Cerkiew Świętej Trójcy w Dubience
 nr rej. A/378 z dnia 20.01.1990. | |||||||||||||||||||||
| cerkiew filialna | |||||||||||||||||||||
 Widok od strony zachodniej | |||||||||||||||||||||
| Państwo | |||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Województwo | |||||||||||||||||||||
| Miejscowość | |||||||||||||||||||||
| Wyznanie | |||||||||||||||||||||
| Kościół | |||||||||||||||||||||
| Diecezja | |||||||||||||||||||||
| Wezwanie | |||||||||||||||||||||
| Wspomnienie liturgiczne |
Święto Trójcy Świętej | ||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||
Położenie na mapie gminy Dubienka  | |||||||||||||||||||||
Położenie na mapie Polski  | |||||||||||||||||||||
Położenie na mapie województwa lubelskiego  | |||||||||||||||||||||
Położenie na mapie powiatu chełmskiego  | |||||||||||||||||||||
 51°02′49,5″N 23°53′30,6″E/51,047083 23,891833 | |||||||||||||||||||||
Cerkiew Świętej Trójcy – prawosławna cerkiew filialna w Dubience. Należy do parafii św. Jana Teologa w Chełmie, w dekanacie Chełm diecezji lubelsko-chełmskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Świątynia znajduje się w centrum wsi, przy skrzyżowaniu ulic 3 Maja i Cerkiewnej.
W Dubience w XVIII w. istniała parafia unicka, najprawdopodobniej posiadająca własną drewnianą świątynię (według innego źródła obiekt ten powstał dopiero w 1838). W 1875 placówka duszpasterska w Dubience została przyłączona do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego razem z całą unicką diecezją chełmską. W końcu stulecia cerkiew uległa zniszczeniu w pożarze i w 1909 została zastąpiona nową murowaną budowlą sakralną, zbudowaną z fundacji moskiewskiego kupca Kławdija Paschałowa (wsparł on finansowo budowę również kilku innych świątyń prawosławnych w eparchii chełmskiej). W dwudziestoleciu międzywojennym cerkiew była czynna jako świątynia filialna.
Obiekt został zamknięty dla celów kultowych w 1945 i przez kolejne dziesięciolecia pełnił funkcje magazynu. Część wyposażenia przewieziono do nowo tworzonej cerkwi Świętych Piotra i Pawła w Słupsku, inne elementy zostały rozkradzione, freski we wnętrzu cerkwi uległy zniszczeniu. Obiekt był remontowany dopiero po 1990, zaś na początku XXI w. stał się ponownie własnością Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. W 2022 r. został przywrócony do użytku liturgicznego po gruntownym remoncie.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Parafia prawosławna
[edytuj | edytuj kod]Pierwsza cerkiew w Dubience została wzniesiona w 1599, po nadaniu miejscowości praw miejskich. Mimo faktu, że prawosławny biskup chełmski Dionizy przyjął w 1596 unię, co pociągało za sobą zmianę przynależności jurysdykcyjnej całej administratury, świątynia ta prawdopodobnie w momencie wyświęcenia należała do Cerkwi prawosławnej[1].
Parafia unicka
[edytuj | edytuj kod]W XVIII w. w Dubience istniała parafia unicka. Posiadała ona własną świątynię, jednak o jej wyglądzie przetrwały jedynie częściowe dane. Była to świątynia drewniana z trzynastoma oknami, z których cztery oprawione były ołowiem, pozostałe zaś drewnem. Cztery okna były okratowane. Dzwonnica cerkiewna położona była nad przedsionkiem, zawieszono na niej trzy dzwony. W materiałach źródłowych nie przetrwały opisy wyposażenia obiektu z wyjątkiem wzmianki, iż znajdowało się w niej siedem ołtarzy. W sąsiedztwie świątyni działał unicki cmentarz[2.1]. Liczba wiernych uczęszczających do świątyni w XVIII stuleciu jest trudna do oszacowania[2.2]. Spotyka się także informacje, jakoby cerkiew powstała dopiero w 1838[3].
Opisywana cerkiew przeszła na własność eparchii chełmsko-warszawskiej Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego wskutek likwidacji unickiej diecezji chełmskiej w 1875. W 1878 przy prawosławnej cerkwi w miejscowości znajdowała się szkoła parafialna[4]. Istnieją przekazy, według których przymusowa konwersja parafii unickiej odbyła się przy czynnym oporze miejscowej ludności[5].
W 1899 prawosławni stanowili 14,6% mieszkańców siedmiotysięcznej Dubienki[6]. Pod koniec XIX w. obiekt uległ całkowitemu zniszczeniu na skutek pożaru[3].
Cerkiew prawosławna z 1909
[edytuj | edytuj kod]Na miejscu unickiej świątyni w Dubience w 1909 wzniesiona została nowa cerkiew[7]. Należała do grupy cerkwi na ziemi chełmskiej ufundowanych przez moskiewskiego kupca Kławdija Paschałowa[7].
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w 1919 Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego nie uwzględniło cerkwi w Dubience w wykazie etatowych parafialnych świątyń w województwie lubelskim. W 1921 cerkiew pozostawała nieczynna, gdyż duchowni prawosławni i miejscowa ludność tego wyznania w 1915 udali się na bieżeństwo (w 1919 odnotowano sporadyczne otwieranie jej dla celów kultowych[8]). Najpóźniej w 1923 dubieniecka cerkiew została ponownie otwarta jako świątynia filialna (nie jest jasne, której parafii), działająca w ramach dekanatu hrubieszowskiego diecezji warszawsko-chełmskiej. Była jedną z szesnastu czynnych cerkwi prawosławnych w powiecie hrubieszowskim[9]. W latach 30. XX wieku budowla została dodatkowo udekorowana wewnątrz: pojawiły się w niej freski o tematyce religijnej, na podłodze ułożono mozaikę, wstawiono nowe ikony[3].
Zamknięcie i dewastacja świątyni
[edytuj | edytuj kod]
W 1945 tymczasowa radziecka administracja nakazała zamknięcie cerkwi. Świątynia została zamieniona w punkt przerzutowy dla bydła przewożonego z Niemiec do ZSRR. Budowlę ostatecznie porzucono w 1946 r., po zakończeniu wysiedleń ludności ukraińskiej do ZSRR – w tym momencie w Dubience przestała istnieć społeczność prawosławna[3]. Część wyposażenia obiektu przewieziono do cerkwi w Słupsku[10]. Obiekt użytkowała następnie gminna spółdzielnia „Samopomoc Chłopska”[11]. Znajdował się w nim magazyn nawozów sztucznych[3]. W 1956 mieszkańcy uzyskali zgodę na zaadaptowanie budynku na szkołę[11]. W rzeczywistości budynek wykorzystywano jako magazyn zbożowy[3][7], a następnie całkowicie porzucono, co sprawiło, że przez wiele lat był dewastowany[7]. Resztki wyposażenia cerkiewnego zostały rozkradzione, to samo stało się z ozdobnym ogrodzeniem cerkiewnego terenu. Zniszczeniu uległy schody prowadzące na dzwonnicę, freski oraz tynk. Budowla nie była zabezpieczona przed dalszym popadaniem w ruinę[3].
Remont świątyni
[edytuj | edytuj kod]Cerkiew wpisano do rejestru zabytków 20 stycznia 1990 pod nr A/378[12]. W tym samym roku rozpoczęto jej pierwszy od wywózek ludności prawosławnej remont, który finansowała gmina. Brak środków nie pozwolił na jego ukończenie[3]. Cztery lata później konserwator zabytków w porozumieniu z arcybiskupem lubelskim i chełmskim Ablem zabezpieczył cerkiew przed niszczeniem i sporządził katalog ocalałych resztek cerkiewnego wyposażenia[3]. Przeprowadzony został remont dachu świątyni[7]. Planowane było przywrócenie obiektu do użytku liturgicznego oraz wydzielenie części jego powierzchni na ekspozycję muzealną[3]. Od początku XXI w. zrujnowana cerkiew ponownie jest własnością PAKP, jednak ze względu na zły stan techniczny pozostawał nieużytkowany[7]. Ostatecznie renowację świątyni zakończono w 2022 r. i w tym też roku cerkiew została powtórnie konsekrowana i oddana do użytku liturgicznego[13][14]. Postanowiono również, że będzie dodatkowo pełniła funkcje sali koncertowej[15].
Architektura
[edytuj | edytuj kod]
Cerkiew została zbudowana w stylu bizantyjsko-rosyjskim, w wariancie neoruskim[16.1], z czerwonej cegły[7], nawiązując poprzez wybór budulca do średniowiecznej architektury sakralnej Nowogrodu[16.1]. Jest to budowla trójdzielna z kwadratową nawą krytą dachem zwieńczonym ośmioboczną latarnią oraz czterema mniejszymi wieżyczkami, które z kolei wykończone zostały mniejszymi cebulastymi kopułkami. Trójdzielne prezbiterium zamyka poligonalna absyda, nad nim również wzniesiono wieżyczkę z kopułą. Wieża-dzwonnica z dachem namiotowym i niewielką cebulastą kopułą wznosi się nad przedsionkiem, przykrytym dwuspadowym dachem. Częścią elewacji frontowej cerkwi jest ganek o dwupołaciowym dachu. Również i ten element wykończono wieżyczką z kopułką o tradycyjnym dla rosyjskiej architektury sakralnej kształcie[16.2]. Dekoracyjny detal na zewnętrznych ścianach cerkwi zredukowano do arkadowych form okien i fryzów[16.1]. Na elewacjach zewnętrznych pierwotnie znajdowały się medaliony z wizerunkami świętych prawosławnych. Cerkiew zdobią także obramienia z motywami roślinnymi i geometrycznymi. Wewnątrz przetrwały pozostałości polichromii[7]. Zachowane szczątki fresków na sklepieniu budowli w latach 80. XX wieku zostały z niej wyniesione razem z warstwą tynku, na której się znajdowały. Następnie zabezpieczono je na strychu prawosławnej cerkwi w Wojsławicach[13]. Docelowo na podstawie zabezpieczonych elementów ma zostać zrekonstruowana dawna dekoracja malarska cerkwi, a zachowane fragmenty będą eksponowane w świątyni[14].
Według identycznego planu wzniesiono także cerkwie w Suchawie i Grodysławicach[16.1][a].
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Z wymienionych trzech świątyń w pierwotnej formie przetrwała jedynie cerkiew w Dubience. Dwie pozostałe świątynie zostały po 1945 zaadaptowane na kościoły. Dawna cerkiew w Suchawie w 2012 została poważnie uszkodzona przez pożar, po którym nie odbudowano pierwotnie wieńczących ją kopuł.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Andrzej Gil, Chełmska diecezja unicka 1596–1810. Dzieje i organizacja, Lublin: Towarzystwo Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej, 2005, s. 54, ISBN 83-85854-85-1, OCLC 69308844.
- K. Wróbel-Lipowa: Kultura materialna miast królewskich województwa bełskiego w XVIII w. Dubienka, Grabowiec, Horodło, Tyszowce. Lublin: Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, 1986. ISBN 83-227-0045-8.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Krawczyk P.: Przebrzmiało nawet echo. Na przykład, nr 19, 1994. [dostęp 2013-07-15]. (pol.).
- ↑ A. Krochmal, Działalność prawosławnego duchowieństwa w diecezji chełmsko-warszawskiej w latach 1875–1905, „Roczniki Humanistyczne”, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, t. XLI, z. 2, 1993, s. 171
- ↑ Grzesiuk K.: Diecezja lubelska wobec prawosławia w latach 1918–1939. Wydawnictwo Archidiecezjalne GAUDIUM, 2010, s. 38. ISBN 978-83-7548-003-0.
- ↑ Historia. dubienka.lubelskie.pl. [dostęp 2013-07-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-06-02)]. (pol.).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 G. Rąkowski: Polska egzotyczna. Cz. II. Przewodnik. Pruszków: Rewasz, 2003, s. 203–204. ISBN 978-83-62460-26-7.
- ↑ Grzesiak K.: Diecezja lubelska wobec prawosławia w latach 1918–1939. Wydawnictwo Archidiecezjalne GAUDIUM, 2010, s. 54. ISBN 978-83-7548-003-0.
- ↑ G.J. Pelica: Kościół prawosławny w województwie lubelskim (1918–1939). Lublin: Fundacja Dialog Narodów, 2007, s. 42–44. ISBN 978-83-925882-0-7.
- ↑ Synak M.: Losy słupskiej cerkwi prawosławnej na przestrzeni wieków. cerkiew.pl. [dostęp 2013-07-15]. (pol.).
- 1 2 Wysocki J.: Ukraińcy na Lubelszczyźnie w latach 1944–1956. Lublin: Instytut Pamięci Narodowej, 2011, s. 130. ISBN 978-83-7629-260-1.
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo lubelskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 31 marca 2026.
- 1 2 Gm. Dubienka. Zabytkowa cerkiew znów służy wiernym [ZDJĘCIA] [online], Super Tydzień Chełmski, 23 czerwca 2022 [dostęp 2026-02-14].
- 1 2 Gm. Dubienka. Ocalili cenne dzieła prawosławnego kultu [online], Super Tydzień Chełmski, 18 listopada 2024 [dostęp 2026-02-14].
- ↑ Jolanta Masiewicz, Powiat chełmski. Koncert muzyki sakralnej w odnowionej cerkwi w Dubience [online], Kurier Lubelski, 9 czerwca 2022 [dostęp 2026-02-14].
- P. Cynalewska-Kuczma: Architektura cerkiewna Królestwa Polskiego narzędziem integracji z Imperium Rosyjskim. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza, 2004. ISBN 83-232-1463-8.
| Chełm | |
|---|---|
| powiat chełmski |
|
