Bursztyniarstwo

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wyrób biżuterii z bursztynu

Bursztyniarstwo (albo bursztynnictwo) – dział rzemiosła obejmujący wyrabianie ozdób z bursztynu.

Rzemieślnik zajmujący się bursztyniarstwem to bursztynnik.

Bursztynnictwo w Europie[edytuj | edytuj kod]

Bursztyn obrabiano już w paleolicie, przy czym archeologiczne dowody tego, w postaci artefaktów bursztynowych są z tej epoki bardzo nieliczne i pochodzą z Niemiec i Dolnego Śląska[potrzebny przypis], a więc spoza obszaru głównych powierzchniowych złóż bursztynu, czyli rejonu południowego Bałtyku i Półwyspu Jutlandzkiego[1]. Z mezolitu znane są już wyroby bursztynowe z południowego wybrzeża Bałtyku. Duży wzrost produkcji ozdób i amuletów bursztynowych miał miejsce w neolicie. W starożytności oprócz licznych warsztatów lokalnych nad Bałtykiem zaczęła rozwijać się sieć szlaków bursztynowych, którymi surowy bursztyn przewożono na południe, m.in. do starożytnego Egiptu i Grecji. Główny szlak prowadził znad Półwyspu Sambijskiego i z rejonu Zatoki Gdańskiej na Półwysep Apeniński, do państw Etrusków, a później do Rzymu, gdzie z bursztynu wyrabiano różne ozdoby. Wykorzystywano też miejscowe złoża na Sycylii, jednak ten surowiec wykorzystywano do lokalnej produkcji na wyspie. W okresie Cesarstwa Rzymskiego głównym ośrodkiem obróbki bałtyckiego bursztynu była Akwileja. W czasie wędrówek ludów i zmian politycznych z tym związanych dalekosiężny handel bursztynem bardzo zmalał i obrabiano go głównie na własne potrzeby w rejonach jego występowania. Stan ten utrzymywał się również we wczesnym średniowieczu.

Powstałe w Prusach państwo krzyżackie od 1264 stopniowo ograniczało wolność zbioru bursztynu i jego obróbki. W 1394 r. Krzyżacy całkowicie zakazali zbioru i posiadania bursztynu przez ludność na własne potrzeby i zmonopolizowali jego pozyskiwanie, tworząc sieć skupu surowca. Jednym z większych ośrodków skupu został Gdańsk, po zajęciu go przez Zakon. Monopol objął również handel bursztynem. Krzyżacy wprowadzili także prawie całkowity zakaz wytwarzania na terenie ich państwa przedmiotów z bursztynu, a prawie cały surowiec gromadzili w Królewcu i tam sprzedawali rzemieślnikom Europy Zachodniej, zwłaszcza z Lubeki oraz Brugii, które to ośrodki wyspecjalizowały się dzięki temu w bursztyniarstwie. Wyjątkiem była tylko niewielka miejscowa produkcja przedmiotów bursztynowych dla władz krzyżackich[2]. Cały import bursztynu z ziem zakonnych na Zachód odbywał się przez Królewiec, a zyski czerpała administracja zakonna[3].

Utrata przez Zakon, w wyniku przegranej wojny trzynastoletniej i ustaleń pokoju toruńskiego w 1466 r., Pomorza Gdańskiego spowodowała, że na tych ziemiach przestał obowiązywać zakaz produkcji z bursztynu, zniknął też państwowy monopol na handel i pozyskiwanie jantaru[4]. W efekcie Gdańsk zaczął rozwijać swoje sieci skupu bursztynu, obrabiać go i handlować nim[5][6][7]. Bursztynnictwo rozwinęło się także w Elblągu. Poza Polską istotnym ośrodkiem bursztynnictwa stał się Słupsk. W wyniku utraty monopolu, a później także przekształcenia państwa zakonnego w Prusy Książęce, tamtejsze władze zgodziły się na rozwój bursztynnictwa w Królewcu, który stał się drugim obok Gdańska głównym centrum produkcji dzieł bursztynowych[potrzebny przypis]. Bursztynnicy zaczęli zrzeszać się we własnych cechach, np. w Gdańsku powstał on w 1477 r.[8].

Szczyt prosperity bursztynnictwa przypada na II poł. XVII w. i pierwszą ćwierć XVIII w.[9]. Wówczas oprócz drobnych wyrobów bursztynowych, na szeroką skalę zaczęto wytwarzać drogie i skomplikowane reprezentacyjne dzieła sztuki bursztynowej, jak szkatułki, kabinety, plakietki, medaliony, figury. Niektóre obiekty cechowały się znacznymi rozmiarami, jak np. bursztynowy tron dla cesarza Leopolda I Habsburga i największy wyrób bursztynowy w historii bursztynnictwa - Bursztynowa Komnata.

Kryzys bursztynnictwa zaczął się wraz z nastaniem w sztuce rokoka, które preferowało inne substancje zdobnicze[10]. W przypadku Gdańska istotnym dodatkowym czynnikiem kryzysu stało się sukcesywne ograniczanie od 1726 r. przez króla Prus Fryderyka Wilhelma I Pruskiego dostaw nieobrobionego bursztynu ze złóż Półwyspu Sambijskiego, który był głównym obszarem surowcowym tej substancji. Władca Prus preferował zapotrzebowania bursztynników z miast wchodzących do jego królestwa, zwłaszcza Królewca i Słupska[11]. Jednak wobec ogólnego spadku zapotrzebowania na wyroby bursztynowe kryzys w połowie XVIII w. nie ominął również i pruskich ośrodków bursztynnictwa[12]. W efekcie o ile w okresie prosperity w II poł. XVII w. w Gdańsku działało 50 mistrzów bursztynniczych, to w latach 30. XVIII w. było ich już tylko siedmiu[13], a w Królewcu w 1790 r. zaledwie dwóch [14]. Gdański cech zanikł na przełomie XVIII/XIX w.[15].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Kosmowska-Ceranowicz
  2. Jakowlewa s. 56
  3. Jakowlewa s. 56
  4. Bielak s. 19
  5. Jakowlewa s. 56
  6. Bielak s. 19
  7. Historia, www.amber.org.pl [dostęp 2018-11-17] (pol.).
  8. Bielak s. 19
  9. Bielak s. 18 i 20
  10. Jakowlewa s. 60
  11. Bielak s. 20
  12. Jakowlewa s. 60
  13. Bielak s. 20
  14. Jakowlewa s. 60
  15. Historia, www.amber.org.pl [dostęp 2018-11-19] (pol.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bielak J., 2007: Nowożytne bursztynnictwo gdańskie z perspektywy historii sztuki. W: Koperkiewicz A., Grążawska J. (red.): Muzeum Bursztynu, strony 16-21. Wyd.: Muzeum Historycznego Miasta Gdańska. ​ISBN 978-83-921441-6-8
  • Jakowlewa L., 2007: Historia kolekcji. W: Koperkiewicz A., Grążawska J. (red.): Muzeum Bursztynu, strony 54-61. Wyd.: Muzeum Historycznego Miasta Gdańska. ​ISBN 978-83-921441-6-8
  • Kosmowska-Ceranowicz B., 2017: Bursztyn w Polsce i na świecie. Wyd. Uniw. Warszawskiego, s. 197-205 i 211-223.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]