Cekropka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Cekropka
Ilustracja
Cecropia peltata
Systematyka[1][2]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Podkrólestwo rośliny zielone
Nadgromada rośliny telomowe
Gromada rośliny naczyniowe
Podgromada rośliny nasienne
Nadklasa okrytonasienne
Klasa Magnoliopsida
Nadrząd różopodobne
Rząd różowce
Rodzina pokrzywowate
Rodzaj cekropka
Nazwa systematyczna
Cecropia Loefling
Iter Hispan. 272. Dec 1758[3]
Typ nomenklatoryczny

C. peltata L.[3]

Synonimy
  • Ambaiba Adanson
  • Coilotapalus P. Browne[3]
Kwiatostany Cecropia obtusifolia
Jasnoszare korony Cecropia peltata

Cekropka[4], drążnik, drążnia[5], drzewo trąbowe[4] (Cecropia Loefl.) – rodzaj roślin z rodziny pokrzywowatych (Urticaceae). Obejmuje 61[2][6][7] lub 63[8] gatunków, niektóre źródła wymieniają ok. 70–80 gatunków[5][9][10]. Występują w Ameryce Środkowej (po północny Meksyk i Kubę) oraz w tropikalnej części Ameryki Południowej. Jako rośliny introdukowane spotykane są w Afryce Równikowej, Azji Południowo-Wschodniej i na wyspach Oceanii[8].

Szybko rosnące i krótkowieczne drzewa pionierskie w różnych siedliskach leśnych. Związane są często relacją symbiotyczną z mrówkami zasiedlającymi puste przestrzenie w ich pniach[5][9].

Dęte pnie tych drzew wykorzystywane są przez Indian do wyrobu trąb (trombit) oraz stosowane są do budowy tratw[10] i pływaków do sieci[11]. Niektóre gatunki sadzone są jako ozdobne (np. C. peltata) i wykorzystywane do wyrobu ścieru drzewnego[6]. Popiół po spaleniu C. peltata jest żuty wraz z liśćmi krasnodrzewu pospolitego (koki). Z kolei C. sciadophylla często jest pozostawiana podczas wylesień i pozyskiwania gruntu na cele rolnicze, ponieważ jej opadające liście alkalizują glebę, ubogą w wapień w obszarze Amazonii (zabieg praktykowany jest zwłaszcza w uprawach koki)[6]. Niektóre gatunki dostarczają kauczuku, żywic, garbników i są wykorzystywane leczniczo[4]. Włókna z kory stosowane są do wyplatania sznurów i mat. Drewno łatwo się pali i jest używane jako hubka. Poza tym wykorzystywane jest do celów konstrukcyjnych (w połączeniu z cementem pozwala zmniejszyć masę konstrukcji), do wyrobu zapałek, skrzynek, zabawek i mebli[11].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Cecropia angustifolia
Liście Cecropia hololeuca
Pokrój
Drzewa o pustych (dętych) pędach[5][6][9], podzielonych cienkimi przegrodami[5][6] (przypominając pędy bambusów[12]), nierozgałęzione lub słabo rozgałęzione, zwykle kandelabrowo w górnej części[7], z pędami zwieńczonymi na końcach pióropuszem liści[5][9]. Drzewa wyróżniają się jasnymi koronami na tle innych z powodu takiego ubarwienia liści[9]. U dołu ze szczudłowatymi korzeniami podporowymi[6]. Większość gatunków osiąga kilkanaście m wysokości, nieliczne nie przekraczają 5 m, a najwyższe osiągają 40 m[7].
Liście
Skrętoległe[2], ale zwykle skupione w pióropusze na końcach pędów[5][11], blaszki okazałe (blaszka do ponad 50 cm średnicy), długoogonkowe (ogonki długości 20–30 cm), dłoniastozłożone (opisywane jako parasolowate – z ogonkiem przymocowanym w centralnej części blaszki[13]), nagie lub owłosione, często szaro owłosione od spodu[9], u niektórych gatunków liście są niemal białe[13]. Przylistki obecne[9].
Kwiaty
Drobne, jednopłciowe (rośliny dwupienne). Zebrane są w kwiatostany kłosokształtne palczasto podzielone[9], otulone przed kwitnieniem pochwiastą podsadką[7]. Kwiaty męskie z okwiatem rurkowatym i dwoma pręcikami[9], odpadającymi jeszcze w czasie kwitnienia[7]. Kwiaty żeńskie z podobnym okwiatem i zalążnią tworzoną przez pojedynczy owocolistek. Znamię główkowato-pędzelkowate[9].
Owoce
Niełupka[9].

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Są to drzewa szybko rosnące, osiągające 12 m w ciągu 4–5 lat, ale też krótkowieczne (zamierają często już po ok. 10 latach)[5]. Na ogół są gatunkami pionierskimi[6], światłolubnymi[13], wyrastającymi w lasach w lukach i na porębach[5], także wzdłuż przydroży śródleśnych (opisywane są jako najważniejsze drzewo pionierskie na kontynentach amerykańskich)[13]. Rozpowszechnienie tych roślin i ich wielki potencjał w szybkim zarastaniu wszelkich luk w zwartej pokrywie roślinnej jest zasługą wielkiej ilości wytwarzanych nasion. Znamienne jest przy tym to, że zachowują one zdolność do kiełkowania tylko przez rok lub dwa[12].

Większość gatunków zasiedla nizinne lasy równikowe, w tym selwę[9], często miejsca bagniste[4], mniej liczne rosną w lasach podgórskich i górskich, sięgając do 2600 m n.p.m.[9][12]

W pustych komorach pędów tych roślin (poza przedstawicielami rodzaju rosnącymi w górach i na wyspach[12]) często gnieżdżą się agresywne i jadowite mrówki z rodzaju Azteca, opuszczające wnętrza roślin w celu pożywiania się ciałkami odżywczymi zawierającymi glikogen (rzadko spotykany w świecie roślin[12]), wytwarzanymi na ogonkach liściowych (osiągają one ok. 1 mm średnicy[12]). Mrówki te odpędzają inne owady, w tym potencjalnie szkodliwe dla cekropek, usuwają także próbujące je zasiedlić epifity[5][12]. Ciałka odżywcze bywają też spożywane przez ptaki. Zjadane ciałka tworzone są w szybkim tempie ponownie – na jednym ogonku liściowym może ich powstać 80 w ciągu 10 minut[12].

Kwiaty zapylane są przez wiatr (anemogamia)[12]. Owocami cekropek odżywiają się ptaki, nietoperze i inne ssaki[2][12], w rozprzestrzenianiu diaspor niektórych gatunków biorą też udział ryby[6]. Owoce dojrzewają systematycznie przez cały rok, stanowiąc zawsze dostępne pożywienie dla wielu różnych gatunków zwierząt[12].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Rodzaj roślin z plemienia Cecropieae Gaudichaud z rodziny pokrzywowatych Urticaceae Juss.[2][6][14] Przynależność do pokrzywowatych jest dobrze potwierdzona badaniami molekularnymi[2]. Plemię Cecropieae bywało wcześniej także wyodrębniane w randze rodziny drążnikowatych Cecropiaceae[2][5][6][14], a także klasyfikowane w obrębie morwowatych Moraceae[2].

Wykaz gatunków[8]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. a b c d e f g h Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2020-04-24] (ang.).
  3. a b c Cecropia. W: Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2020-04-24].
  4. a b c d cekropka, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2020-04-24].
  5. a b c d e f g h i j k Alicja i Jerzy Szweykowscy (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo "Wiedza Powszechna", 2003, s. 177. ISBN 83-214-1305-6.
  6. a b c d e f g h i j David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 175. ISBN 978-1-107-11502-6.
  7. a b c d e Cornelis C. Berg, Pilar Franco Rosselli, Diane W. Davidson. Cecropia. „Flora Neotropica”. 94, s. 1-230, 2005. 
  8. a b c Cecropia Loefl.. W: Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2020-04-24].
  9. a b c d e f g h i j k l m Cecropia. W: Arboles y arbustos de los Andes del Ecuador [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-04-24].
  10. a b Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 1. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 122. ISBN 83-7079-778-4.
  11. a b c Elbert L. Little, Jr., Frank H. Wadsworth: Common trees of Puerto Rico and the Virgin Island. Washington: US Department of Agriculture, 1964, s. 66.
  12. a b c d e f g h i j k Michael Fogden, Patricia Fogden: The Natural History of Flowers. Texas A&M University Press, 2018, s. 143-144. ISBN 978-1-62349-644-9.
  13. a b c d Richard Condit, Rolando Pérez, Nefertaris Daguerre: Trees of Panama and Costa Rica. Princeton University Press, 2011, s. 454-456. ISBN 978-0-691-14710-9.
  14. a b Genus: Cecropia Loefl.. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2020-04-24].