Bystra (województwo małopolskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Artykuł

49°39′44″N 21°5′5″E

- błąd

39 m

WD

49°39'43"N, 21°5'10"E, 49°39'44.46"N, 21°5'10.61"E

- błąd

39 m

Odległość

111 m

Bystra
wieś
Ilustracja
Dawny dwór rodziny Groblewskich
Państwo

 Polska

Województwo

 małopolskie

Powiat

gorlicki

Gmina

Gorlice

Liczba ludności (2021)

1516

Strefa numeracyjna

18

Kod pocztowy

38-300[1]

Tablice rejestracyjne

KGR

SIMC

0425194

Położenie na mapie gminy wiejskiej Gorlice
Mapa konturowa gminy wiejskiej Gorlice, po lewej znajduje się punkt z opisem „Bystra”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Bystra”
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa konturowa województwa małopolskiego, po prawej nieco na dole znajduje się punkt z opisem „Bystra”
Położenie na mapie powiatu gorlickiego
Mapa konturowa powiatu gorlickiego, blisko centrum na lewo u góry znajduje się punkt z opisem „Bystra”
Ziemia49°39′44″N 21°05′05″E/49,662222 21,084722

Bystrawieś w Polsce, położona w województwie małopolskim, w powiecie gorlickim, w gminie Gorlice, niedaleko Gorlic. Historia wsi sięga XIV wieku. Miejscowość jest siedzibą rzymskokatolickiej parafii pod wezwaniem św. Józefa Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny. W 2021 roku wieś liczyła 1 516 mieszkańców[2].


Położenie[edytuj | edytuj kod]

Bystra. Widok na Jelenią Górę

Centrum wsi położone jest w dolinie Bystrzanki, otoczonej beskidzkim masywem Maślanej Góry i pogórskimi wzniesieniami Taborówka i Bucze. Bystra leży na pograniczu Gór Grybowskich (stanowiących północno-zachodnią część Beskidu Niskiego) i Pogórza Ciężkowickiego. Przez wieś przebiega granica między Beskidami, a Pogórzem Karpackim. Miejscowość położona jest 5 km na zachód od Gorlic, leży przy drodze powiatowej prowadzącej z sąsiedniego Szymbarku do Szalowej. Część wsi leżąca w Beskidach znajduje się w granicach Południowomałopolskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Kościół parafialny w Bystrej

Bystra została lokowana w XIV wieku. Osadę lokowano na surowym korzeniu, a więc zasadźca założył ją od podstaw na terenie zupełnie niezagospodarowanym[3]. Osadnikom w nowych wsiach przydzielano zwykle jeden łan ziemi. W 1369 roku Kazimierz Wielki przeniósł ją z prawa polskiego na niemieckie[4]. Początkowo role uprawne rozciągały się w dolinie Bystrzanki, odległe od centrum przysiółki powstały w późniejszym okresie[4]. W Bystrej działał sąd ławniczy, do dziś zachowała się księga ławnicza wsi z lat 1499–1561[5]. Bystra należała do dóbr królewskich oddawanych w dzierżawę rodom szlacheckim. Z lustracji przeprowadzonej w województwie krakowskim w II połowie XVIII wieku wynika, że od 1750 roku tenutę Bystra dzierżawiła Anna Niemyska, chorążyna podlaska. We wsi żyło wtedy 6 kmieci oraz łącznie 36 zagrodników i chałupników, funkcjonował młyn i browar, a dziesięcinę płacono do kościoła w Szymbarku[6]. Miejscowość znajdowała się wtedy w powiecie bieckim[7].

W 1772 roku, po I rozbiorze Polski, wieś znalazła się na obszarze zaboru austriackiego, w Królestwie Galicji i Lodomerii. Majątek w Bystrej, jako była królewszczyzna, został włączony do dóbr kameralnych, które później były prywatyzowane. 13 grudnia 1788 roku dobra w Bystrej nabyła na własność ich ostatnia dzierżawczyni Anna z Łętowskich Niemyska[8]. Od 1773 roku, kiedy obszar Galicji podzielono na cyrkuły, Bystra znajdowała się w cyrkule pilzneńskim, w dystrykcie bieckim; po reformie administracyjnej, przeprowadzonej w 1782 roku, w cyrkule jasielskim, a od 1867 w powiecie gorlickim. W 1870 roku, z inicjatywy ks. Józefa Radeckiego, we wsi utworzono jednoklasową szkołę ludową[9]. Wydany w 1880 roku Słownik geograficzny Królestwa Polskiego określa liczbę mieszkańców Bystrej na 995 osób, we wsi było wtedy 178 domów[10]. W latach 1906–1907 ziemiańska rodzina Groblewskich zbudowała nowy, otoczony parkiem dworskim, murowany dwór[4].

W wyniku reformy administracyjnej, przeprowadzonej po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, Bystra znalazła się w województwie krakowskim, w gminie Glinik Mariampolski. Według danych spisu powszechnego przeprowadzonego w 1921 roku w Bystrej mieszkało 1137 osób, w tym 1133 narodowości polskiej; 529 mężczyzn i 608 kobiet. 1100 osób zadeklarowało wyznanie rzymskokatolickie, 36 wyznanie mojżeszowe i jedna greckokatolickie. We wsi było 221 budynków mieszkalnych[11]. W latach 1922–25 zbudowano we wsi kościół pod wezwaniem św. Józefa Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny. Autorem projektu architektonicznego był Roman Olszewski. W 1926 roku biskup tarnowski Leon Wałęga erygował parafię w Bystrej. W 1965 roku dobudowano wolnostojącą dzwonnicę, mającą formę trzech kamiennych arkad[12].

W 1939 roku, po agresji Niemiec na Polskę, Bystra znalazła się na obszarze utworzonego przez III Rzeszę Generalnego Gubernatorstwa, w dystrykcie krakowskiM, w starostwie jasielskim. Na terenie Generalnego Gubernatorstwa wprowadzono obowiązek dostarczenia kontyngentu. Przymusowego oddawanie przez rolników określonej ilości swoich plonów doprowadziło do zubożenia mieszkańców wsi. W maju 1944 roku oddział partyzancki Armii Krajowej „Żbik” przeprowadził w Bystrej akcję bojową skierowaną przeciw ściąganiu kontyngentów[13]. W czasie okupacji niemieckiej mieszkająca we wsi rodzina Pyrków udzielała pomocy Samuelowi Olinerowi, 11-letniemu chłopcu narodowości żydowskiej. Za to poświęcenie w 1990 roku Instytut Jad Waszem przyznał Balbinie Piecuch-Pyrek i jej synowi Stanisławowi Pyrkowi tytułu Sprawiedliwych wśród Narodów Świata[14][15]. W okresie okupacji Niemcy zamordowali w Bystrej jedną osobę[16]. 16 stycznia 1945 roku wojska niemieckie zostały wyparte z rejonu Gorlic[17].

7 września 1946 roku w przejętym przez państwo dworze otwarto Państwową Szkołę Gospodarstwa Wiejskiego. Później szkoła kilkakrotnie zmieniała nazwę, w 1993 roku nadano jej imię Stanisławy Groblewskiej[18]. W 1985 roku park dworski wpisano do rejestru zabytków, w 2007 roku został z rejestru wykreślony[19]. Od 1954 roku istniała gromada Bystra, 31 grudnia 1961 gromadę zniesiono, włączając jej obszar do gromady Szymbark. W latach 1945–75 wieś znajdowała się w woj. rzeszowskim, w latach 1975–98 była częścią woj. nowosądeckiego.

Współczesność[edytuj | edytuj kod]

Szkoła Podstawowa

Sołectwo Bystra zajmuje obszar 1436 ha, który zamieszkuje ok. 1500 osób. W miejscowości znajduje się ok. 400 budynków mieszkalnych. Wieś ma charakter typowo rolniczy, dominują małe kilkuhektarowe gospodarstwa rolne[20].

W Bystrej działają Ludowy Klub Sportowy, Ochotnicza Straż Pożarna, filia Ośrodka Kultury Gminy Gorlice oraz Koło Gospodyń Wiejskich[20]. W miejscowości funkcjonują trzy placówki oświatowe: Samorządowe Przedszkole, Szkoła Podstawowa im. Juliusza Słowackiego[21] oraz Zespół Szkół Centrum Kształcenia Rolniczego w Bystrej (prowadzony przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi)[22]. Wieś jest siedzibą rzymskokatolickiej parafii pod wezwaniem św. Józefa Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny[23].

W Bystrej znajduje się, murowany z kamienia ciosanego, kościół[24] – zbudowany w stylu neogotyckim z elementami neoromańskimi[25]. Obok kościoła zlokalizowany jest cmentarz, pochowano na nim gen. Aleksandra Jasińskiego-Sasa. We wsi zachował się, otoczony parkiem, dawny dwór rodziny Groblewskich (obecnie budynek zespołu szkół rolniczych) z początku XX wieku. Zachowało się też kilka kapliczek, w tym kryta gontem kapliczka z przełomu XVIII i XIX wieku oraz wykonana z wapienia, figura Matki Bożej z 1899 roku[25].

Z Bystrej do Gorlic kursuje komunikacja miejska (linia nr 2 Bystra – Osiedle Górne)[26]. Przez wieś biegnie Królewski Szlak Rowerowy z Biecza do Obidzy[27].

Części wsi[edytuj | edytuj kod]

Integralne części wsi Bystra[28][29][30]
SIMC Nazwa Rodzaj
0425202 Bucze część wsi
0425225 Frankówka część wsi
0425231 Granice od Woli część wsi
0425248 Oracówka część wsi
0425254 Pod Lasem część wsi
0425260 Smołówka część wsi
0425277 Za Działem część wsi

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 128 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  2. a b Wieś Bystra (małopolskie), Polska w liczbach [dostęp 2022-09-21] (pol.).
  3. Sołectwo Bystra - Gmina Gorlice, www.gmina.gorlice.pl [dostęp 2017-11-26].
  4. a b c Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Gorlice 2013 – 2016 (s. 30)
  5. Księgi sądowe wiejskie z XV wieku, „Collectanea ad historiam plebeanorum”, 27 grudnia 2016 [dostęp 2017-11-26] (pol.).
  6. Lustracja w Wojewodztwie Krakowskim a Powiatach Sandeckim, Cyrzyckim Bickim y Czchowskim w Roku 1765 ułożona y uregulowana (s.155-156)
  7. Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, s. 94.
  8. Anna Niemyska - zarządca w majątku dworskim, genealogia.okiem.pl [dostęp 2022-09-21].
  9. Dzień Edukacji Narodowej w Bystrej [dostęp 2018-10-11] (pol.).
  10. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 1, s. 506, dir.icm.edu.pl [dostęp 2022-09-22].
  11. Skorowidz Miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XII s. 30, GUS Warszawa 1925
  12. O parafii - Parafia Bystra, „Parafia Bystra” [dostęp 2017-11-26] [zarchiwizowane z adresu 2018-09-03] (pol.).
  13. Kamil Drzymała, Oddział partyzancki "Żbik" z obwodu Gorlice AK, IPN 2011, ISBN 978-83-7629-200-7
  14. Historia pomocy - Rodzina Pyrków | Polscy Sprawiedliwi, sprawiedliwi.org.pl [dostęp 2021-11-23].
  15. Rodzina Pyrek | Mapa Pamięci [dostęp 2022-09-21] (pol.).
  16. Raport o stratach wojennych t. 3 s. 100 [dostęp 2022-09-22] (pol.).
  17. Gorlice 16 stycznia 1945 roku - nie o taką wolność walczono, halogorlice.info, 16 stycznia 2015 [dostęp 2022-09-22] (pol.).
  18. ZSCKR Bystra - Historia szkoły, www.zsabystra.com.pl [dostęp 2017-11-26] (pol.).
  19. Rejestr zabytków - Biuletyny Informacji Publicznej, bip.malopolska.pl [dostęp 2020-03-08].
  20. a b Diagnoza służąca wyznaczaniu obszaru zdegradowanego i obszaru rewitalizacji Gminy Gorlice, grudzień 2016.
  21. Biuletyny Informacji Publicznej, bip.malopolska.pl [dostęp 2017-11-26] (pol.).
  22. Wykaz szkół rolniczych - Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, www.minrol.gov.pl [dostęp 2017-11-26] [zarchiwizowane z adresu 2018-02-17] (pol.).
  23. Parafia Św. Józefa Oblubieńca NMP w Bystrej, www.bystra-wiz.diecezja.tarnow.pl [dostęp 2017-11-26] [zarchiwizowane z adresu 2017-12-01] (ang.).
  24. Marek Sztorc, Bystra, kościół św. Józefa Oblubieńca NMP, www.tarnowskiekoscioly.net [dostęp 2017-11-26] (pol.).
  25. a b Uchwała nr XX/201/13 Rady Gminy Gorlice z dnia 30 stycznia 2013 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami (str.28-30), edziennik.malopolska.uw.gov.pl [dostęp 2017-11-26] [zarchiwizowane z adresu 2017-12-01].
  26. Rozkład jazdy - 14.03.2021, MZK Gorlice [dostęp 2021-07-06] (pol.).
  27. Szlaki turystyczne, www.gorlice.pl [dostęp 2017-11-26] (pol.).
  28. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  29. GUS. Rejestr TERYT
  30. KSNG: Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części. opublikowany [w:] Dz.U. z 2013 r. poz. 200 ze zmianami w Dz.U. z 2015 r. poz. 1636. [dostęp 2018-01-06]. (pol.).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]