Cesarz Wszechrusi

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Cesarz Wszechrusi, Cesarzowa Wszechrusi (w przedrewolucyjnym języku rosyjskim: Императоръ Всероссійскій, Императрица Всероссійская) – tytuł monarchy Imperium Rosyjskiego w latach 1721–1917.

Tytuł cesarza został wprowadzony w związku ze zwycięstwem w wojnie północnej i był adaptacją tytułu carskiego na podstawie przyjętego w Europie systemu tytulatur. Dodatek „Wszechrusi” używany był w tytułach rosyjskich władców od czasów Wielkich Książąt Włodymierskich.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Tytuł Cesarza Wszechrusi został wprowadzony za panowania Piotra I Wielkiego. Po zwycięstwie w wojnie północnej i podpisaniu pokoju w Nystad we wrześniu 1721 r. Senat i Synod postanowili wręczyć Piotrowi tytuł Cesarza Wszechrusi wraz z następującym sformułowaniem: „Jak zazwyczaj od rzymskiego Senatu za wybitne uczynki cesarzy takie tytuły były publicznie przynoszone w darze i wpisywane w statutach dla wiecznej pamięci”[1][2][3].

22 października (2 listopada) 1721 roku Piotr I przyjął tytuł[4]. Prusy i Holandia uznały nowy tytuł Cesarza Rosyjskiego natychmiast, Szwecja w 1723 r., Turcja w 1739 r., Wielka Brytania i Austria w 1742 r., Francja w 1745 r., Hiszpania w 1759 r. i wreszcie Rzeczpospolita w 1764 r. W związku z tym państwo rosyjskie stało się znane jako Imperium Rosyjskie[5].

5 (16) lutego 1722 roku Piotr wydał Dekret o sukcesji, w którym zniósł pradawny zwyczaj przejęcia tronu przez bezpośrednich potomków po męskiej linii, ale pozwolił mianować na następcę dowolną uczciwą osobę z woli monarchy.

5 (16) kwietnia 1797 r. Paweł I ustanowił nową kolejność dziedziczenia. Odtąd kolejność dziedziczenia tronu rosyjskiego, a również powiązanego z nim polskiego i finlandzkiego, opierała się na zasadzie pierworództwa, czyli poprzez zastępowanie starszych z rodu potomkami w przypadku śmierci lub abdykacji tych pierwszych w momencie dziedziczenia. W przypadku braku spadkobierców w linii prostej tron przechodził do spadkobierców z linii bocznych. W obrębie każdej linii (prostej lub bocznej) bardziej preferowani byli mężczyźni niż kobiety, a męskie linie boczne były przywoływane przed żeńskimi. Objęcie tronu przez powołanego ograniczało go do wyznawania wiary prawosławnej. Pełnoletniość panującego cesarza (i spadkobiercy) rozpoczynała się w wieku 16 lat, do tego wieku (jak również w innych przypadkach niezdolności), jego władzę sprawował namiestnik, którym mógł zostać (jeśli nie było osoby wyznaczonej przez panującego wcześniej cesarza) żyjący ojciec lub matka cesarza, a w przypadku ich braku- najbliższy pełnoletni dziedzic.

Wszyscy rządzący Rosją cesarze należeli do tej samej rodziny cesarskiej – Romanowów, którego pierwszy przedstawiciel stał się monarchą w 1613 roku. Od 1761 r. władzę sprawowali potomkowie córki Piotra I – Anny i księcia Holstein-Gottorpskiego Karola Fryderyka, którzy po męskiej linii pochodzili z Holstein-Gottorpów (gałąź dynastii Oldenburgskiej), i w literaturze genealogicznej ci przedstawiciele Domu Romanowów, począwszy od Piotra III, noszą nazwisko Holstein-Gottorp-Romanow.

Po abdykacji 2 marca (15 marca) 1917 r. cesarza Mikołaja II w imieniu swoim i swojego syna Carewicza Aleksego, i abdykacji 3 marca tego samego roku jego brata Michała i odmowy „przyjęcia Najwyższej Władzy”, Imperium przestało istnieć. 1 września 1917 r. Rząd Tymczasowy ogłosił Rosję republiką.

Uprawnienia i status prawny[edytuj | edytuj kod]

Artykuł 1 Zasadniczych ustaw państwowych Cesarstwa Rosyjskiego w obowiązującej do 1906 r. redakcji, stwierdzał, że „Cesarz Wszechrosji jest monarchą absolutnym i nieograniczonym. Być posłusznym jego władzy nie tylko ze strachu, ale także ze względu na swoje sumienie, sam Bóg nakazuje”. Terminy „absolutny” i „nieograniczony”, które są zbieżne w swoim znaczeniu, wskazują, że wszystkie funkcje prawotwórczej władzy państwowej, zasadnych działań w ramach prawa (wykonawczego) i wymiaru sprawiedliwości są przeprowadzane niepodzielnie i bez obowiązkowego udziału innych instytucji przez głowę państwa, która przekazuje wykonanie niektórych z tych funkcji do określonych organów, działających w jej imieniu i pod jej władzą (art. 81).

Na tej podstawie art. 1 charakteryzuje Rosję jako państwo o monarchicznej (absolutystycznej) formie rządu.

23 kwietnia 1906 r. do Zasadniczych ustaw zostały wprowadzone poprawki w związku z wydaniem przez rosyjskiego Cesarza Mikołaja II w dniu 6 sierpnia 1905 r. Manifestu o utworzeniu Dumy Państwowej, 17 października 1905 r. Manifestu „O poprawie porządku państwowego” i 20 lutego 1906 r. O reorganizacji Rady Państwa. W nowym wydaniu Zasadniczych ustaw państwowych Cesarstwa Rosyjskiego poprzedni artykuł 1 stał się artykułem 4 i zachowując autokrację i supremację, został jednocześnie pozbawiony zapisu o nieograniczoności władzy. W nowym tekście stwierdzono, że „najwyższa władza absolutna należy do Wszechrosyjskiego Cesarza. Być posłusznym Jego władzy nie tylko ze strachu, ale także z powodu sumienia, sam Bóg nakazuje.” Rosja stała się monarchią dualistyczną.

Tym samym Zasadnicze ustawy zostały uzupełnione postanowieniami, które „bardziej precyzyjnie rozgraniczały zakres nierozerwalnie należącej do nas władzy urzędowej, a władzy ustawodawczej”, i opisywały uprawnienia monarchy (wcześniej nie było to konieczne ze względu na nieograniczoną władzę imperialną, patrz wyżej). Cesarz teraz sprawował władzę ustawodawczą „w jedności z Radą Państwową i Dumą Państwową” (art. 7). On zatwierdzał ustawy, a bez jego zatwierdzenia żadna ustawa nie mogła wejść w życie (art. 9); cesarzowi przyznano prawo inicjatywy ustawodawczej w odniesieniu do wszystkich ustaw i wyłączne prawo w odniesieniu do kontroli Zasadniczych ustaw (art. 8). Władza wykonawcza w kraju („Władza zarządzania w całej jej objętości”) całkowicie należała do cesarza, przy czym głowa państwa sprawowała ją bezpośrednio, a w zarządzaniu jednostkami podporządkowanymi pewien stopień władzy był przez niego powierzony, zgodnie z prawem, podległym miejscom i osobom, działającym w jego imieniu i zgodnie z jego poleceniami (art. 10). W trybie najwyższej władzy cesarz wydawał, zgodnie z ustawami, dekrety „dotyczące organizacji i funkcjonowania różnych części administracji państwowej”, a także rozporządzenia niezbędne do egzekwowania prawa.

Cesarz był najwyższym przywódcą wszystkich stosunków zagranicznych Rosji i określał kierunek polityki międzynarodowej kraju (art. 12), wypowiadał wojnę i zawierał pokój, oraz umowy z zagranicznymi państwami (art. 13). Ponadto, zgodnie z artykułem 14, cesarz był „suwerennym przywódcą” Rosyjskich Sił Zbrojnych, był on naczelnym dowódcą wszystkich lądowych i morskich sił zbrojnych państwa rosyjskiego oraz posiadał wyłączne prawo do wydawania dekretów i poleceń „do wszystkiego, co dotyczy porządku sił zbrojnych i obrony państwa rosyjskiego”, a także ustanawiania ograniczeń w zakresie prawa pobytu i nabywania nieruchomości w miejscowościach, które stanowią obszary pańszczyźniane i warownie dla armii i floty. Cesarz ogłaszał stan wojskowy lub wyjątkowy na danym terenie (art. 15). Posiadał także prawo do wytłaczania monety i ustalania jej wyglądu (art. 16).

Zgodnie z art. 17, cesarz mianował i odwoływał przewodniczącego i członków Rady Ministrów, głównych przełożonych poszczególnych jednostek, a także innych urzędników, jeżeli dla tych ostatnich nie było innej procedury mianowania i odwoływania. W odniesieniu do osób znajdujących się na stanowiskach państwowych cesarz ustanawiał ograniczenia wynikające z wymogów służby państwowej (art. 18). Przydzielał nagrody i prawa majątkowe, a także ustalał warunki i tryb przyznawania nagród państwowych (Art. 19).

Cesarz wydawał bezpośrednio dekrety i rozporządzenia zarówno w odniesieniu do jego własności osobistej, jak i w odniesieniu do własności cesarskiej (przypisanej nie do określonego monarchy, lecz do cesarza jako głowy państwa, majątek ten nie mógł być przekazany w spadku, przekazany do podziału i podlegać innym rodzajom rozporządzania mieniem). Zarówno te, jak i inne majątki były zwolnione z podatków i opłat (art. 20). Do monarchy, jako władcy cesarskiego domu, przynależały, zgodnie z Ustawą o sukcesji, zarządzenia odnośnie nieruchomości udzielnych; określały strukturę i stan instytucji podległych ministrowi dworu cesarskiego, a także procedurę zarządzania nimi. (art. 21).

W imieniu cesarza sprawowana była władza sądownicza w państwie (art. 22), jemu również przynależało prawo do ułaskawiania „i ogólnie rzecz biorąc, ułaskawianie w szczególnych przypadkach, które nie podlegały ogólnemu prawu, gdy nie narusza to niczyich chronionych przez prawo interesów i praw obywatelskich” (art. 23).

Artykuł 23 Zasadniczych ustaw przewidywał akceptację dekretów i zarządzeń cesarza przez przewodniczącego Rady Ministrów lub przez podległego ministra, albo przez głównego zarządcę osobnej jednostki i ogłaszanie ich przez Senat Rządzący.

Cesarze Wszechrusi[edytuj | edytuj kod]

Daty panowania Władca Portret władcy Rodzice Urodzony Zmarł
1721–1725 Piotr I Wielki Peter der-Grosse 1838.jpg Aleksy I Michałowicz, Natalia Naryszkina 30 maja/9 czerwca 1672[a] 28 stycznia/8 lutego 1725[a]
1724/1725[b]–1727 Katarzyna I Aleksjejewna[c] Empress Catherine I -c.1724 -2.jpg Samuel Skowroński, prawd. Dorota Hann 15 kwietnia 1684 17 maja 1727
1727–1730 Piotr II Aleksiejewicz Peter II of Russia by Vedekind (1730s, Samara).jpg Aleksy, Zofia Szarlotta 12 października/23 października 1715[a] 18 stycznia/29 stycznia 1730[a]
1727–1730 Anna i Elżbieta Piotrowna
– regentki Piotra II
No image.svg Piotr I Wielki, Katarzyna I
1730–1740 Anna Iwanowna Romanowa[d] Louis Caravaque, Portrait of Empress Anna Ioannovna (1730).jpg Iwan V, Praskowia Fiodorowna Sałtykowa 23 stycznia 1693[e] 17 października 1740
1740–1741
obalony
Iwan VI Antonowicz z dynastii Welfów Ivan6russia1740.jpg książę Antoni Ulryk von Braunschweig-Wolfenbüttel, Anna Leopoldowna 23 sierpnia 1740 16 lipca 1764
1740–1741 Anna Leopoldowna – regentka Iwana VI Anna Leopoldovna by Wedekind.jpg Karol Leopold Mecklenburg-Schwerin, Katarzyna Iwanowna 18 grudnia 1718 19 marca 1746
1741–1762 Elżbieta Piotrowna Carle Vanloo, Portrait de l’impératrice Élisabeth Petrovna (1760).jpg Piotr I Wielki, Katarzyna I 29 grudnia 1709 5 stycznia 1762
1762 Piotr III Fiodorowicz Coronation portrait of Peter III of Russia -1761.JPG Karol Fryderyk von Holstein, Anna 21 lutego 1728 17 lipca 1762
1762–1796 Katarzyna II Wielka z dynastii askańskiej Catherine II by F.Rokotov after Roslin (1780s, Hermitage) 2.jpg Christian August von Anhalt-Zerbst, Joanna Elżbieta von Holstein 2 maja 1729 17 listopada 1796
1796–1801 Paweł I Piotrowicz Borovikovsky Pavel I.jpg Piotr III Fiodorowicz, Katarzyna II Wielka 20 września/1 października 1754[a] 11/23 marca 1801[a]
1801–1825 Aleksander I Pawłowicz Alexander I by S.Shchukin (1809, Tver).png Paweł I Romanow, Maria Fiodorowna 12/23 grudnia 1777[a] 19 listopada/1 grudnia 1825[a]
1825 Konstanty I Pawłowicz[f] Constantine Pavlovich by P.E.Rockstuhl (c.1809, Hermitage).jpg Paweł I Romanow, Maria Fiodorowna 27 kwietnia/8 maja 1779[a] 14/27 czerwca 1831[a]
1825–1855 Mikołaj I Pawłowicz Botman - Emperor Nicholas I.jpg Paweł I Romanow, Maria Fiodorowna 6 lipca 1796 2 marca 1855
1855–1881 Aleksander II Mikołajewicz Alexander II of Russia by N.Lavrov (1868, Museum of Artillery).jpg Mikołaj I, Aleksandra Fiodorowna 29 kwietnia 1818 13 marca 1881
1881–1894 Aleksander III Romanow Kramskoy Alexander III.jpg Aleksander II, Maria Aleksandrowna 26 lutego/10 marca 1845[a] 20 października/1 listopada 1894[a]
1894–1917 Mikołaj II Aleksandrowicz – abdykował 1 marca[g] Nicholas II of Russia painted by Earnest Lipgart.jpg Aleksander III, Maria Fiodorowna 6 maja/18 maja 1868[a] 16/17 lipca 1918[a]
1917 Michał II Aleksandrowicz – zrzekł się tronu 2 marca[h] Mihail II.jpg Aleksander III, Maria Fiodorowna 22 listopada 1878 według kalendarza juliańskiego 13 lipca 1918

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j k l m n Pierwsza data według kalendarza juliańskim/druga według gregoriańskiego.
  2. Współwładczyni od 1724, samodzielnie rządy od śmierci męża w 1725.
  3. Aleksandr Mienszykow sprawował realną władzę w kraju w imieniu cesarzowej Katarzyny I.
  4. Ernest Jan Bühren sprawował realną władze w kraju w imieniu cesarzowej Anny, a po jej śmierci został regentem Iwana VI w 1740.
  5. Według innych źródeł ur. 28 stycznia 1693.
  6. W 1823 roku zrezygnował z praw do tronu rosyjskiego, przysługujących mu na wypadek śmierci starszego brata. Przyczyną rezygnacji był ślub w 1820 z polską hrabianką Joanną Grudzińską. Akt rezygnacji był utrzymywany w tajemnicy. Niemniej w 1825, po śmierci Aleksandra I, Mikołaj wysłał jednak do niego wiadomość wzywającą do wstąpienia na tron, tytułując go cesarzem Konstantym I. Konstanty odmówił wtedy ponownie, pozostając w Warszawie. Formalnie od 27 listopada do 14 grudnia 1825 był cesarzem Rosji. Nigdy nie objął tronu.
  7. Data według kalendarza juliańskiego. W kalendarzu gregoriańskim jest to 15 marca.
  8. Data według kalendarza juliańskiego. W kalendarzu gregoriańskim jest to 16 marca.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Исторические очерки и рассказы.
  2. История Правительствующего сената за двести лет. 1711–1911 гг. Т. 1 (ros.). Руниверс.
  3. Прошение сенаторов к царю Петру I о принятии им титула «Отца Отечества, императора Всероссийского, Петра Великого» (ros.).
  4. Акт поднесения Государю Царю Петру I титула Императора Всероссийского и наименования: Великого и Отца Отечества // Полное собрание законов Российской империи, с 1649 года. – СПб., 1830. Т. 6: 1720–1722. № 3840. С. 444, 445, 446.
  5. Россія // Большая энциклопедия, 1903.