To jest dobry artykuł

Cerkiew Opieki Matki Bożej w Bończy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Cerkiew Opieki Matki Bożej
cerkiew parafialna
rejestr zabytków
Distinctive emblem for cultural property.svg A/281 z 02.12.2004.
Ilustracja
Państwo  Polska
Województwo  lubelskie
Miejscowość Bończa
Wyznanie prawosławne
Kościół Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny
Diecezja lubelsko-chełmska
Wezwanie Opieki Matki Bożej
Wspomnienie liturgiczne 1 października
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubelskiego
Cerkiew Opieki Matki Bożej
Cerkiew Opieki Matki Bożej
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Cerkiew Opieki Matki Bożej
Cerkiew Opieki Matki Bożej
Ziemia50°55′59,8″N 23°25′13,8″E/50,933278 23,420500
Widok ogólny cerkwi

Cerkiew pod wezwaniem Opieki Matki Bożej w Bończyprawosławna cerkiew parafialna. Należy do dekanatu Zamość diecezji lubelsko-chełmskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Świątynia położona jest poza zabudową wsi, na wzniesieniu przy trasie Krasnystaw–Uchanie–Hrubieszów[1].

Pierwsze informacje o parafialnej cerkwi prawosławnej w Bończy pochodzą z 1489. W XVII w. placówka duszpasterska przyjęła unię. Nowa cerkiew tego wyznania została wzniesiona w Bończy w 1724. W 1875, na skutek likwidacji unickiej diecezji chełmskiej, obiekt stał się własnością Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Sześć lat później w Bończy wzniesiona została nowa świątynia, utrzymana w stylu moskiewsko-jarosławskim – odmianie obowiązującego w budownictwie sakralnym stylu rosyjsko-bizantyńskiego. Cerkiew pozostawała czynna do 1915, gdy miejscowa ludność prawosławna została ewakuowana w głąb Rosji. Ponownie stała się siedzibą parafii w 1922 lub 1923. Świątynia została po raz drugi zamknięta po II wojnie światowej – wskutek wywózek ludności ukraińskiej wyznania prawosławnego działalność parafii zamarła. Urząd ds. Wyznań wyraził zgodę na ponowne otwarcie obiektu dla celów kultowych w 1956, jednak niewielka liczba wiernych w miejscowości sprawiła, że nabożeństwa w cerkwi nie były odprawiane regularnie. Sytuacja ta uległa zmianie dopiero w 2007. Na przełomie XX i XXI w. obiekt przeszedł generalny remont.

Historia[edytuj]

Pierwsze cerkwie w Bończy[edytuj]

Najstarsze wzmianki pisemne o istnieniu cerkwi prawosławnej w Bończy pochodzą z 1489. Informacje o drewnianej świątyni, fundacji królewskiej, zawarte są także w dokumentach z 1506 i 1531[1]. W 1596 do Kościoła unickiego przystąpił Dionizy Zbirujski, ostatni prawosławny biskup chełmski w jurysdykcji Patriarchatu Konstantynopolitańskiego. Decyzja ta została rozciągnięta na całą administraturę, chociaż nie wszystkie placówki duszpasterskie się z nią pogodziły[2]. Losy parafii w Bończy w okresie, gdy na ziemi chełmskiej trwała rywalizacja prawosławnych i unitów, nie są dobrze znane. Wiadomo, iż cerkiew w Bończy, podobnie jak świątynia w pobliskim Krupem, zachowała wyznanie prawosławne w pierwszych dekadach po podpisaniu unii, przez co stała się obiektem ataków ze strony rzymskokatolickiego duchowieństwa z Lublina. Według niektórych źródeł bończańska placówka duszpasterska po 1636 całkowicie przestała działać; we wsi pozostała jedynie parafia łacińska. Pelica uznaje tę wersję za mało prawdopodobną, nie precyzuje jednak losów cerkwi w Bończy między XVI a XVIII w.[1].

W 1724 miejscowy dziedzic, Suchodolski, zbudowaną w Bończy nową cerkiew drewnianą[3]. Była to świątynia unicka[1]. W 1872 liczbę wiernych korzystających ze świątyni szacowano na 600 osób[1]. Trzy lata później, wskutek likwidacji unickiej diecezji chełmskiej, obiekt znalazł się w rękach Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego.

Budowa i funkcjonowanie nowej cerkwi[edytuj]

W latach 1878–1881 w Bończy została wzniesiona nowa, murowana cerkiew[1]. Inwestycję tę sfinansował skarb państwa, z funduszy przeznaczonych na wznoszenie nowych obiektów sakralnych[4]. W 1898 korzystało z niej 1048 wiernych, była to świątynia parafialna. W 1912 budynek został wyremontowany. Trzy lata później świątynia została porzucona, gdyż cała miejscowa ludność prawosławna udała się na bieżeństwo. Bończę opuścił także proboszcz parafii razem z rodziną[1].

W pierwszych latach po I wojnie światowej i odzyskaniu niepodległości przez Polskę świątynia nadal pozostawała zamknięta – nie figuruje ani w wykazie prawosławnych cerkwi przeznaczonych do otwarcia przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 1919, ani na liście trzydziestu faktycznie otwartych obiektów z 1921[5]. Nie została jednak również nigdy zrewindykowana na rzecz Kościoła katolickiego, w odróżnieniu od ponad 20 analogicznych obiektów w najbliższych miejscowościach[1]. W 1923 była już jednak ponownie siedzibą parafii, jednej z piętnastu prawosławnych placówek duszpasterskich w dekanacie chełmskim diecezji warszawsko-chełmskiej. Jej filią była cerkiew w Krupem[6]. Świątynie w Krupem i Bończy były jedynymi czynnymi cerkwiami prawosławnymi w powiecie krasnostawskim[6]. Otwarcie etatowej parafii w Bończy było możliwe dzięki staraniom dziekana chełmskiego ks. Olimpiusza Denisiewicza, a także księży Włodzimierza Matwiejczuka i ks. ppłk Józefa Dyńko-Nikolskiego[1]. W 1928 liczbę parafian szacowano na 3179 osób, przy czym dane policyjne wskazywały liczbę niższą – 3090 osób uczęszczających do cerkwi w Bończy i w Krupem[1]. We wrześniu 1932 cerkiew odwiedził w ramach wizyty kanonicznej biskup Sawa (Sowietow)[1].

Cerkiew pozostawała czynna w czasie II wojny światowej, nadal uczęszczało do niej wówczas ponad 450 osób[1]. W 1945 lub 1946 proboszcz parafii i 70% wiernych wyjechało do ZSRR[7]. Pozostała część wiernych została wysiedlona z Bończy w ramach Akcji „Wisła”. Po wywózkach ludności ukraińskiej cerkiew została zamknięta[3]. Mimo porzucenia obiekt nie został zdewastowany, jego wyposażenie przetrwało[7]. Starania o jej otwarcie podjął w 1954 ks. Aleksy Baranow, który w czasie wizyty w miejscowości przekonał się, że nadal pozostawało w niej ok. 700 osób wyznania prawosławnego. Inicjatywę tę poparł metropolita warszawski i całej Polski Makary, który uzyskał zgodę na reaktywację parafii, mimo początkowej niechęci Urzędu ds. Wyznań, w pierwszej połowie roku 1956[1]. Regularne nabożeństwa w cerkwi były jednak odprawiane dopiero od 1958; następnie w latach 1974–1989 w świątyni odbywały się jedynie okazjonalne uroczystości religijne odprawiane przez kapłanów z parafii św. Jana Teologa w Chełmie[1]. Według innego źródła cerkiew posiadała stałego administratora w latach 1956–1989 i dopiero później z powodu małej liczby wiernych zaczęła być obsługiwana przez duchowieństwo z Lublina, Chełma lub Hrubieszowa, zaś stały proboszcz wrócił do Bończy w 2007[3]. W 1965 doszło do próby podpalenia obiektu[7]. Według różnych badań między rokiem 1968–1970 w Bończy przebywało od 136 do 292 prawosławnych, jednak de facto większość z nich uczęszczała do miejscowego kościoła św. Stanisława. Sukcesywny spadek liczby uczęszczających do cerkwi był wynikiem migracji do Lublina, Chełma i Krasnegostawu, jak również nacisków ze strony katolickiej większości mieszkańców[1].

Dzięki staraniom arcybiskupa lubelskiego i chełmskiego Abla cerkiew przeszła kapitalny remont w ostatniej dekadzie XX w.[8]. Dalsze prace konserwatorskie trwały do 2007[3]. W jego ramach odnowiono przechowywane w cerkwi ikony[9].

Architektura[edytuj]

Wnętrze cerkwi
Kościół św. Stanisława Biskupa w Teratynie, wzniesiony jako prawosławna cerkiew, powstał według tego samego projektu, co świątynia w Bończy

Cerkiew reprezentuje styl bizantyjsko-rosyjski, w szczególności naśladuje XVII–XVIII-wieczną moskiewską architekturę sakralną (styl moskiewsko-jarosławski[10])[1]. Jest to obiekt trójdzielny, z dzwonnicą zwieńczoną dachem namiotowym i małą cebulastą kopułką nad przedsionkiem, pojedynczą kwadratową nawą zwieńczoną jedną dużą cebulastą kopułą oraz mniejszym trzyczęściowym pomieszczeniem ołtarzowym, nad którym wznosi się mniejsza kopuła. W celu wzmocnienia skojarzeń z siedemnastowieczną moskiewską architekturą sakralną nad oknami w bębnie głównej kopuły i dzwonnicy umieszczono białe łuki o kształcie kokoszników, zaś archiwolty drzwi i okiem wsparto na białych kolumienkach[11][4]. Pomieszczenie ołtarzowe cerkwi zamknięte jest poligonalnie[4].

Cerkiew w Bończy nie jest pod względem architektonicznym oryginalna. Identyczny projekt wykorzystano przy budowie cerkwi w Gnojnie, Babicach, Teratynie, Kalinówce i Horyszowie Ruskim. Wszystkie wymienione świątynie zostały oddane do użytku między rokiem 1881 a 1883, przy czym cerkiew w Bończy była jednym z pierwszych obiektów tego typu. Wznoszenie w różnych miejscowościach identycznych cerkwi było rozpowszechnioną praktyką w budownictwie sakralnym ostatnich dekad istnienia Imperium Rosyjskiego[11]. Z kolei dekoracyjny detal, nawiązujący do sztuki moskiewskiej, w bardziej rozbudowanej wersji został powtórzony w cerkwi Zaśnięcia Matki Bożej w Hrubieszowie[11]. Wszystkie wymienione cerkwie tworzyły pierwszą grupę świątyń prawosławnych wzniesionych na terenie Królestwa Polskiego w stylu moskiewsko-jarosławskim, nie zaś według wzorców opracowanych przez Konstantina Thona[10].

We wnętrzu świątyni znajduje się wyposażenie z XVII–XVIII w., w tym ikony z tego okresu[1]. Ikonostas w cerkwi jest jednorzędowy.

Cerkiew wpisano do rejestru zabytków 2 grudnia 2004 pod nr A/281[12].

Przypisy

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q G. J. Pelica. Z dziejów parafii Opieki Matki Bożej w Bończy. „Wiadomości Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego”. 1 (254), styczeń 2011. Warszawa. ISSN 02039-4499. 
  2. ks. S. Żeleźniakowicz: Istorija Jabłoczinskogo Swiato-Onufrijewskogo Monastyria. T. I. Warszawa: Warszawska Metropolia Prawosławna, 2006, s. 131. ISBN 978-83-60311-03-5.
  3. a b c d Historia:Bończa - Opieki Matki Bożej (pol.). lublin.cerkiew.pl. [dostęp 2012-12-10].
  4. a b c P. Cynalewska-Kuczma: Architektura cerkiewna Królestwa Polskiego narzędziem integracji z Imperium Rosyjskim. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza, 2004, s. 131. ISBN 83-232-1463-8.
  5. G.J. Pelica: Kościół prawosławny w województwie lubelskim (1918-1939). Lublin: Fundacja Dialog Narodów, 2007, s. 41-42. ISBN 978-83-925882-0-7.
  6. a b G.J. Pelica: Kościół prawosławny w województwie lubelskim (1918-1939). Lublin: Fundacja Dialog Narodów, 2007, s. 44. ISBN 978-83-925882-0-7.
  7. a b c A. Matreńczyk. Od Sybiru do Mielnika. „Przegląd Prawosławny”. 10 (280), październik 2008. Białystok. ISSN 1230-1078. 
  8. G. J. Pelica. Bardziej oliwą niż winem. „Przegląd Prawosławny”. 9 (207), wrzesień 2002. Białystok. ISSN 1230-1078. 
  9. Renowacja ikon w cerkwi w Bończy (pol.). lublin.cerkiew.pl. [dostęp 2012-12-10].
  10. a b P. Cynalewska-Kuczma: Architektura cerkiewna Królestwa Polskiego narzędziem integracji z Imperium Rosyjskim. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza, 2004, s. 122. ISBN 83-232-1463-8.
  11. a b c P. Cynalewska-Kuczma: Architektura cerkiewna Królestwa Polskiego narzędziem integracji z Imperium Rosyjskim. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza, 2004, s. 95-96. ISBN 83-232-1463-8.
  12. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo lubelskie. 31 marca 2017; 24 dni temu.