Chełm (Gdańsk)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Herb Gdańska Chełm
Dzielnica Gdańska
Ilustracja
Państwo  Polska
Województwo  pomorskie
Miasto Gdańsk
Powierzchnia 11,0788 km²
Populacja (2011[1])
• liczba ludności

45 704
• gęstość 4 125 os./km²
Położenie na mapie Gdańska
Położenie na mapie
Portal Portal Polska
Chełm, ul. Biegańskiego
Galeria Chełm
Pasaż Chełmski
Chełm, deptak
Chełm, dolina

Chełm (hist. Nowa Górka, Novogortcze, Wysoka Górka, niem. Stolzenberg) – dzielnica Gdańska znajdująca się historycznie na miejscu Starej Wsi, do 2010 wchodząca w skład dzielnicy Chełm i Gdańsk Południe.

Wieś biskupstwa włocławskiego w województwie pomorskim w II połowie XVI wieku[2].

Położenie administracyjne[edytuj]

Chełm bezpośrednio sąsiaduje z dzielnicami: Wzgórze Mickiewicza, Siedlce, Orunia-Św. Wojciech-Lipce, Ujeścisko-Łostowice.

Chełm nieformalnie dzieli się na Stary Chełm – osiedle robotnicze wybudowane w latach 30. i 40. XX wieku i na Nowy Chełm, czyli pozostałe rejony dzielnicy będące przykładem wielkiego zespołu mieszkaniowego.

W skład dzielnicy Chełm wchodzą także osiedla: Orunia Górna, Cztery Pory Roku, Kolorowe, Moje Marzenie, Maćkowy.

Sąsiednie podjednostki (tylko dla osiedla Chełmu)[edytuj]

Sąsiednie podjednostki (dla dzielnicy Chełm)[edytuj]

Położenie geograficzne[edytuj]

Chełm jest położony na Górnym Tarasie. W całości znajduje się na wzgórzach (wysokość od 50 do 60 m n.p.m.[3]). Jego długość południkowa w najszerszym miejscu to 1,5 km. Szerokość równoleżnikowa w najszerszym miejscu to 2,5 km.

Na północnym zachodzie znajduje się Wzgórze Mickiewicza. Na północy teren obniża się w ku Siedlcom. Na północny wschodzie zaś teren łączy się z Biskupią Górką. Od wschodu na Starych Szkotach znajduje się obniżenie ku Kanałowi Raduni. Od południa znajduje się znaczne obniżenie terenu tworzące jar Oruńskiego Przedmieścia. Od zachodu teren zachowuje mniej więcej swoją wysokość.

Znajdują się tu, przy ulicy Cmentarnej, dwa cmentarze: komunalny (należący niegdyś do kościoła ewangelickiego pw. Zbawiciela (Salwatora) przy Zaroślaku oraz żydowski, odrestaurowany w 2008.

Historia[edytuj]

Do 1516 obszar ten zwany był Nową Górką (nazwa pojawiła się już w 1356) i stanowił (podobnie jak sąsiednia Biskupia Górka) posiadłość biskupów kujawskich. Mieściła się tu wieś i dwór biskupi, niszczone wielokrotnie podczas kolejnych wojen. W 1456 osada pojawiła się w źródłach niemieckich jako Stolzenberg.

Ohel na kirkucie, na tzw. Żydowskiej Górce

Pierwsza pisemna wzmianka o cmentarzu żydowskim pochodzi z 1694, choć mógł on powstać już w XVI wieku. Używany był do pierwszej poł. XVIII wieku, kiedy na pewien czas zaprzestano pochówków i wznowiono w drugiej połowie tego wieku. Teren cmentarza stopniowo powiększano w XVIII wieku oraz XIX wieku i ostatecznie uzyskał powierzchnię ponad dwóch hektarów. Cmentarz funkcjonował do lat 30. XX wieku i przetrwał II wojnę światową, po której uległ niemal całkowitej dewastacji i rozkradzeniu.

Za czasów Fryderyka Wielkiego, po I rozbiorze Polski, powstało na tym terenie konkurencyjne gospodarczo dla Gdańska miasto, tzw. Kgl. Immediatstadt Stolzenberg, z własnym burmistrzem, radą miejską, urzędem pocztowym, oraz z niższymi niż w Gdańsku akcyzą i cłem[4]. Jego ratusz mieścił się u zbiegu dzisiejszych ulic Reformackiej (której nazwa pochodzi od niezachowanego klasztoru Ojców Reformatów z kościołem św. Antoniego Padewskiego z 1666) i Stoczniowców (dawna nazwa ulicy: Biskupia Dolina). Główny ciąg komunikacyjny stanowiła, podobnie jak w Gdańsku, ulica Długa (dzisiejsza Lubuska). Ogółem powstało 14 ulic, w tym Świętojańska, Młyńska, Garncarska i inne.

Trasa W-Z – widok w kierunku zachodnim, po lewej Chełm, po prawej Wzgórze Mickiewicza
Ul. Lubuska – dawna główna ulica miasta Stolzenberg. Jedynym śladem po mieście jest solidne utwardzenie z kamieni polnych

W 1773 miasto posiadało 10 000 mieszkańców (w 1764 Warszawa posiadała 30 000 mieszkańców, w 1793 Gdańsk posiadał 36 000 mieszkańców[potrzebny przypis]), w tym 78 rodzin żydowskich liczących 402 osoby. W mieście rozwinęło się świetnie rzemiosło.

W czasie oblężenia Gdańska w 1807 i 1813 miasto to zostało całkowicie zniszczone, a w 1814 teren ten włączono do Gdańska. Przez długi czas utrzymywały się ruiny wypalonych domów i kościołów, a dawny rynek i ulice porosły roślinnością.

Na Chełmie istniał także katolicki cmentarz, na terenie obecnego kościoła pw. Podwyższenia Krzyża Św. (u zbiegu ulic: Stoczniowców, Lubuskiej, Biskupa A. Wronki i L. Hirszfelda), gdzie pochowana została m.in. Stanisława Przybyszewska. Na terenie tego cmentarza znajdował się jeden z cmentarzy cholerycznych, w czasie epidemii w 1831[5].

Począwszy od 1934 zaczęto stawiać tu bloki oraz domki dwurodzinne. W 1945 nie przywrócono dawnej polskiej nazwy, ale przetłumaczono niemiecką część nazwy -berg na Chełm (chełm – staropolskie „góra”).

Komunikacja[edytuj]

Tramwaj Pesa 120Na wjeżdża na Chełm
Tramwaje Bombardier NGT6 i PESA 120Na na pętli Chełm Witosa

Osiedle jest od północy ograniczone Trasą W-Z. Na wschodniej granicy z Orunią istnieje także zjazd na drogę krajową nr 91, a także połączenie ul. Zamiejską z drogą wojewódzką nr 221 przebiegającą przez Oruńskie Przedmieście.

Obecnie rozbudowa dróg w dzielnicy Gdańsk Południe jest priorytetem miasta. Szczególnie dotyczy to Chełmu. Planuje się dalszą rozbudowę ul. Sikorskiego, aż na Orunię[6] i połączenie Chełmu z nowym węzłem komunikacyjnym Czerwony Most mającym powstać na stacji Gdańsk Południowy[7].

Komunikacja miejska[edytuj]

W 2007 została wybudowana linia tramwajowa z centrum na Chełm. Jest ona najbardziej stromą trasą tramwajową w Polsce[8]. Na Chełm dojeżdżają również autobusy miejskie.

Wykaz ulic dzielnicy[edytuj]

Chełm

  • Armii Krajowej (Trasa W-Z)
  • Gen. Władysława Sikorskiego
  • Wincentego Witosa
  • Łostowicka
  • Tytusa Chałubińskiego
  • Marcina Dragana
  • Stanisława Worcella
  • Zamiejska (32-50)
  • Cienista (12-32, 21-39)
  • Władysława Cieszyńskiego
  • Józefa Więckowskiego
  • Bernarda Milskiego
  • Romualda Cebertowicza
  • Ludwika Hirszfelda
  • Biskupa Andrzeja Wronki
  • Władysława Biegańskiego
  • Lubuska
  • Odrzańska
  • Stoczniowców
  • Pohulanka
  • Zielonogórska
  • Kolonia Postęp
  • Kolonia Przyszłość
  • Kolonia Anielinki
  • Kolonia Studentów
  • Dokerów
  • Reformacka
  • Łużycka
  • Cmentarna
  • Bitwy pod Lenino
  • Edmunda Biernackiego
  • Lotników Polskich
  • Tadeusza Borowicza
  • Witolda Grabowskiego
  • Lubomira Szopińskiego
  • Antoniego Suchanka
  • Henryka Jabłońskiego
  • Stanisława Hebanowskiego
  • Stanisława Szpora
  • Kazimierza Kopeckiego
  • Mariana Buczka
  • Witolda Grabowskiego
  • Ptasia (39-51)
  • Damazego Tilgnera

Orunia Górna

  • Małomiejska (29-33)
  • Świętokrzyska (1-21)
  • Platynowa
  • Krzemowa
  • Uranowa
  • Kadmowa
  • Nad Potokiem
  • Emilii Hoene
  • Gen. Leopolda Okulickiego
  • Gen. Kazimierza Sosnkowskiego
  • Gen. Augusta Emila Fieldorfa
  • 3 Brygady Szczerbca
  • Kurierów Armii Krajowej
  • Strzelców Karpackich
  • Biskupa Hieronima Rozrażewskiego
  • Biskupa Konstantyna Dominika
  • Alojzego Bruskiego
  • Antoniego Antczaka
  • Zygmunta Rumla
  • Mikołaja Działyńskiego
  • Władysława Świechockiego
  • Dywizji Wołyńskiej
  • Jana Czirenberga
  • Gabriela Rzączyńskiego

Ujeścisko Wschodnie

  • Vaclava Havla
  • Wilanowska
  • Rogalińska
  • Nieborowska
  • Wawelska
  • Łańcucka
  • Romana Lipowicza
  • Królowej Bony
  • Marii Ludwiki
  • Dąbrówki
  • Anny Jagiellonki
  • Królowej Jadwigi
  • Antoniego Madalińskiego

Maćkowy (w tym os. Vivaldiego)

  • Starogardzka
  • Niepołomicka
  • Borkowska
  • Jagatowska
  • Straszyńska
  • Miłocińska
  • Czerska
  • Bartnicza
  • Przemian
  • Feliksa Muzyka
  • Władysława Jagiełły
  • Kazimierza Wielkiego
  • Andrzeja Grubby
  • Hokejowa

os. Cztery Pory Roku

  • Wielkopolska
  • Ofiar Grudnia 70
  • Olimpijska
  • Hokejowa
  • Saneczkarska
  • Łucznicza
  • Łyżwiarska
  • Jana Kielasa
  • Jana Michonia
  • Zbigniewa Podleckiego
  • Tenisowa
  • Piłkarska
  • Szermiercza
  • Kolarska
  • Narciarska

os. Moje Marzenie

  • Kampinoska
  • Srebrna
  • Kolorowa
  • Aliny Pieńkowskiej
  • Knyszyńska

os. Kolorowe

  • Niepołomicka
  • Srebrna
  • Złota
  • Szmaragdowa
  • Kryształowa
  • Ametystowa
  • Topazowa
  • Pastelowa

Obiekty[edytuj]

  • Zespół Obsługi Mieszkańców Nr 2 Urzędu Miejskiego w Gdańsku, ul. Milskiego 1
  • Zespół Obsługi Mieszkańców Nr 4 Urzędu Miejskiego w Gdańsku, ul. Wilanowska 2
  • Szkoła Podstawowa nr 8, im. Przyjaciół Ziemi w Gdańsku, ul. Dragana 2
  • Szkoła Podstawowa nr 47, im. Wojsk Ochrony Pogranicza, Reformacka 18
  • Zespół Kształcenia Podstawowego i Gimnazjalnego nr 6, im. Zasłużonych Ludzi Morza, ul. Emilii Hoene 6
    • Szkoła Podstawowa nr 19 i Gimnazjum nr 7
  • Zespół Szkół Ogólnokształcących Nr 7 w Gdańsku, ul. Chałubińskiego 13
    • Gimnazjum nr 3 im. Jana Pawła II i VII Liceum Ogólnokształcące, im. Józefa Wybickiego
  • Kościół św. Jadwigi Królowej, ul. Krzemowa
  • Kościół pw. Św. Urszuli Ledóchowskiej, ul. Cieszyńskiego 1
  • Kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, ul. Biskupa Andrzeja Wronki 1
  • Zabytkowy stary cmentarz żydowski[9]
  • Teren byłego podobozu Stolzenberg obozu macierzystego Stalag XX B w Malborku
  • Pętla tramwajowa Chełm-Witosa
  • Pętla tramwajowa Łostowice-Świętokrzyska
  • Spółdzielnia Mleczarska Maćkowy, ul. Bartnicza 1
  • Centrum Handlowe Pasaż Chełmski

Rada Dzielnicy[edytuj]

Rada Dzielnicy liczy 21 radnych, a w jej władzach zasiadają[10]:

  • Przewodniczący Zarządu Marian Menczykowski,
  • zastępca Przewodniczącego Zarządu Elżbieta Hułas,
  • członkowie zarządu dzielnicy Agnieszka Rezmer i Anna Rożek,
  • Przewodniczący Rady Anna Piotr Wnorowski,
  • zastępca Przewodniczącego Rady Wojciech Dzedzej.

Przypisy

  1. Podział administracyjny Gdańska.
  2. Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w. : rozmieszczenie własności ziemskiej, sieć parafialna / Marian Biskup, Andrzej Tomczak. Toruń 1955, s. 91.
  3. [http://pke.gdansk.pl/miastojakogrod/chelm.html Chełm Poznaj swoją dzielnicę]. pke.gdansk.pl.
  4. Chełm miał kiedyś swoją ul. Długą. trojmiasto.pl, 13 lutego 2010. [dostęp 13 lutego 2010].
  5. Okrągła rocznica zarazy, która nie ominęła Pomorza. trojmiasto.pl, 12 stycznia 2011. [dostęp 12 stycznia 2011].
  6. http://mojaorunia.pl/administrator/zdjecia/full/1266316439_Obrazek%204.png.
  7. http://209.85.135.132/search?q=cache:qYkJcrNnYnAJ:www.zdiz.gda.pl/Odpowiedzi082_1.doc+w%C4%99ze%C5%82+czerwony+most&cd=1&hl=pl&ct=clnk&gl=pl&client=firefox-a.
  8. Nowa na Chełmie. Jest najbardziej stromą trasą tramwajową w Polsce – Gdańsk – Naszemiasto.pl.
  9. Rejestr zabytków nieruchomych. kobidz.pl.
  10. O Radzie, radadzielnicychelm.pl [dostęp 2016-07-05] (pol.).

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]