To jest dobry artykuł

Cerkiew Świętej Trójcy w Dubience

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Cerkiew Świętej Trójcy
cerkiew filialna
rejestr zabytków
Distinctive emblem for cultural property.svg A/378 z 20.01.1990.
Ilustracja
Cerkiew od frontu
Państwo  Polska
Województwo  lubelskie
Miejscowość POL gmina Dubienka COA.svg Dubienka
Wyznanie prawosławne
Kościół Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny
Diecezja lubelsko-chełmska
Wezwanie Świętej Trójcy
Wspomnienie liturgiczne Święto Trójcy Świętej
(niedziela Pięćdziesiątnicy)
Położenie na mapie gminy Dubienka
Mapa lokalizacyjna gminy Dubienka
Cerkiew Świętej Trójcy
Cerkiew Świętej Trójcy
Położenie na mapie powiatu chełmskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu chełmskiego
Cerkiew Świętej Trójcy
Cerkiew Świętej Trójcy
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubelskiego
Cerkiew Świętej Trójcy
Cerkiew Świętej Trójcy
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Cerkiew Świętej Trójcy
Cerkiew Świętej Trójcy
Ziemia51°02′49,5″N 23°53′30,6″E/51,047083 23,891833

Cerkiew Świętej Trójcy w Dubienceprawosławna cerkiew filialna. Należy do parafii św. Jana Teologa w Chełmie, w dekanacie Chełm diecezji lubelsko-chełmskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Świątynia znajduje się w centrum wsi, przy skrzyżowaniu ulic 3 Maja i Cerkiewnej.

W Dubience w XVIII w. istniała parafia unicka, najprawdopodobniej posiadająca własną drewnianą świątynię (według innego źródła obiekt ten powstał dopiero w 1838). W 1875 placówka duszpasterska w Dubience została przyłączona do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego razem z całą unicką diecezją chełmską. W końcu stulecia cerkiew uległa zniszczeniu w pożarze i w 1909 została zastąpiona nową murowaną budowlą sakralną, zbudowaną z fundacji moskiewskiego kupca Kławdija Paschałowa (wsparł on finansowo budowę również kilku innych świątyń prawosławnych w eparchii chełmskiej). W dwudziestoleciu międzywojennym cerkiew była czynna jako świątynia filialna.

Obiekt został zamknięty dla celów kultowych w 1945 i przez kolejne dziesięciolecia pełnił funkcje magazynu. Część wyposażenia przewieziono do nowo tworzonej cerkwi Świętych Piotra i Pawła w Słupsku, inne elementy zostały rozkradzione, freski we wnętrzu cerkwi uległy zniszczeniu. Obiekt był remontowany dopiero po 1990, zaś na początku XXI w. stał się ponownie własnością Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Pozostaje jednak nieczynny z uwagi na zły stan techniczny.

Historia[edytuj]

Parafia prawosławna[edytuj]

Pierwsza cerkiew w Dubience została wzniesiona w 1599, po nadaniu miejscowości praw miejskich. Mimo faktu, że prawosławny biskup chełmski Dionizy przyjął w 1596 unię, co pociągało za sobą zmianę przynależności jurysdykcyjnej całej administratury, świątynia ta prawdopodobnie w momencie wyświęcenia należała do Cerkwi prawosławnej[1].

Parafia unicka[edytuj]

W XVIII w. w Dubience istniała parafia unicka. Posiadała ona własną świątynię, jednak o jej wyglądzie przetrwały jedynie częściowe dane. Była to świątynia drewniana z trzynastoma oknami, z których cztery oprawione były ołowiem, pozostałe zaś drewnem. Cztery okna były okratowane. Dzwonnica cerkiewna położona była nad przedsionkiem, zawieszono na niej trzy dzwony. W materiałach źródłowych nie przetrwały opisy wyposażenia obiektu z wyjątkiem wzmianki, iż znajdowało się w niej siedem ołtarzy. W sąsiedztwie świątyni działał unicki cmentarz[2]. Liczba wiernych uczęszczających do świątyni w XVIII stuleciu jest trudna do oszacowania[3]. Spotyka się także informacje, jakoby cerkiew powstała dopiero w 1838[4].

Opisywana cerkiew przeszła na własność eparchii chełmsko-warszawskiej Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego wskutek likwidacji unickiej diecezji chełmskiej w 1875. W 1878 przy prawosławnej cerkwi w miejscowości znajdowała się szkoła parafialna[5]. Istnieją przekazy, według których przymusowa konwersja parafii unickiej odbyła się przy czynnym oporze miejscowej ludności[6].

W 1899 prawosławni stanowili 14,6% mieszkańców siedmiotysięcznej Dubienki[7]. Pod koniec XIX w. obiekt uległ całkowitemu zniszczeniu na skutek pożaru[4].

Cerkiew prawosławna z 1909[edytuj]

Na miejscu unickiej świątyni w Dubience w 1909 wzniesiona została nowa cerkiew[8]. Należała do grupy cerkwi na ziemi chełmskiej ufundowanych przez moskiewskiego kupca Kławdija Paschałowa[8].

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w 1919 Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego nie uwzględniło cerkwi w Dubience w wykazie etatowych parafialnych świątyń w województwie lubelskim. W 1921 cerkiew pozostawała nieczynna, gdyż duchowni prawosławni i miejscowa ludność tego wyznania w 1915 udali się na bieżeństwo (w 1919 odnotowano sporadyczne otwieranie jej dla celów kultowych[9]). Najpóźniej w 1923 dubieniecka cerkiew została ponownie otwarta jako świątynia filialna (nie jest jasne, której parafii), działająca w ramach dekanatu hrubieszowskiego diecezji warszawsko-chełmskiej. Była jedną z szesnastu czynnych cerkwi prawosławnych w powiecie hrubieszowskim[10]. W latach 30. XX wieku budowla została dodatkowo udekorowana wewnątrz: pojawiły się w niej freski o tematyce religijnej, na podłodze ułożono mozaikę, wstawiono nowe ikony[4].

Zamknięcie i dewastacja świątyni[edytuj]

Zdewastowane wnętrze świątyni, stan na 2015

W 1945 tymczasowa radziecka administracja nakazała zamknięcie cerkwi. Świątynia została zamieniona w punkt przerzutowy dla bydła przewożonego z Niemiec do ZSRR. Budowlę ostatecznie porzucono w 1946, po zakończeniu wysiedleń ludności ukraińskiej do ZSRR – w tym momencie w Dubience przestała istnieć społeczność prawosławna[4]. Część wyposażenia obiektu przewieziono do cerkwi w Słupsku[11]. Obiekt użytkowała następnie gminna spółdzielnia „Samopomoc Chłopska”[12]. Znajdował się w nim magazyn nawozów sztucznych[4]. W 1956 mieszkańcy uzyskali zgodę na zaadaptowanie budynku na szkołę[12]. W rzeczywistości budynek wykorzystywano jako magazyn zbożowy[4][8], a następnie całkowicie porzucono, co sprawiło, że przez wiele lat był dewastowany[8]. Resztki wyposażenia cerkiewnego zostały rozkradzione, to samo stało się z ozdobnym ogrodzeniem cerkiewnego terenu. Zniszczeniu uległy schody prowadzące na dzwonnicę, freski oraz tynk. Budowla nie była zabezpieczona przed dalszym popadaniem w ruinę[4].

Próby remontu[edytuj]

Cerkiew wpisano do rejestru zabytków 20 stycznia 1990 pod nr A/378[13]. W tym samym roku rozpoczęto jej pierwszy od wywózek ludności prawosławnej remont, który finansowała gmina. Brak środków nie pozwolił na jego ukończenie[4]. Cztery lata później konserwator zabytków w porozumieniu z arcybiskupem lubelskim i chełmskim Ablem zabezpieczył cerkiew przed niszczeniem i sporządził katalog ocalałych resztek cerkiewnego wyposażenia[4]. Przeprowadzony został remont dachu świątyni[8]. Planowane było przywrócenie obiektu do użytku liturgicznego oraz wydzielenie części jego powierzchni na ekspozycję muzealną[4]. Od początku XXI w. zrujnowana cerkiew ponownie jest własnością PAKP, jednak ze względu na zły stan techniczny obiekt nadal nie jest użytkowany[8].

Architektura[edytuj]

Elewacja boczna świątyni. Widoczne zniszczone freski z postaciami świętych

Cerkiew została zbudowana w stylu bizantyjsko-rosyjskim, w wariancie neoruskim[14], z czerwonej cegły[8], nawiązując poprzez wybór budulca do średniowiecznej architektury sakralnej Nowogrodu[14]. Jest to budowla trójdzielna z kwadratową nawą krytą dachem zwieńczonym ośmioboczną latarnią oraz czterema mniejszymi wieżyczkami, które z kolei wykończone zostały mniejszymi cebulastymi kopułkami. Trójdzielne prezbiterium zamyka poligonalna absyda, nad nim również wzniesiono wieżyczkę z kopułą. Wieża-dzwonnica z dachem namiotowym i niewielką cebulastą kopułą wznosi się nad przedsionkiem, przykrytym dwuspadowym dachem. Częścią elewacji frontowej cerkwi jest ganek o dwupołaciowym dachu. Również i ten element wykończono wieżyczką z kopułką o tradycyjnym dla rosyjskiej architektury sakralnej kształcie[15]. Dekoracyjny detal na zewnętrznych ścianach cerkwi zredukowano do arkadowych form okien i fryzów[14]. Na elewacjach zewnętrznych pierwotnie znajdowały się medaliony z wizerunkami świętych prawosławnych. Cerkiew zdobią także obramienia z motywami roślinnymi i geometrycznymi. Wewnątrz przetrwały pozostałości polichromii[8].

Według identycznego planu wzniesiono także cerkwie w Suchawie i Grodysławicach[14][a].

Uwagi

  1. Z wymienionych trzech świątyń w pierwotnej formie przetrwała jedynie cerkiew w Dubience. Dwie pozostałe świątynie zostały po 1945 zaadaptowane na kościoły. Dawna cerkiew w Suchawie w 2012 została poważnie uszkodzona przez pożar, po którym nie odbudowano pierwotnie wieńczących ją kopuł.

Przypisy

  1. A. Gil, Chełmska diecezja unicka 1596–1810. Dzieje i organizacja, Towarzystwo Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 2005, ​ISBN 83-85854-85-1​, s. 54.
  2. K. Wróbel-Lipowa: Kultura materialna miast królewskich województwa bełskiego w XVIII w. Dubienka, Grabowiec, Horodło, Tyszowce. Lublin: Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, 1986, s. 77–78. ISBN 8322700458.
  3. K. Wróbel-Lipowa: Kultura materialna miast królewskich województwa bełskiego w XVIII w. Dubienka, Grabowiec, Horodło, Tyszowce. Lublin: Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, 1986, s. 24–25. ISBN 8322700458.
  4. a b c d e f g h i j Krawczyk P.: Przebrzmiało nawet echo (pol.). Na przykład, nr 19, 1994. [dostęp 2013-07-15].
  5. A. Krochmal, Działalność prawosławnego duchowieństwa w diecezji chełmsko-warszawskiej w latach 1875–1905, „Roczniki Humanistyczne”, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, t. XLI, z.2, 1993, s.171
  6. Grzesiuk K.: Diecezja lubelska wobec prawosławia w latach 1918–1939. Wydawnictwo Archidiecezjalne GAUDIUM, 2010, s. 38. ISBN 9788375480030.
  7. Historia (pol.). dubienka.lubelskie.pl. [dostęp 2013-07-15].
  8. a b c d e f g h G. Rąkowski: Polska egzotyczna. Cz. II. Przewodnik. Pruszków: Rewasz, 2003, s. 203–204. ISBN 9788362460267.
  9. Grzesiak K.: Diecezja lubelska wobec prawosławia w latach 1918–1939. Wydawnictwo Archidiecezjalne GAUDIUM, 2010, s. 54. ISBN 9788375480030.
  10. G.J. Pelica: Kościół prawosławny w województwie lubelskim (1918–1939). Lublin: Fundacja Dialog Narodów, 2007, s. 42–44. ISBN 978-83-925882-0-7.
  11. Synak M.: Losy słupskiej cerkwi prawosławnej na przestrzeni wieków (pol.). cerkiew.pl. [dostęp 2013-07-15].
  12. a b Wysocki J.: Ukraińcy na Lubelszczyźnie w latach 1944–1956. Lublin: Instytut Pamięci Narodowej, 2011, s. 130. ISBN 9788376292601.
  13. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo lubelskie. 31 marca 2017; 7 miesięcy temu.
  14. a b c d P. Cynalewska-Kuczma: Architektura cerkiewna Królestwa Polskiego narzędziem integracji z Imperium Rosyjskim. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza, 2004, s. 106–107. ISBN 83-232-1463-8.
  15. P. Cynalewska-Kuczma: Architektura cerkiewna Królestwa Polskiego narzędziem integracji z Imperium Rosyjskim. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza, 2004, s. 134. ISBN 83-232-1463-8.