Chaczkar

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Projekt chaczkaru ormiańskiego poświęconego rzezi Ormian w Turcji w 1915 przy kościele św. Mikołaja w Krakowie

Chaczkar (orm.: Խաչքարkamień krzyż) – ormiańska kamienna stela lub płyta wotywna upamiętniająca szczególne wydarzenia lub osobę.

Chaczkary umieszczane są w:

  • murach świątyń,
  • wejściach grobowców,
  • na rozstajach dróg
  • na cmentarzach

Są ozdobione bogatą ornamentyką z krzyżem ormiańskim oraz napisem upamiętniającym zdarzenie lub fundatora.

Historia chaczkarów[edytuj]

Chaczkar z 1291 r. z klasztoru Goszawank.

Na obszarze Armenii skalne obeliski przy źródłach i obeliski związane z państwem Urartu powstawały jeszcze przed epoką hellenistyczną, a w tej epoce zwyczaj ich stawiania utrwalił się. Na początku IV w. n.e. Armenia przyjęła chrześcijaństwo jako religię panującą i nowo powstające obeliski wykonane w surowym głazie o przypadkowym kształcie zaczęto zdobić wizerunkiem niezdobionego krzyża równoramiennego z rozszerzającymi się, często rozwidlonymi końcówkami ramion. Właściwe chaczkary pojawiają się w V-VII w. n.e. i różnią się od starszych obelisków z krzyżem tym, że krzyż przybiera postać tzw. „skrzydlatego krzyża”, tzn. na wszystkich rozszerzających się wierzchołkach krzyża wykuwano ornamenty roślinne, przechodzące u podstawy krzyża w liście palmowe. Poza tym dominującym materiałem stał się znów kamień (przede wszystkim czerwonawy tuf), a nie drewno jak na początku okresu chrześcijańskiego[1]. Od IX w. blokowi skalnemu, z którego wykonuje się chaczkar nadaje się kształt prostokątnej, pionowo stojącej płyty. Od XII do XIV w. przypada największy rozkwit sztuki wykonywania chaczkarów i wtedy ostatecznie kształtuje się kanon tej formy. Skrzydlaty krzyż staje się nierównoramienny, z dłuższym ramieniem dolnym i zajmuje największą, środkową część płyty i znajduje się w specjalnie wykutej prostokątnej dużej, ale płytkiej niszy. U podstawy krzyża zwykle jest rozeta. Szerokie pasy obramiające z obu boków, z góry i czasami też z dołu niszę tworzą dodatkowe pola, przy czym najszerszy i najbardziej wystający jest górny pas. Wszystkie te elementy są bardzo bogato dekorowane ornamentyką roślinną i/lub figuralną. Na chaczkarze często wykuwano też inskrypcję okolicznościową, upamiętniającą zmarłego lub jakieś wydarzenie[2].

Chaczkary na świecie[edytuj]

Chaczkary powstawały na całym obszarze historycznej Armenii, jednak na wielu obszarach (obecnie azerskich, tureckich) poza obecnym państwem ormiańskim zostały zniszczone, np. stary cmentarz w Dżulfie, na którym było 20 tys. chaczkarów, był niszczony już w okresie komunizmu, po upadku którego zostało 2700 płyt, będących najliczniejszym nagromadzeniem tego typu obiektów na świecie. Cała nekropolia została zniszczona przez Azerów, w tym przez wojsko azerskie w okresie od 1998 do końca 2005 r.[3] Po zniszczeniu tego zabytku największym światowym nagromadzeniem zabytkowych chaczkarów stał się cmentarz w Noratus, obejmujący przeszło 800 sztuk starych płyt, od IX w. n.e.[4]

Chaczkary w Polsce[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Bowsza, s. 66–67.
  2. Bowsza, s. 66–68.
  3. Bowsza s. 68–69.
  4. Bowsza s. 68.
  5. Kawałek Armenii w Gdańsku. [dostęp 1 maja 2016].
  6. Bowsza s. 64.

Bibliografia[edytuj]

  • Bowsza A., Kwitnące krzyże Armenii, „Archeologia Żywa”, 1(63)/2017, s. 64–69.

Linki zewnętrzne[edytuj]