Chatyń

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Chatyń
Хатынь
Ilustracja
Państwo  Białoruska SRR
Data zniszczenia 22 marca 1943
Powód zniszczenia masakra dokonana przez niemieckich okupantów:
Obecnie miejsce pamięci
Położenie na mapie Białorusi
Mapa lokalizacyjna Białorusi
Chatyń
Chatyń
Ziemia54°20′04″N 27°56′37″E/54,334444 27,943611
Strona internetowa
Portal Portal Białoruś
Widok w kierunku głównego pomnika chatyńskiego
Chatyń – symboliczne groby spalonych wsi na Białorusi, których mieszkańcy zostali zamordowani przez nazistów

Chatyń (Хатынь trb. Chatyn´ trl. Hatyn′) – uroczysko w rejonie łohojskim, obwodu mińskiego Białorusi.

Dawniej w tym miejscu położona była wieś, która została spalona wraz z mieszkańcami 22 marca 1943 roku przez niemieckie SS-Sonderkommando Dirlewanger pod przywództwem SS-Sturmbannführera Oskara Dirlewangera oraz 118 Batalion Schutzmannschaftu (niem. Ukrainische Schutzmannschafts Bataillon F/118), złożony z byłych żołnierzy RKKA, którzy po wzięciu do niewoli przez Niemców przeszli na ich stronę[1][2]. Zastępcą szefa sztabu 118. batalionu był wówczas były porucznik Armii Czerwonej Hryhorij Wasiura, skazany w ZSRR w 1986 roku na karę śmierci za kolaborację i zbrodnie wojenne.

Zagłada Chatynia została opisana przez białoruskiego pisarza Alaksandra Adamowicza w Chatyńskiej opowieści (1972) i stanowiła inspirację do powstania filmu fabularnego Idź i patrz (1985) w reżyserii Elema Klimowa[3].

Masakra w Chatyniu[edytuj | edytuj kod]

Rankiem 22 marca dwa oddziały: SS-Sonderkommando Dirlewanger i 118. batalion „czarnej policji” wkroczyły do wioski. Mieszkańcy nie wiedzieli o tym, że tego samego dnia w napadzie na niemiecką kolumnę samochodową w odległości 6 km od Chatynia został zabity kapitan Schutzpolizei Hans Woellke. Niemcy postanowili wziąć odwet na ludności cywilnej, przekonani, że wieśniacy pomagali partyzantom. Wszyscy mieszkańcy, łącznie z osobami starszymi i dziećmi, zostali zaprowadzeni do stodoły; ci, którzy próbowali uciec, zostali natychmiast zastrzeleni. Napastnicy zaryglowali stodołę, obłożyli ją słomą, oblali benzyną i podpalili[4]. W ten sposób śmierć poniosło 149 osób, w tym 75 dzieci poniżej 16. roku życia[5].

Pomnik ofiar[edytuj | edytuj kod]

Chatyń - panorama głównej części kompleksu cmentarnego
Chatyń - panorama głównej części kompleksu cmentarnego
Chatyń. Białoruska tragedia - znaczek pocztowy z 2005
Wieczny płomień pamięci i symboliczne brzozy, napis głosi:
2 miliony 230 tysięcy
Zginął co czwarty
Ofiary faszyzmu. 60 lat wyzwolenia Białorusi od niemiecko-faszystowskich okupantów - białoruska srebrna 20-to rublowa moneta pamiątkowa z 2004 przedstawiająca pomnik w Chatyniu
Jeden z dzwonów pamięci w kształcie komina, wzniesiony w miejscu spalonego domu

Obecnie w Chatyniu znajduje się odsłonięty 5 lipca 1969 roku kompleks monumentalnych pomników poświęconych zamordowanym. Główna figura wykonana z brązu o wysokości 6,1 m przedstawia mężczyznę, który trzyma w rękach martwego chłopca. Przedstawia on prawdziwy fakt związany z mordem chatyńskim - ojciec, 56-letni wioskowy kowal Wosip (Józef) Kamiński, także ranny i poparzony w czasie masakry, po odzyskaniu przytomności rzeczywiście znalazł wśród spalonych zwłok pomordowanych dogorywającego własnego syna, który zmarł na jego rękach.

Miejsce po każdym spalonym domu wioski Chatyń otacza symboliczny fundament. W środku każdego z 26 fundamentów stoi obelisk zwieńczony dzwonem, który symbolizuje komin po spalonej chacie. Pojedyncze dzwony "odzywają się" co 30 sekund, aby uzmysłowić zwiedzającym fakt, że w czasie II wojny światowej co pół minuty ginął jeden obywatel Białorusi.

Jednym z symbolicznych elementów kompleksu cmentarnego są także trzy brzozy zasadzone w formie kwadratu 2x2, w którym w jednym miejscu brakuje drzewa, co symbolizuje fakt śmierci co czwartego mieszkańca Białorusi w czasie II wojny światowej. Białoruś poniosła największe procentowe straty wśród ludności spośród wszystkich państw biorących udział w tej wojnie. Przed brzozami płonie wieczny płomień pamięci.

Zwiedzający, chcąc odczytać napis, który znajduje się na płycie pomnikowej (2 miliony 230 tysięcy. Zginął co czwarty.), muszą się schylić i w ten sposób, nawet nie zamierzając, oddać pokłon pomordowanym. Wśród przywódców państw, którzy odwiedzili Chatyń byli m.in. Richard Nixon, Fidel Castro, Rajiv Gandhi i Jiang Zemin.

Kompleks cmentarny Chatyń upamiętnia także inne masakry wśród ludności cywilnej na Białorusi podczas II wojny światowej. Każdej spalonej i wymordowanej wiosce czy miejscowości poświęcona jest mogiła na symbolicznym „cmentarzu miejscowości”. Specjalna ściana pamięci poświęcona jest ofiarom obozów koncentracyjnych – każda z wnęk tej ściany reprezentuje obozy, gdzie życie straciło co najmniej 20 000 osób.

Kontrowersje[edytuj | edytuj kod]

Istnieje podejrzenie, że wybór Chatynia przez władze ZSRR na miejsce pamięci ofiar wojny, spośród wielu podobnie zniszczonych miejscowości Białorusi, był spowodowany przez podobieństwo nazwy Chatyń do Katyń (w angielskiej transkrypcji z cyrylicy nazwy te różnią się jedną literą: Khatyn i Katyn[6]) i miał służyć odwracaniu uwagi od tematu zbrodni katyńskiej[7] – do chwili obecnej we wszystkich rosyjskich podręcznikach historii jest wspominana zbrodnia w Chatyniu, była ona nagłaśniana również na arenie międzynarodowej (np. poprzez zapraszanie na rocznicowe obchody delegacji zagranicznych i głów państw, m.in. Richarda Nixona)[6]. Rosyjska historyk Natalia Lebiediewa uważa, że chodziło o to, by powiązać w świadomości społecznej zbrodnię katyńską z Niemcami[8].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Zur Geschichte der Ordnungspolizei 1936—1942, Teil II, Georg Tessin, Dies Satbe und Truppeneinheiten der Ordnungspolizei, Koblenz 1957, s. 172-173
  2. Leonid Grenkevich, David Glantz: The Soviet Partisan Movement, 1941–1944: A Critical Historiographical Analysis. London: Routledge, 1999, s. 133–134. ISBN 0-7146-4874-4. (ang.)
  3. Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej, Tom 4, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, 2006, s. 142.
  4. Андрей Сидорчик, Сожженные заживо. Каратели в Хатыни не щадили ни стариков, ни детей, www.aif.ru, 22 marca 2013 (ros.).
  5. Хатынь: история трагедии белорусской деревни, FB.ru (ros.).
  6. a b Benjamin B. Fischer: The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field Studies in Intelligence, Winter 1999–2000
  7. Norman Davies: Europe: A History, Oxford 1996, str. 1005. ​ISBN 0-19-513442-7
  8. Natalia Lebiediewa: Komisja specjalna i jej przewodniczący Burdenko, [w:] Zeszyty Katyńskie (nr 23), Warszawa 2008, s. 95. ​ISBN 978-83-917780-5-0[martwy link]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Per A. Rudling, Terror and Local Collaboration in Occupied Belorussia: The Case of Schutzmannschaft Battalion 118. Part One: Background, Historical Yearbook of the Nicolae Iorga History Institute (Bucharest) 8 (2011): 195–214
  • Per A. Rudling, The Khatyn Massacre in Belorussia: A Historical Controversy Revisited, [w:] Holocaust and Genocide Studies, t. 26, 2012 (1), s. 29–58.???

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]