A., Prześniona rewolucja. Ćwiczenie z logiki historycznej: Wydawnictwo „Krytyki Politycznej”, Warszawa 2014
  • Mccloskey, D.N.. Burżuazyjna godność, Wrocław: Instytut Ludwiga von Misesa, 2017.
  • Morawski W., Słownik historyczny bankowości do 1939 roku, s. 17 (open access).
  • Morawski W., Kronika kryzysów gospodarczych, Trio, Warszawa 2003.
  • Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2004.
  • Ossowska M., Moralność mieszczańska, PAN, Warszawa 1985.
  • Osterhammel J., Historia XIX wieku. Przeobrażenie świata, Wydawnictwo Poznańskie, 2020
  • Przemiany społeczne w Królestwie Polskim 1815–1864. Praca zbiorowa wykonana pod kierunkiem W. Kuli i J. Leskiewiczowej, Wrocław 1979.
  • Skrzydło L., Rody fabrykanckie, t. 1–2, Łódź, 2000.
  • Smoleński W., Mieszczaństwo warszawskie w końcu wieku XVIII, E.Wende i Spółka, 1917.
  • Sosnowska A, Zrozumieć zacofanie. Spory historyków o Europę Wschodnią (1947-1994), Trio,2004.
  • SPOŁECZEŃSTWO POLSKIE od X do XX wieku, Ireneusz Ihnatowicz, Antoni Mączak, Benedykt Zientara, Janusz Żarnowski, Wydanie czwarte, poprawione i rozszerzone Książka i Wiedza, Warszawa 1999, s. 356 i n.
  • Żarnowski J., Społeczeństwo Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 1973.
  • Żarnowski J., Historia społeczna: metodologia-ewolucja-perspektywy. Warszawa 2011.
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Burżuazja&oldid=80114517”