Chełmce (województwo świętokrzyskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Chełmce
wieś
Ilustracja
Wnętrze kościoła w Chełmcach
Państwo

 Polska

Województwo

 świętokrzyskie

Powiat

kielecki

Gmina

Strawczyn

Liczba ludności (2020)

1334[1]

Strefa numeracyjna

41

Kod pocztowy

26-067[2]

Tablice rejestracyjne

TKI

SIMC

0273270[3]

Położenie na mapie gminy Strawczyn
Mapa konturowa gminy Strawczyn, po prawej znajduje się punkt z opisem „Chełmce”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum po prawej na dole znajduje się punkt z opisem „Chełmce”
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa konturowa województwa świętokrzyskiego, blisko centrum na lewo u góry znajduje się punkt z opisem „Chełmce”
Położenie na mapie powiatu kieleckiego
Mapa konturowa powiatu kieleckiego, u góry nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Chełmce”
Ziemia50°55′56″N 20°29′29″E/50,932222 20,491389
Wieża rycerska w Chełmcach

Chełmcewieś w Polsce położona w województwie świętokrzyskim, w powiecie kieleckim, w gminie Strawczyn[4][3].

W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie kieleckim.

Przez wieś przechodzi szlak rowerowy zielony zielona ścieżka rowerowa do Strawczyna.

Części wsi[edytuj | edytuj kod]

Integralne części wsi Chełmce[4][3]
SIMC Nazwa Rodzaj
0273287 Chełmce nad Rzeką część wsi
0273293 Kolonia część wsi
0273347 Piekło przysiółek
0273353 Piła przysiółek
0273360 Polichta przysiółek
0273301 Prebenda-Poduchowne część wsi
0273318 Seklówka część wsi
0273324 Stara Wieś część wsi

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wieś należała w XVI w. do Hieronima Odrowąża, później do rodziny Tarłów. Na parafialnym cmentarzu pochowani zostali Henryk Józef (zmarł w 1958) i Zuzanna (zmarła w 1982) Sienkiewiczowie (syn i synowa pisarza).

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Wpisany wraz z przykościelnym cmentarzem do rejestru zabytków nieruchomych (nr rej.: A.461/1-2 z 6.11.1947 i z 15.02.1967)[5].
  • Cmentarz parafialny z I połowy XIX w. (nr rej.: A.462 z 25.06.1992)[5].

Wieża rycerska w Chełmcach[edytuj | edytuj kod]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wieżę zbudowano około 1540 roku i jest ona jedną z najstarszych obronnych wież rycerskich w rejonie Gór Świętokrzyskich. Okoliczne dobra były wtedy własnością Jakuba Sancygniowskiego[6]. Następnie drogą małżeństw i spadków dostały się rodzinom Kostków, Tarnowskich, Ostrogskich. W 1619 roku kupił wieżę wojewoda lubelski Piotr Aleksander Tarło. Tarłowie posiadali Chełmce aż do 1898 roku, ale dwór (kamienica) przestał być ich rezydencją zapewne już po 1652 roku, kiedy to wznieśli okazały pałac w pobliskim Piekoszowie; a wieża stała się wtedy rodzinnym dworem myśliwskim. Nie znamy dziejów obiektu, aż do 1848 roku, kiedy powstał jego opis - miał on wówczas dwa dodatkowe drewniane skrzydła boczne - od południa mieszczące pokoje mieszkalne, a od wschodu - kuchnię z zapleczem. Po spaleniu dworu i wsi przez Rosjan w 1864 roku, stojący przez czas jakiś w ruinie dwór zapewne odtworzono i dobudowano klatkę schodową oraz werandę na piętrze; skrzydeł już nie odbudowano. Dwór otoczony był kiedyś parkiem ciągnącym się w kierunku wschodnim, a po północnej stronie znajdował się staw z drewnianym dworkiem. Dalej na północ znajdowało się podwórze z folwarkiem, otoczone zabudową gospodarczą. Pod koniec XIX wieku majątek rozparcelowano, a folwark Chełmce dostał się w prywatne ręce. W 1915 roku obiekt, za namową Henryka Sienkiewicza, kupił proboszcz z Oblęgorka, z zamiarem umieszczenia tu szkoły. Przekazany po I Wojnie światowej rodzinie Jarząbków, został uznany w 1928 roku za niezdatny do mieszkania i przeznaczony na cele gospodarcze. W 1956 roku spłonęły drewniane werandy i klatka schodowa wraz z dachem głównym. Dwór niszczał; w latach 60. XX wieku próbowano umieścić tu straż pożarną i pojawiła się okoliczna zabudowa, a w 1985 roku przeznaczono go już do rozbiórki. Dzięki protestom i staraniom środowiska konserwatorskiego nie doszło to do skutku i w 1991 roku obiekt zakupiła od władz lokalnych rodzina architektów Borsów, która częściowo odnowiła obiekt przystosowując go do funkcji mieszkalnej; w 2014 roku wieża ponownie zmieniła właściciela. Obiekt jest uznawany za zbór ariański w oparciu o bliżej nieokreśloną tradycję, bez poświadczeń źródłowych[7]. Lokalnie budynek zwany jest "Kamienicą”[6].

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Pierwotny budynek zbudowany został na planie zbliżonym do kwadratu. Wywodził się on z tradycji murowanych, późnośredniowiecznych wież obronnych. Był i jest piętrowy, podpiwniczony, nakryty obecnie dachem czterospadowym. Wielokrotne był remontowany, czy też przebudowany, co spowodowało znaczną utratę cech stylowych - widocznych obecnie głównie w proporcjach budynku. Piwnice są w układzie dwutraktowym, przesklepione kolebkowo. Na parterze znajduje się sień reprezentacyjna, przesklepiona kolebkowo i dwie izby nakryte sklepieniem krzyżowym. Na piętrze pierwotnie było wnętrze jednoprzestrzenne, z ośmioma dużymi oknami na cztery strony świata, przykryte drewnianym stropem, a wejście na piętro prowadziło mostkiem zwodzonym na balkon od strony zachodniej. Obecnie w układzie piwnic i parteru niewiele się zmieniło, natomiast na piętrze występują nowożytne podziały na mniejsze pomieszczenia. Wykonano też w ostatnich latach nową przybudówkę od strony wschodniej, umieszczając w niej klatkę schodową. Niewielka posesja jest teraz wygrodzona, wokół budynku występuje trawnik i fragmenty pozostałości okazałego niegdyś parku, dziś zupełnie nieczytelnego w terenie. Budynek murowany jest z kamienia, (miejscowego dolomitu i piaskowca); stropy, więźba i dach są współczesne. Dwór stoi obecnie pośrodku wsi, między wzniesieniem Góry Plebańskiej (z kościołem) a Górą Zachętną[6].

Zabytek niedostępny dla zwiedzających, ale z zewnątrz jest dobrze widoczny. Jest to własność prywatna, budynek okresowo użytkowany[6].

Obiekt jest wpisany do rejestru zabytków pod numerem: A.463 z 26.10.1956)[5]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Borsa M., Dwór w Chełmcach w powiecie kieleckim, [w:] Dwór polski w XIX wieku, Warszawa 1998, s. 267-272.
  • Borsa T., Domniemany zbór na tle przemian krajobrazu wsi Chełmce [w:] Dwór polski w XIX wieku, Warszawa 1990, s. 77-88.
  • Kajzer Lesze, O kilku dworach późnorenesansowych z Sandomierszczyzny, [w:] Przemiany architektury rezydencjonalnej w XV-XVIII w. na terenie dawnego województwa sandomierskiego. Wybrane przykłady. Materiały z sesji naukowej - Kielce 18 września 1999, Kielce 2000, s. 51-66.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, tom 3, zeszyt 4, s. 11-12.
  • Wiśniewski J., Dekanat konecki, Radom 1913, s. 21i nn.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Raport o stanie gminy w roku 2020. Stan ludności 31.12.2020 str. 4 [dostęp 2022-03-21]
  2. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 140 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  3. a b c GUS. Rejestr TERYT
  4. a b Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  5. a b c Rejestr zabytków nieruchomych – województwo świętokrzyskie, Narodowy Instytut Dziedzictwa, 30 września 2021, s. 31 [dostęp 2015-11-16].
  6. a b c d Dawny zbór ariański, Chełmce - Zabytek.pl, zabytek.pl [dostęp 2017-08-28] [zarchiwizowane z adresu 2017-08-28] (pol.).
  7. Dwór obronny w Chełmcach. [dostęp 2013-09-27].