Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Cerkiew polska)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny
Herb Warszawskiej Metropolii Prawosławnej
Herb Warszawskiej Metropolii Prawosławnej
Klasyfikacja systematyczna wyznania
Chrześcijaństwo
 └ Prawosławie
   └ Cerkiew prawosławna
Obrządek bizantyjski
Siedziba  Polska, Warszawa
Zwierzchnik
• tytuł zwierzchnika
Sawa (Hrycuniak)
Metropolita Warszawski i całej Polski
Zasięg geograficzny  Polska
 Brazylia
Członkostwo Światowa Rada Kościołów, Konferencja Kościołów Europejskich, Polska Rada Ekumeniczna
Strona internetowa
św. Cyryl i św. Metody – Apostołowie Słowian
Sytuacja wyznaniowa w I Rzeczypospolitej 1573
Sytuacja wyznaniowa w I Rzeczypospolitej 1750
Cerkiew Przemienienia Pańskiego na Górze Grabarce

Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny – jeden z autokefalicznych, czyli samodzielnych, kanonicznych Kościołów prawosławnych, obejmujący swoją jurysdykcją wszystkie parafie prawosławne na terenie Polski. W dyptychu lokalnych autokefalicznych cerkwi prawosławnych wymieniany na miejscu 12 według dyptychu greckiego, a na miejscu 13 według dyptychu rosyjskiego. Spowodowane jest to różnymi terminami nadania autokefalii przez Konstantynopol i Moskwę. Według danych GUS, Kościół liczy 504 400 wiernych i jest drugim pod względem liczebności Kościołem w Polsce[1]. Opiece tego Kościoła podlega także jedna diecezja prawosławna w Brazylii.

Chrześcijaństwo wschodnie na ziemiach polskich[edytuj]

 Osobny artykuł: Ryt słowiański.

Według Karoliny Lanckorońskiej chrześcijaństwo wschodnie z obrządkiem słowiańskim istniało na ziemiach polskich już w IX w. Ślady kultu w obrządku słowiańskim znajdujemy m.in. w Krakowie, Wiślicy i Przemyślu[2]. O śladach obrządku słowiańskiego ujawnionych dzięki wykopaliskom archeologicznym pisze również Antoni Mironowicz[3]. Dariusz Sikorski twierdzi natomiast, że wykopaliska archeologiczne nie potwierdziły obecności śladów kultu w obrządku słowiańskim, pomimo że dawniej sądzono, że mógł on mieć pewne wpływy w wymienionych wcześniej ośrodkach[4]. Nie wskazują na obecność tego obrządku także źródła pisane, ponieważ wzmianki na ten temat są niejednoznaczne[5]. Antoni Mironowicz pisze, że kwestia obecności misji metodiańskiej w Polsce była zagadnieniem kontrowersyjnym wśród historyków. Za obecnością obrządków słowiańskiego na ziemiach polskich wypowiadali się J. Umiński, H. Łowmiański, J. Widajewicz, Z. Dobrzyński, F. Kmietowicz, S. Szczur, H. Paszkiewicz, M. Bendza, natomiast przeciwnikami tej tezy byli K. Buczek, W. Abraham, T. Lehr-Spławiński, J. Dowiat, T. Silnicki, W. Korba i G. Labuda[6]. Mironowicz zaznacza przy tym, że koncepcja funkcjonowania i upadku metropolii słowiańskiej w Krakowie nie jest oparta na jednoznacznych przekazach źródłowych i stanowi jedynie hipotezę[7].

Jeśli nawet taki obrządek, pozostający pod wpływem cywilizacji bizantyjskiej z liturgią słowiańską i pismem cyrylickim, funkcjonował dzięki wpływom z terenu Wielkich Moraw, to już za Bolesława Chrobrego musiał być formą szczątkową z powodu przyjęcia chrześcijaństwa ze strony Czech, gdy Polska znalazła się w sferze cywilizacji łacińskiej.

Historia prawosławia w Polsce[edytuj]

Średniowiecze[edytuj]

Nie ulega wątpliwości, że chrystianizacja ziem położonych na lewym brzegu środkowego Bugu została dokonana w tradycji bizantyńskiej jeszcze przed wielką schizmą wschodnią (1054). Nastąpiło to po przyjęciu chrześcijaństwa przez Włodzimierza Wielkiego (988) i w następstwie przez jego państwo, Ruś Kijowską. Tworzenie zrębów sieci parafialnej trwało tu przez XI i XII w. Rozwój ten uległ intensyfikacji po powstaniu diecezji prawosławnej we Włodzimierzu Wołyńskim. Dalszy rozwój chrześcijaństwa wschodniego nastąpił po wejściu obszaru Pobuża w skład Księstwa Halicko-Wołyńskiego. W końcu lat trzydziestych XIII w. książę Daniel Romanowicz przeniósł biskupstwo prawosławne do Chełma. Diecezja ta wchodziła w skład metropolii kijowskiej, podległej patriarsze Konstantynopola[8].

W 1370 istniały 3 metropolie prawosławne: w Kijowie, Nowogródku i Haliczu, natomiast siedziby biskupów w Turowie, Chełmie, Włodzimierzu, Łucku i Przemyślu.

Sytuację Kościoła prawosławnego zmieniło dostanie się ziem ruskich pod panowanie Polski i Litwy, a później – wspólnego państwa polsko-litewskiego (Rzeczpospolita Obojga Narodów). Mimo różnych ograniczeń prawnych Kościołowi prawosławnemu udało się utrzymać względną stabilność. W drugiej połowie XVI wieku metropolia znajdowała się w Kijowie, natomiast siedziby biskupów w Połocku, Smoleńsku, Turowie, Czernihowie, Chełmie, Włodzimierzu, Łucku, Przemyślu i Lwowie.

Prawosławie w I Rzeczypospolitej[edytuj]

W 1589 Moskwa stała się siedzibą patriarchatu, który zamierzał rozciągnąć swoją zwierzchność na biskupów prawosławnych Rzeczypospolitej. Unia kościelna miała stanowić zaporę dla tych aspiracji[9]. W 1596 na soborze w Brześciu, pod wpływem polskich władz dążących do zminimalizowania znaczenia i obecności prawosławia w Rzeczypospolitej, część prawosławnych hierarchów ogłosiła unię z Kościołem rzymskokatolickim. Książę Konstanty Wasyl Ostrogski podtrzymywał kozackie powstanie Nalewajki, by uniemożliwić ratyfikację unii brzeskiej[10]. Choć większość wiernych i duchowieństwa na Rusi pozostała przy prawosławiu, to unia brzeska zyskała wielu zwolenników na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego i oznaczała faktyczną delegalizację Kościoła prawosławnego w Rzeczypospolitej. Kilka kolejnych dziesięcioleci XVII w. to okres mniej lub bardziej nasilonych prześladowań Cerkwi i walki prawosławnych o swe prawa. Presja i naciski okazały się jednak tak silne, że kolejne parafie i monastery odchodziły od swej wiary.

Dzięki zbrojnej ochronie kozaków zaporoskich hetmana Piotra Konaszewicza-Sahajdacznego w latach 1620–1621, wracający z Moskwy patriarcha jerozolimski Teofan wskrzesił wyższą hierarchię prawosławną w Wielkim Księstwie Litewskim i na ziemiach ruskich Korony, wyświęcając nowego metropolitę kijowskiego Hioba. Akt ten nie został uznany przez Rzeczpospolitą. Sytuacja nowego metropolity uległa pogorszeniu po zabójstwie przez tłum prawosławnych mieszczan w Witebsku w 1623 unickiego metropolity połockiego Jozafata Kuncewicza, gdy jako moralnych winowajców zbrodni wskazywano metropolitę kijowskiego i arcybiskupa połockiego Melecjusza Smotryckiego. Metropolita Hiob za pośrednictwem władyki łucko-ostrogskiego Izaaka Boryskowicza prosił cara Michała I Romanowa o wzięcie pod swoją protekcję ludności prawosławnej Rzeczypospolitej[11]. Hiob w 1624 zwrócił się do cara: modlimy się do sławnego carstwa twego, żebyś nas zechciał wziąć pod skrzydła twej wielkiej potęgi.

Zmiana nastąpiła 14 listopada 1632 gdy w pacta conventa zaprzysiężonych przez Władysława IV Wazę uznana została hierarchia prawosławna jako równa unijnej[12].

W 1648 wybuchło powstanie Chmielnickiego, które między innymi wśród postulatów głosiło równouprawnienie hierarchii prawosławnej w Rzeczypospolitej i ograniczenie wpływów kościoła unickiego.

W 1676 na skutek wtrącania się patriarchy konstantynopolitańskiego w nominacje biskupie, Sejm uchwalił na wniosek Jana III Sobieskiego konstytucję zakazującą prawosławnym z terenu Rzeczypospolitej kontaktowania się z patriarchatem w Konstantynopolu. Po śmierci nastawionego antymoskiewsko metropolity kijowskiego Józefa Tukalskiego jego następca (Gedeon (Czetwertyński)) udał się po błogosławieństwo patriarsze i zatwierdzenie wyboru do Moskwy (1685). Wydarzenie to uważane jest za oficjalne przejęcie przez patriarchat moskiewski zwierzchnictwa nad cerkwią w Rzeczypospolitej. Patriarchat ekumeniczny oficjalnie potwierdził je rok później. Prorosyjskie poglądy metropolity Gedeona zraziły do niego prawosławną, dotąd zdecydowanie antyunicką Kozaczyznę, i przyczyniły się do przyjęcia unii przez prawosławne eparchie przemyską (1692), lwowską (1700) i łucką (1707)[13]. Ostatni biskup prawosławny w Koronie, biskup łucki Dionizy Żabokrzycki przystąpił do unii w 1702. Dopiero w ostatnich latach przedrozbiorowej Rzeczypospolitej sytuacja nieco się poprawiła, a państwo oficjalnie uznało jedną diecezję prawosławną (białoruską, z siedzibą w Mohylewie).

Postulat wspierania polskich innowierców znalazł się jako punkt tajny we wszystkich traktatach sojuszniczych rosyjsko-pruskich od 1730[14].

W 1771 cesarzowa rosyjska Katarzyna II Wielka rozkazała wojskom rosyjskim interweniować na terenie Rzeczpospolitej pod pretekstem obrony prawosławnych współwyznawców na należącej do Polski Kijowszczyźnie i Bracławszczyźnie. W rzeczywistości było to zbrojne wsparcie akcji przejmowania parafii unickich przez protopopów prawosławnych. Perswazją lub przemocą nakłaniali do przyjęcia prawosławia. Po I rozbiorze biskupstwo mohylewskie Konisskiego z około połową ludności prawosławnej Rzeczypospolitej znalazło się w Imperium Rosyjskim. Akcja wizytacji podległych sobie parafii unickich podjęta w 1773 przez biskupa Maksymiliana Ryłłę na Bracławszczyźnie doprowadziła do aresztowania go przez wojsko rosyjskie za „prześladowanie” prawosławnych[15].

Pod koniec XVIII w. podjęto w Rzeczypospolitej próbę usamodzielnienia cerkwi prawosławnej. Zgromadzeni na kongregacji w Pińsku (zwołanej 15 czerwca 1791) delegaci duchowni i świeccy uchwalili projekt urządzenia cerkwi w Polsce. Cerkiew, zarządzana przez jednego metropolitę i trzech biskupów miała być całkowicie niezależna, jedynie w kwestiach dogmatycznych uznająca autorytet patriarchy ekumenicznego. Projekt ten został przedłożony Sejmowi i 21 maja 1792 zatwierdzony jako konstytucja. Wybuch wojny w obronie Konstytucji 3 Maja oraz II i III rozbiór Polski sprawiły, że akt ten nigdy nie wszedł w życie.

Prawosławie na ziemiach polskich w czasach zaborów[edytuj]

Z początkiem XIX w., kiedy to utworzono Królestwo Kongresowe, połączone unią realną z Imperium Rosyjskim w latach 1815–1832 na zasadzie konstytucji 1815 roku[16], zmieniły się uwarunkowania polityczne dla prawosławia: poddane unifikacji z Rosyjską Cerkwią Prawosławną zaczyna się odradzać. W 1834 erygowano biskupstwo prawosławne w Warszawie. Polityka unifikacyjna z Cerkwią rosyjską oznaczała zasadniczą zmianę ustroju Kościoła na synodalno-konsystorski. Od lat 20. XIX w. następuje powrót unitów do Kościoła prawosławnego. Inicjatorem zjednoczenia unitów z Cerkwią prawosławną na Białorusi i Litwie był arcybiskup Józef Siemaszko. W 1839 władze rosyjskie skasowały unię brzeską w prowincjach zabranych, a w 1874 zmuszono do przejścia na prawosławie wszystkich unitów w Królestwie Polskim. Podczas protestów zginęło co najmniej 23 unitów (w Pratulinie i Drelowie).

Zasadniczo inna sytuacja panowała na obszarze zaboru austriackiego, gdzie Kościół unicki dynamicznie rozwijał się. Do 1700 wszyscy biskupi prawosławni z tego terytorium przyjęli unię. Jednak i na tych ziemiach ostatni monaster prawosławny – Skit Maniawski – przetrwał aż do 1785 i został zlikwidowany na rozkaz cesarza Józefa II.

Ostateczne ukształtowanie się sieci parafii na ziemiach polskich w ramach Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego nastąpiło w latach 1863–1915. W centrach wielu miast zbudowano cerkwie, np. najwyższą świątynię Warszawy sobór św. Aleksandra Newskiego, cerkiew w Kaliszu, cerkiew przy obecnym Placu Konstytucji 3 Maja w Radomiu, cerkiew w Siedlcach, rozbudowano cerkiew Wszystkich Świętych w Piotrkowie Trybunalskim. Okres I wojny światowej to dla Kościoła prawosławnego na ziemiach polskich czas bieżeństwa. Mianem tym określa się wielki exodus ludności prawosławnej w głąb Imperium Rosyjskiego, związany z działaniami I wojny światowej. W latach 1915–1917 na terenach objętych uchodźstwem Cerkiew prawosławna praktycznie nie funkcjonowała.

Autokefalizacja Kościoła prawosławnego w Polsce[edytuj]

Od momentu odzyskania niepodległości przez Polskę, rządzący krajem dążyli do uniezależnienia się Kościoła prawosławnego w Polsce od patriarchy Moskwy i uzyskania przezeń autokefalii[17]. 12 lutego i 13 kwietnia 1920 przedstawiciele Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego konsultowali się z prof. Władysławem Abrahamem, kanonistą z Uniwersytetu Lwowskiego, w sprawie możliwego porozumienia z biskupami prawosławnymi, w których jurysdykcji pozostawały ziemie polskie. Konferencje te zdecydowały, że kontaktowanie się z biskupami jest przedwczesne z powodu płynności wschodniej granicy kraju. Zgodzono się jednak na konieczność szybkiego uniezależnienia polskiego prawosławia od prawosławia rosyjskiego[18]. W tym okresie, w związku z powrotami duchownych z bieżeństwa, hierarchia prawosławna na ziemiach polskich zaczynała dopiero się organizować. Władze polskie w 1920 wydały biskupowi białostockiemu Włodzimierzowi (Tichonickiemu) zezwolenie na objęcie również godności locum tenens eparchii grodzieńskiej oraz warszawskiej[19]. Cofnęły jednak tę decyzję (w odniesieniu do eparchii warszawskiej), gdy zorientowały się w prorosyjskich poglądach biskupa. Zastąpił go przybyły z Rzymu arcybiskup miński i turowski Jerzy (Jaroszewski), przychylnie odnoszący się do ewentualnej autokefalizacji Kościoła prawosławnego w Polsce[20]. Dołączył on do biskupów, którzy nie udali się na bieżeństwo, bądź zdążyli z niego wrócić: biskupa krzemienieckiego Dionizego, pińsko-nowogrodzkiego Pantelejmona, bielskiego Sergiusza oraz białostockiego i grodzieńskiego Włodzimierza. Zdania w kwestii autokefalii były wśród nich podzielone. Wszyscy biskupi byli narodowości rosyjskiej, w związku z tym – nie licząc metropolity Jerzego – tylko Dionizy i Pantelejmon przychylnie odnieśli się do koncepcji autokefalizacji. Stąd dalsze kontakty rządowe były utrzymywane tylko z nimi, z pominięciem pozostałej grupy hierarchów[20]. 16 września 1921 biskupi uznali metropolitę Jerzego za swojego zwierzchnika i zobowiązali się do podjęcia starań na rzecz uzyskania autokefalii od patriarchy Moskwy, zgodnie z prawem kanonicznym[20]. Mimo tego arcybiskup wileński i litewski Eleuteriusz (Bogojawlenski) osobiście sprzeciwiał się decyzjom metropolity Jerzego w tej sprawie, odmawiał wymieniania jego imienia w czasie nabożeństw, jak również propagował w swojej diecezji opór wobec postanowień metropolity.

14 października 1921 planowany był zjazd wszystkich biskupów, który miał ostatecznie ustalić kierunek działania władzy świeckiej i kościelnej w sprawie autokefalii. Nie doszedł on jednak do skutku z powodu nieprzybycia hierarchów nieprzychylnych usamodzielnieniu się Kościoła prawosławnego w Polsce, Włodzimierza i Pantelejmona, który zmienił swoje dotychczasowe stanowisko w tej sprawie[20][21]. Dopiero w styczniu roku następnego zebrał się sobór biskupów w pełnym składzie, jednak przeprowadzona na nim dyskusja nie popchnęła naprzód kwestii przyszłej pozycji Kościoła[21]. Mimo tego Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego wprowadziło Tymczasowe przepisy o stosunku rządu do Kościoła prawosławnego w Polsce na mocy zarządzenia, bez zgody wszystkich biskupów i nie wskazując w ogóle na pozycję Kościoła w stosunku do innych struktur prawosławnych[21].

Patriarcha Moskwy Tichon był zdecydowanie przeciwny autokefalizacji Kościoła w Polsce. Zdaniem Papierzyńskiej-Turek pragnął on za wszelką cenę utrzymać Rosyjski Kościół Prawosławny w przedrewolucyjnym kształcie, mimo zmian na mapie politycznej[21]. Mimo tego 15 września 1921 zgodził się na nadanie arcybiskupowi Jerzemu tytułu Egzarchy Patriarszego Kościoła Prawosławnego w Państwie Polskiem, zaś w styczniu roku następnego – na podniesienie go do godności metropolity, zezwalając na szeroką autonomię podległych mu struktur i odstępując od starań o przyjazd do Polski wyznaczonego wcześniej na katedrę warszawską arcybiskupa Serafima (Cziczagowa)[22]. Jednak Synod Biskupów Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego przesłał również do MWRiOP projekt statutu przyszłego Kościoła w Polsce, zachowującego podległość prawosławia w Polsce wobec Moskwy[23]. W późniejszej korespondencji z metropolitą Jerzym i w rozmowach z posłem polskim w Moskwie patriarcha Tichon twierdził, że autokefalizacja prawosławia polskiego nie jest niemożliwa. Trudnością miał być jedynie brak warunków dla zwołania soboru biskupów Kościoła Rosyjskiego, który miałby ją nadać. W rezultacie polski rząd stwierdził brak dobrej woli patriarchy[24]. Tichonowi przypisywano również – na podstawie prasy emigracyjnych organizacji rosyjskich – wypowiedź, w której swoje wahania w sprawie autokefalii uzasadniał specyficzną strukturą narodowościową ewentualnego przyszłego Kościoła. Tichon wiedział bowiem, że Polacy byli w większości członkami Kościoła katolickiego, zaś wiernymi Kościoła prawosławnego zostałyby głównie wschodniosłowiańskie mniejszości narodowe[24].

Prawosławie było drugim co do wielkości wyznaniem w kraju. Absolutną większość prawosławni stanowili w województwach poleskim, wołyńskim i nowogródzkim. Politykę wyznaniową II RP cechowała jednak głęboka nieufność wobec prawosławia, które traktowano jak dawną instytucję zaborczą. Z inicjatywy władz państwowych Kościół prawosławny w Polsce rozpoczął starania o autokefalię, która została mu udzielona przez Patriarchat Konstantynopolitański 13 listopada 1924. Patriarchat Moskiewski nigdy nie uznał tej autokefalii, jego zdaniem ogłoszonej z naruszeniem zasad kanonicznych. Jerzy (metropolita warszawski i całej Polski) został w 1923 zamordowany przez przeciwnika autokefalii archimandrytę Smaragda (Łatyszenkę) jako protest przeciw dążeniom metropolity do autokefalii kościoła prawosławnego w Polsce. Jego następcą został Dionizy. Rozebrano monumentalne cerkwie w Warszawie i Kaliszu, natomiast cerkwie w Radomiu i Siedlcach przebudowano na rzymskokatolickie kościoły garnizonowe. Przy Uniwersytecie Warszawskim działało od 1925 Studium Teologii Prawosławnej.

W 1926 starokatolicki duchowny, ks. Andrzej Huszno konwertował wraz ze swoją parafią w Dąbrowie Górniczej na prawosławie zakładając Polski Narodowy Kościół Prawosławny – Kościół autonomiczny w ramach PAKP. Dołączyło do niego kilka parafii, liczba wiernych należących do Polskiego Narodowego Kościoła Prawosławnego wynosiła ok. 1500 osób. Wierni wyznawali prawosławną teologię, ale zachowali liturgię łacińską. Nabożeństwa były sprawowane w języku polskim. Polski Narodowy Kościół Prawosławny zanikł po rozpoczęciu II wojny światowej.

Ograniczanie wpływów Kościoła prawosławnego przybierało w II Rzeczypospolitej formę różnorodnych szykan administracyjnych. W okresie międzywojennym miały miejsce trzy fale rewindykacji świątyń prawosławnych, które były niszczone lub przekazywane Kościołowi rzymskokatolickiemu, propagującemu jednocześnie działalność neounijną. Argumentowano to czasem tym, że niektóre z tych świątyń były wcześniej kościołami katolickimi. W latach 1918–1939 Kościół prawosławny stracił około 500 cerkwi. Z tej liczby na kościoły katolickie wyświęcono 137 świątyń, 104 zamknięto, a – w samym tylko okresie od maja do lipca 1938 – 91(127[25]) zburzono.

Żołnierze prawosławni stanowili jedną siódmą Wojska Polskiego[26]. We wrześniu 1939 naczelny kapelan Wojska Polskiego wyznania prawosławnego płk. Szymon Fedorońko trafił do radzieckiej niewoli i był więziony w obozie w Kozielsku. Zginął w Katyniu[27]. Jego trzech synów zginęło także jako polscy żołnierze, a rodzinę upamiętnia kamień koło soboru w Warszawie. Wielu żołnierzy prawosławnych zginęło pod Lenino i Monte Cassino. W II Korpusie służyło 3 kapelanów i 2342 wiernych wyznania prawosławnego. Św. Grzegorz Peradze zginął w obozie Auschwitz-Birkenau w 1942.

Po rozpoczęciu II wojny światowej i podbiciu Polski przez III Rzeszę, 27 listopada 1939 władze nazistowskie odsunęły metropolitę Dionizego od zarządzania Cerkwią i uwięziły w areszcie domowym w Otwocku. W tym czasie okupant podporządkował Cerkiew kierownictwu zagranicznego biskupa Serafima (Lade) z Berlina. 23 września 1940 odzyskał wolność i swe prawa, ale po podpisaniu zobowiązania o lojalności Generalnemu Gubernatorstwu. Dzięki temu jeszcze w czasie wojny wyświęcił dwóch biskupów oraz pobłogosławił utworzenie Ukraińskiej Prawosławnej Cerkwi na Wołyniu. Pod okupacją niemiecką działały seminaria prawosławne w Warszawie (1942–1944) i w Chełmie (1943–1944). 1 sierpnia 1944 Niemcy rozstrzelali koło soboru w Warszawie kilkunastu studentów Prawosławnego Seminarium Duchownego i pracowników internatu[28].

Po II wojnie światowej Kościół prawosławny stanął w obliczu nowych problemów. Poważne skutki miały dla niego zwłaszcza powojenne przesiedlenia ludności na mocy układów PKWN z Ukraińską i Białoruską SRR, a także związane z Akcją „Wisła”. Niemal całkowicie oczyszczono wtedy środkowo- i południowo-wschodnie obszary państwa z ludności prawosławnej. Kościół prawosławny odczuł też zaostrzenie polityki wyznaniowej po 1948, kiedy ówczesny metropolita Dionizy został uwięziony. 22 czerwca 1948 Kościół prawosławny w Polsce otrzymał autokefalię od Patriarchatu Moskiewskiego, co związane było z koniecznością zrzeczenia się autokefalii otrzymanej od Patriarchatu Konstantynopola w 1924.

Obecnie Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny liczy ponad 500 tysięcy wiernych (z diasporą – ok. 600 tysięcy), zamieszkujących w przeważającej części na obszarze byłego województwa białostockiego, zwłaszcza w Białymstoku oraz powiatach: białostockim, bielskim, hajnowskim, siemiatyckim i sokólskim. W 2014 posiadał w Polsce 437 świątyń[29]. Kościół jest członkiem Światowej Rady Kościołów i Polskiej Rady Ekumenicznej.

Ogólnopolskim prawosławnym miesięcznikiem społeczno-religijnym jest Przegląd Prawosławny.

Stosunek państwa polskiego do Kościoła prawosławnego reguluje ustawa z dnia 4 lipca 1991 o stosunku Państwa do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego[30], która uchyliła dekret Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 18 listopada 1938 o stosunku Państwa do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego[31] oraz ustawę z dnia 23 czerwca 1939 o uregulowaniu stanu prawnego majątków Kościoła Prawosławnego[32]. Na podstawie ustawy działa Komisja Regulacyjna do Spraw Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego prowadząca postępowanie regulacyjne w sprawach związanych z majątkiem Kościoła prawosławnego w Polsce.

Decyzją Świętego Soboru Biskupów, 15 czerwca 2014 ujednolicono w Kościele kalendarz liturgiczny – od tego dnia we wszystkich parafiach obowiązuje stary styl (tam gdzie zaistnieje taka potrzeba, dopuszcza się odprawianie nabożeństw według nowego stylu)[33].

8 lutego 2015 rozpoczęła działalność polska parafia prawosławna[34] w Brukseli. Placówka należy administracyjnie do Patriarchatu Konstantynopola, natomiast jej proboszcz jest duchownym Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego[35].

Duchowni[edytuj]

Najwyższą hierarchię kościelną stanowią biskupi, którzy w słowiańskiej tradycji nazywani są również z grecka archijerejami. Na czele Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego stoi metropolita (obecnie metropolita Sawa). Niższy stopień duchowieństwa stanowią księża, nazywani jerejami. Zasłużeni duchowni mogą uzyskać tytuł protojereja. Księża mogą wchodzić w związek małżeński przed przyjęciem święceń. Po ich przyjęciu nie jest to już możliwe. Jeżeli duchowny zdecydował się zostać mnichem określa się go mianem hieromnicha (jeromonacha). Monach to określenie często używane w stosunku do prawosławnych zakonników. Zasłużonym hieromnichom może zostać nadana godność ihumenów lub archimandrytów, która w przeszłości wiązała ze zwierzchnictwem nad monasterem, obecnie może być jedynie tytułem honorowym. Niższymi duchownymi są diakoni. Zasłużeni diakoni mogą uzyskać miano protodiakona. Mnisi posiadający święcenia diakońskie to hierodiakoni.

Duchowni kształcą się w powstałym w 1951 Prawosławnym Seminarium Duchownym w Warszawie (początkowo było to Prawosławne Liceum Teologiczne). W 1957 powołano Sekcję Prawosławną w Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej, która zajęła się kształceniem dla Kościoła wykwalifikowanej kadry naukowej.

Administracja Kościoła[edytuj]

Językiem liturgicznym w niemal wszystkich parafiach Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego jest cerkiewnosłowiański. Wszystkie ważniejsze nabożeństwa zostały jednak przetłumaczone także na język polski. Wyjątek stanowią parafia Świętych Cyryla i Metodego we Wrocławiu oraz punkt duszpasterski św. Męczennika Grzegorza Peradze w Warszawie, w których językiem liturgicznym jest polski. Język polski w trakcie nabożeństw bywa również używany m.in. w parafii św. Mikołaja w Gdańsku[36], parafii św. Mikołaja w Szczecinie[37], parafii św. Jana Teologa w Terespolu, a także w cerkwiach Białegostoku. W większości parafii diecezji przemysko-gorlickiej używany jest język cerkiewnosłowiański z wymową ukraińską, co jest symbolicznym nawiązaniem do składu narodowościowego tamtejszych wspólnot. W Brazylii nabożeństwa sprawowane są po portugalsku.

We władaniu Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego znajdują się dwie wyższe szkoły teologiczne (Wyższe Prawosławne Seminarium Duchowne w Warszawie oraz Sekcja Prawosławna Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej). Ponadto Kościół kształci potrzebne sobie kadry w Policealnym Studium Ikonograficznym[c] w Bielsku Podlaskim i Prawosławnym Studium Psalmistów i Dyrygentów Cerkiewnych[d] w Hajnówce. W marcu 1999 powstała Katedra Teologii Prawosławnej na Uniwersytecie w Białymstoku. Od 2004 przy monasterze Zwiastowania Przenajświętszej Bogurodzicy i św. Jana Teologa w Supraślu działa Akademia Supraska[38].

Działalność dobroczynna Kościoła prowadzona jest poprzez Prawosławny Ośrodek Miłosierdzia Eleos, funkcjonujący od 1996. Szeroką i różnorodną działalność wśród młodzieży prowadzi Bractwo Młodzieży Prawosławnej, którego struktury obecne są we wszystkich krajowych diecezjach Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Władze kościelne[edytuj]

Najwyższą władzę Kościoła stanowi Święty Sobór Biskupów. Na czele Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego stoi metropolita warszawski i całej Polski.

Zobacz też[edytuj]

Uwagi

  1. W 2016.
  2. W 2015, po zamknięciu monasteru w Ujkowicach.
  3. Utworzonym w 1991.
  4. Utworzonym w 1996.

Przypisy

  1. a b Główny Urząd Statystyczny, Mały Rocznik Statystyczny Polski 2014, Warszawa 2014, tab. 22(82), s. 134
  2. Karolina Lanckorońska, Studies on the Roman-Slavonic Rite in Poland, Rzym 1961.
  3. A. Mironowicz, Kościół prawosławny w państwie Piastów i Jagiellonów, Uniwersytet w Białymstoku, Białystok 2003, s. 46-47.
  4. Dariusz Andrzej Sikorski, Kościół w Polsce za Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Rozważania nad granicami poznania historycznego, Wydawnictwo Uniwersytetu Adama Mickiewicza, Poznań 2011
  5. Przynależność polityczna i kościelna ziem południowej Polski w X wieku, w: D.A. Sikorski, Początki Kościoła w Polsce, Wyd. PTPN Poznań 2012, www.academia.edu [dostęp 2016-06-21].
  6. A. Mironowicz, Kościół prawosławny w państwie Piastów i Jagiellonów, Uniwersytet w Białymstoku, Białystok 2003, s. 34-35.
  7. A. Mironowicz, Kościół prawosławny w państwie Piastów i Jagiellonów, Uniwersytet w Białymstoku, Białystok 2003, s. 36-42.
  8. A. Mironowicz, Kościół prawosławny na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2005, ISBN 83-7431-046-4, s.14-15
  9. Stanisław Rosik, Przemysław Wiszewski, Poczet polskich królów i książąt, s. 927.
  10. Stanisław Żochowski, Unia brzeska w Polsce XVII wieku, Londyn 1988, s. 27.
  11. Tomasz Kempa, Sprawa zabójstwa wójta kijowskiego Teodora Chodyki przez Kozaków. Przyczynek do wyjaśnienia sytuacji na Kijowszczyźnie w przededniu powstania kozackiego 1625 r. (publikacja źródeł), w: Między zachodem a wschodem, Toruń, 2003, t. II, s.291.
  12. Stanisław Żochowski, Unia brzeska w Polsce XVII wieku, Londyn 1988, s. 76-77.
  13. W. Mokry, Stosunek państwowych i cerkiewnych władz moskiewskich do ukraińskiej Cerkwi prawosławnej i unickiej w wiekach XVII-XX [w:] red. R. Łużny, F. Ziejka, A. Kępiński, Unia brzeska. Geneza, dzieje i konsekwencje w kulturze narodów słowiańskich Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „UNIVERSITAS”, Kraków 1994, ISBN 83-7052-220-3, s.85
  14. Zofia Zielińska, Polska w okowach „systemu północnego” 1763-1766, Kraków 2012, s. 53.
  15. Richard Butterwick, Polska rewolucja a Kościół katolicki 1788-1792, Kraków 2012, ss.157–158.
  16. . Stefan Zembrzuski, Rosja i Królestwo Polskie. Stosunki prawno-państwowe od r. 1815 do 1832, w: „Przegląd Prawa i administracji” R. 1904, t. XXIX, cz. I, s. 907.
  17. M. Papierzyńska-Turek, Między tradycją a rzeczywistością. Państwo wobec prawosławia 1918-1939, s.103-105
  18. M. Papierzyńska-Turek, Między tradycją..., s.105
  19. M. Papierzyńska-Turek, Między tradycją..., s.105-106
  20. a b c d M. Papierzyńska-Turek, Między tradycją..., s.106
  21. a b c d M. Papierzyńska-Turek, Między tradycją..., s.107
  22. M. Papierzyńska-Turek, Między tradycją..., s.108
  23. M. Papierzyńska-Turek, Między tradycją..., s.108-109
  24. a b M. Papierzyńska-Turek, Między tradycją..., s.110
  25. 70 rocznica akcji burzenia cerkwi prawosławnych na Chełmszczyźnie i Południowym Podlasiu
  26. Prawosławie od tysiąca lat wzbogaca Polskę – Opinie, Prawosławie, Religia -Kraj – Polska, wiadomości, informacje, polityka, fakty, gospodarka- se.pl
  27. Kapelani II Rzeczypospolitej
  28. Michał Bołtryk, Przy Cyryla i Metodego, Przegląd Prawosławny
  29. Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2014, GUS ZWS, Warszawa 2014, s.197
  30. Dz. U. z 1991 r. Nr 66, poz. 287
  31. Dz. U. z 1938 r. Nr 88, poz. 597
  32. Dz. U. z 1939 r. Nr 57, poz. 370
  33. Serwis Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego – Zmiana kalendarza liturgicznego [dostęp: 16.06.2014.]
  34. Serwis Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego – Polska Parafia Prawosławna pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Brukseli
  35. Serwis Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego – Bruksela: Pierwsza polska parafia prawosławna za granicą [dostęp: 11.02.2015.]
  36. Oficjalna strona parafii prawosławnej św. Mikołaja w Gdańsku – Liturgia język polski
  37. Parafia Św. Mikołaja w Szczecinie
  38. Strona Akademii Supraskiej
  39. spis parafii diecezji białostocko-gdańskiej

Linki zewnętrzne[edytuj]