Burak cukrowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy buraka cukrowego. Zobacz też: Burak (ujednoznacznienie).
Burak cukrowy
Burak cukrowy: zdjęcie
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Rząd goździkowce
Rodzina szarłatowate
Rodzaj burak
Gatunek burak zwyczajny
Podgatunek Beta vulgaris L. subsp. vulgaris

Burak cukrowy – grupa kultywarów podgatunku buraka zwyczajnego (Beta vulgaris L. subsp. vulgaris) należącego w systemie APG III do rodziny szarłatowatych[1] (w niektórych innych systematykach zaliczany do rodziny komosowatych). Roślina okopowa stanowiąca drugie na świecie (po trzcinie cukrowej) źródło cukru – 24% produkcji światowej.

Morfologia[edytuj]

Korzeń w kształcie stożka (masa 0,5-1,0 kg).

Skład: 75% wody, 25% suchej masy: 17-20% cukru, ok. 5% miąższu, ok. 0,5% popiołu.

Charakteryzuje się wysoką zawartością sacharozy (18-19,5%). Korzeń może być niskocukrowy (17% zawartości cukru), średniocukrowy (18%-19%), wysokocukrowy (19%-21%).

Zastosowanie[edytuj]

Najwięksi producenci buraków cukrowych (2011)[2]
(w milionach ton)
 Rosja 47,6
 Francja 37,2
 Stany Zjednoczone 26,1
 Niemcy 25,0
 Ukraina 18,7
 Turcja 16,1
 Polska 11,6
 Chiny 10,7
 Wielka Brytania 8,5
 Egipt 7,4
Łącznie na świecie 271,6 mln ton

Roślina uprawna: Przeciętny plon korzeni wynosi ponad 40 t/ha (dochodzi jednak nawet do 100 t/ha). Buraki cukrowe uprawiane są głównie w Europie – w północno-wschodniej Francji i południowych Niemczech, w pasie czarnoziemów i gleb brunatnych europejskiej części Rosji, na Ukrainie, w południowej Polsce, północnych Włoszech i w krajach Beneluksu. Poza Europą ich uprawy mają duże znaczenie w Stanach Zjednoczonych (Michigan, Montana, Dakota Północna, Nebraska, północna Kalifornia), Chinach (Mandżuria) i w Turcji.

Korzeń buraka cukrowego
Zbiór buraków za pomocą kombajnu - ogławianie i rozdrabnianie liści oraz wykopywanie korzeni i ich załadunek
Heber – ręczne narzędzie do wykopywania buraków

Historia uprawy[edytuj]

Buraki cukrowe uprawiane były początkowo jako warzywa ogrodowe oraz na paszę dla zwierząt. Cukier został wyprodukowany eksperymentalnie z buraków w Niemczech w 1747 przez chemika Andreasa Marggrafa, a pierwsza fabryka przetwarzająca buraki cukrowe była wybudowana w Konarach na Dolnym Śląsku w 1799. Pierwsza kampania cukrowa w marcu 1802 roku (przetworzono buraki z poprzedniego sezonu). W Rosji w tym czasie Jessipow i Blankennagel zbudowali pierwszą cukrownię w Aljabiewie w guberni tulskiej. We Francji pierwszej ekstrakcji cukru z buraków dokonał pod koniec 1811 roku francuski naukowiec Benjamin Delessert, wspierany przez chemika Jean-Baptiste Quéruel'a. Napoleon zainteresował się uprawą buraków cukrowych w 1804 roku, kiedy Brytyjczycy zablokowali dostawy cukru do Imperium Francuskiego z zachodnich Indii. W 1806 r. Napoleon ogłosił morską blokadę kontynentalną mającą na celu osłabienie wyspiarskiej Anglii. Pięć lat później – pragnąc uniezależnić się od importu cukru trzcinowego – wydał dekret nakazujący rozpoczęcie we Francji uprawy buraków cukrowych. Napoleon zwolnił wytwórców cukru z podatków i utworzył instytut badawczy. W 1813 r. w Passy uruchomiono pierwszą francuską cukrownię. Tą decyzją odciął praktycznie wszystkie dostawy cukru do Europy. Później wybudowano we Francji czterdzieści fabryk do przetwarzania buraków cukrowych. Przemysł ten tymczasowo upadł po upadku Napoleona, którego skutkiem był ponowny wzrost importu z kolonii i upadek większości manufaktur przerabiających buraki, jednak sytuacja poprawiła się w 1840. Wtedy produkcja cukru z buraków gwałtownie wzrosła w całej Europie, i w 1880 przerosła produkcję z trzciny cukrowej. Napływ do Europy trzcinowego cukru surowego zmniejszył się także ze względu na spadek produktywności gospodarki plantacyjnej w koloniach (przede wszystkim Ameryce Łacińskiej, gdzie opierała się ona na pracy niewolników).

  • Wraz z nasionami niektórych odmian zachodnioeuropejskich, powstających na południu Europy, zawlekane są nasiona tzw. burakochwastów – jednorocznych mieszańców buraka cukrowego z dzikimi, jednorocznymi gatunkami buraka Beta macrocarpa i Beta maritima.

Początki cukrownictwa buraczanego[edytuj]

Ojczyzną buraka są rejony wybrzeża Morza Śródziemnego, Kaspijskiego i Czarnego. Dzikie formy buraka występujące w tamtych rejonach posiadają korzenie cieńsze i bardziej zdrewniałe od korzeni form uprawnych. Są jednocześnie cennym źródłem genów, zwłaszcza odpornościowych, które zostały utracone w wyniku uszlachetniania buraka cukrowego.

W strefie klimatu umiarkowanego burak cukrowy jest jedyną rośliną dostarczającą surowiec dla przemysłu cukrowniczego. Ponadto jest on źródłem cennej paszy (wysłodki, liście, melas) i materii organicznej w glebie (w przypadku przyorywania liści). Stanowi doskonały przedplon dla roślin następczych w zmianowaniu.[3]

Odmiany[edytuj]

Krajowy Rejestr zawiera 76 odmian (październik 2011)[4] między innymi[5]:

  • 'Japola' – jest odmianą triploidalną o typie użytkowym normalnym (N), pośrednim pomiędzy cukrowym a plennym. Charakteryzuje się dobrą jakością technologiczną o niskiej zawartości azotu a – aminowego oraz potasu. Jest odporna na wydawanie pośpiechów oraz posiada podwyższoną tolerancję na chwościk buraka .
  • 'Janowa' – jest to odmiana triploidalna o typie użytkowym normalno-cukrowym do cukrowego (NC-C). Charakteryzuje się wysoką zawartością cukru i wysokim plonem korzeni. Jest odporna na wydawanie pośpiechów oraz posiada podwyższoną odporność na chwościk buraka. Ponadto, posiada dobre wartości przerobowe i ma małą zawartość szkodliwego azotu.

Uprawa[edytuj]

Buraki cukrowe udają się najlepiej po zbożach – zwłaszcza w płodozmianie z pszenicą – na żyznych, średnio żyznych i próchniczych glebach, zasobnych w wilgoć i niezakwaszonych. Ich uprawy są kapitałochłonne i pracochłonne, wymagają bowiem stosowania dużych ilości obornika i nawozów mineralnych oraz częstych zabiegów pielęgnacyjnych. Potrzebują one stosunkowo długiego okresu wegetacyjnego i dużego nasłonecznienia w fazie dojrzewania, co zwiększa zawartość cukru w korzeniu.

Najważniejsze wymagania składników odżywczych[edytuj]

Uprawa buraków cukrowych stanowi jeden z najważniejszych czynników polskiego rolnictwa. Trwała produkcja wysokojakościowego surowca jakim jest cukier, wymaga odpowiedniej uprawy i zastosowania ekonomicznej i ekologicznej agrotechniki.

W okresie płodozmianu buraki cukrowe wykazują wysokie zapotrzebowanie na składniki pokarmowe. Znaczna role odgrywają tutaj główne składniki pokarmowe jak: azot (N), fosforan (P), potas (K),magnez (Mg), siarka (S), oraz mikroelementy – bor (B) i mangan (Mn).

Znaczenie uprawy buraków cukrowych jest szerokie: spulchnia glebę po intensywnym płodozmianie zbożowy, podnosi żyzność gleby i przyczynia się do jej wielostronnego zagospodarowania.

Potas - gwarancja wysokich plonów[edytuj]

·        Potas przyswajany jest przez buraki cukrowe w wysokości 450-600 kg K2O ha-1 w ciągu roku. Jest to wiec pod względem ilościowym najważniejszy składnik pokarmowy dla tej uprawy.

·        Przeważająca część potasu gromadzona jest w fizjologicznie aktywnej masie liści, podczas gdy jego ilość w korzeniu jest znacznie niższa.

·        Potas wpływa na wysokość plonów i zawartość cukru.

·        Optymalizuje wykorzystanie azotu, czego dowodem są doświadczenia przeprowadzone w Koczewicach i Chrząstowie.

·        Wspiera wydajność fotosyntezy, co prowadzi do podwyższonej przemiany węglowodanów (produkcja sacharozy). Wpływa to korzystnie na transport i magazynowanie asymilatów.

·        Potas wzmaga nawet w niekorzystnych warunkach odporność buraków cukrowych na choroby, co zwiększa wydajność uprawy.

·        Niedobory potasu w glebie zagrażają jej żyzności i maja negatywny wpływ na zawartość cukru i wysokość plonów.

Zrównoważony stosunek substancji pokarmowych - gwarancja wysokich plonów[edytuj]

Dla uzyskania wysokich plonów niezbędne są oprócz potasu i azotu odpowiednie ilości takich składników, jak: magnez, sód, siarka, bor i mangan.

·        Na wysokość plonów wpływa przede wszystkim magnez, gdyż długo utrzymuje wydajność asymilacji w liściach oraz reguluje cykl kwasu cytrynowego podczas oddychania komórkowego, wpływając na produkcje białek, tłuszczów i węglowodanów.

·        Odpowiedni poziom sodu polepsza gospodarkę wodna roślin, co częściowo pozwala przetrwać niedobory potasu podczas suszy. Doświadczenia wykazały, iż dawka sodu rzędu 20-40 kg ha-1 pozwala uzyskać zwyżkę uzyskanego cukru w wysokości 300-600 kg ha-1.

·        Nawozy siarkowe podnoszą jakość cukru poprzez obniżenie poziomu azotu aminowego. Niedobory siarki zwiększają standardowa stratę melasy.

·        Bor bierze udział w kształtowaniu tkanek i w produkcji substancji budulcowych, jak np. cukru. Niedobór boru powoduje zgorzel liści sercowych i sucha zgniliznę, co znacznie obniża plony.

Mangan odgrywa w przemianie materii podobna funkcje jak magnez. Podnosi plony wpływając pozytywnie na asymilacje liści w okresie wegetacji.

Zalecane nawożenie[edytuj]

Nawożenie uprawy buraków cukrowych zorientowane jest na wysokość plonów, zawartość cukru oraz jakość produktu.

Nawożenie doglebowe[edytuj]

600-900 kg nawozu Korn-Kali® ha-1 pokrywa zapotrzebowanie uprawy na potas, sód, siarkę oraz częściowo Mg. Na glebach zwięzłych (< 30-35 punktów) zaleca się jesienne nawożenie ścierniska, na glebach lekkich natomiast preferuje się nawożenie wiosenne Korn-Kali®

Stanowiska z niedoborem magnezu o odpowiedniej ilości wapna, nawozi się nawozem ESTA®Kieserit gran. w ilości 400-500 kg ha-1.

ESTA® Kieserit gran.

Nawożenie dolistne[edytuj]

EPSO Microtop® rozprowadza się w roztworze 5 %-owym w okresie od fazy zwierania rzędów do lipca/początek sierpnia (w połączeniu ze środkami grzybobójczymi). Dostarcza on burakom cukrowym boru i manganu.[6]

Przypisy

  1. a b Stevens P.F.: Caryophyllales (ang.). Angiosperm Phylogeny Website, 2001–. [dostęp 2009-10-07].
  2. Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (FAO): Production/Crops - element: production quantity; item: sugar beet; country: World > (List); year: 2011 (ang.). styczeń 2013. [dostęp 2013-03-29].
  3. l, Początki cukrownictwa buraczanego, „www.uprawyekologiczne.pl”, www.uprawyekologiczne.pl [dostęp 2016-02-08].
  4. Odmiany wpisane do krajowego rejestru. [dostęp 2011-10-13].
  5. Adam Sitarski: Odmiany KHBC dla polskich plantatorów. W: Buraki nowe perspektywy. Biznes_ Press sp. z o.o., 2010, s. 13. ISBN 978-83-927966-8-8.
  6. K+S KALI GmbH - Buraki cukrowe, „www.kali-gmbh.com”, www.kali-gmbh.com [dostęp 2016-02-08].

Zobacz też[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]