Chmiel zwyczajny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Chmiel
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad różowych
Rząd różowce
Rodzina konopiowate
Rodzaj chmiel
Gatunek chmiel zwyczajny
Nazwa systematyczna
Humulus lupulus L.
Sp.Pl.2:1028, 1753
Kwiaty męskie
Kwiaty żeńskie
Szyszki
Chmiel na tyczce
Uprawa chmielu na podporach

Chmiel zwyczajny (Humulus lupulus) – gatunek byliny z rodziny konopiowatych (Cannabaceae). Występował w stanie dzikim prawdopodobnie w południowej Europie, na Bliskim Wschodzie[2] i w Ameryce Północnej. W Polsce gatunek pospolity do 700 m n.p.m.[3] Uprawiany przez człowieka skolonizował (jako zdziczała roślina uprawna) strefę klimatów umiarkowanych i ciepłych całej Eurazji.

Morfologia[edytuj]

Łodyga
Płożąca się lub pnąca, czterokanciasta, z haczykowato wygiętymi do tyłu włoskami na krawędziach. Zawsze wije się w prawo. Dorastająca w stanie dzikim do 6 m[3].
Liście
Naprzeciwległe, długoogonkowe, o 3 do 5 klapach na pędach głównych i bocznych. Tam, gdzie ukazują się kwiaty, liście są dużo mniejsze, najczęściej bezklapowe. Nasada sercowato wycięta, brzegi gruboząbkowane. Górna powierzchnia szorstko owłosiona. Przylistki jajowatolancetowte, często zrośnięte, owłosione[3].
Kwiaty
Męskie zebrane w szczytowe, zwisające, wiechowate kwiatostany wyrastające z kątów liści. Kwiaty męskie o średnicy ok. 6 mm z pięciodzielnym okwiatem i pięcioma pręcikami. Listki okwiatu owalne do podługowatolancetowate, ostre, orzęsione. Kwiaty żeńskie zebrane są w kotkowate kwiatostany przypominające szyszki roślin iglastych i tak są potocznie nazywane. Szyszki kuliste lub jajowate osiągają do 3 cm długości i zebrane są w rozgałęzione wiechy wyrastające z kątów liści. Kwiaty nie posiadają listków okwiatu. Słupek za znamionami do 7 mm długości. Kształt szyszki nadają błoniaste łuski od zewnątrz okryte żółtopomarańczowymi gruczołkami zawierającymi lupulinę[3].
Owoc
Orzeszek kulisty, o średnicy do 2 mm, barwy pomarańczowej do jasnobrązowej[3].
Korzenie
Mięsiste[3]. System korzeniowy jest silnie rozbudowany, sięga bardzo głęboko[4].

Biologia i ekologia[edytuj]

Rozwój

Roślina wieloletnia, dwupienna – na jednej roślinie wyrastają tylko kwiaty żeńskie lub tylko męskie. Co roku z podziemnej karpy wyrastają nowe pędy nadziemne i rozłogi. Roślina, jeśli nie znajdzie podpory, płoży się.

Cechy fitochemiczne

Wewnętrzna strona przysadek kwiatów żeńskich pokryta jest gruczołowatymi włoskami wydzielającymi lupulinę, gorzkawą żywicę. Lupulina formuje się w drobne ziarenka o średnicy 0,15-0,25 mm. Zawiera żywicę (do 80%[4]), olejki eteryczne (1–6%[4]) i kwasy chmielowe[2]. Dodatkowo zawiera tłuszcze, białka, wielocukrowce.

Szyszki chmielowe zawierają te same substancje czynne, tylko w innych proporcjach: olejek eteryczny (0,5–2%), składający się z ok. 20 związków terpenowych i seskwiterpenowych (m.in. humulen, mircen i kariofilen), oraz żywice (10–22%), garbniki (2–5%) i flawonoidy[4].

Siedlisko

Rośnie w wilgotnych zaroślach, olsach i łęgach, nad rowami, a także na terenach ruderalnych, przy zabudowaniach i smietniskach[3].

Odmiany[edytuj]

Rozróżnia się dwa rodzaje chmielu zwyczajnego:

  • chmiel goryczkowy
  • chmiel aromatyczny

Klasyfikacja opiera się na zawartości i proporcjach między zawartością alfa-kwasów i beta-kwasów a estrów.

W uprawie wyróżnia się wiele kultywarów[5]. Polskie odmiany to:

Nazwa chmielu Zawartość alfa-kwasów
Lubelski 2,0-3,2%
Lomik 3,8-5,0%
Limbus 3,0-5,5%
Zbyszko 5,0-8,0%
Sybilla 5,2-8,0%
Izabella 6,5-8,5%
Oktawia 7,0-9,3%
Marynka 8,6-10,4%
Zula 7,6-13,2%
Iunga 9,3-13,2%

Zagraniczne odmiany to:

Nazwa chmielu Kraj Zawartość alfa-kwasów
Hallertauer Mittelfrüh Niemcy 3,0-5,0%
Fuggles Wielka Brytania 3,0-5,6%
Perle Niemcy 4,0-9,0%
Saaz Czechy 3,0-6,0%
East Kent Golding Wielka Brytania 4,5-6,5%
Mosaic USA 11,5-13,5%
Cascade USA 4,5-7,0%
Citra USA 11,0-13,0%
Polaris Niemcy 18,0-23,0%
Amarillo USA 8,0-11,0%

Zastosowanie[edytuj]

Roślina lecznicza[edytuj]

Surowiec zielarski
Szyszka chmielu (Lupuli flos) – wysuszone, zwykle całe, żeńskie kwiatostany[6]. Zawiera aromatyczną żywicę (lupulinę), olejek lotny, gorycze i inne substancje o właściwościach uspokajających, bakteriostatycznych, moczopędnych[4], estrogennych, czy też chemoprewencyjnych[7].
Działanie i zastosowanie
Napar z chmielu działa skutecznie przy zasypianiu, łagodzi nadpobudliwość, ma zastosowanie w leczeniu gruczołu krokowego, usprawnia trawienie. Wyciągu z szyszek używa się na wrzody i trudno gojące się rany, ze względu na silne właściwości bakteriobójcze[4].

Roślina kosmetyczna[edytuj]

Hormonalne działanie chmielu jest wykorzystywane w kosmetyce do opóźniania procesu starzenia się skóry. Wyciąg z chmielu jest używany do produkcji kremów, mleczek, lotionów oraz jako składnik kąpieli regeneracyjnych, a przede wszystkim do produkcji szamponów[8].

Sztuka kulinarna[edytuj]

Młode pędy mogą mieć zastosowanie w kuchni – surowe przyrządza się jako surówki, gotowane przypominają w smaku szparagi. Pliniusz Starszy, w swojej "Historii Naturalis" wymienia chmiel jako delikatną jarzynę. Opinię tę potwierdza Marcjalis w jednym ze swoich epigramatów. Młode pędy i liście mogą zostać wykorzystane także do przygotowania zupy[9]. Żeńskie szyszki chmielu wykorzystywane są w piwowarstwie jako przyprawa do brzeczki.

Uprawa[edytuj]

Wymagania i pielęgnacja

Miejsce pod plantację powinno być nasłonecznione i osłonięte od wiatrów. Gleba żyzna, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego. Przed założeniem plantacji prowadzi się staranne zabiegi pielęgnacyjne ziemi, nawożenie i odchwaszczanie. Następnie co roku nawozi się i wykonuje zabiegi niszczące chwasty, szkodniki i choroby.

Rozmnażanie

Plantacje chmielu owocują do kilkunastu, nawet kilkudziesięciu lat. Uprawiane są tylko osobniki żeńskie – wytwarzające szyszki. Rośliny rozmnażane są wegetatywnie. Sadzonki pozyskuje się wiosną z ubiegłorocznych pędów.

Zbiór i przechowywanie

Kwiatostany żeńskie, zwane szyszkami, zbiera się w sierpniu. Obrywane są ręcznie lub przy pomocy maszyn do zrywania. Szyszki suszy się w temperaturze do 40-55 °C[4]). Szyszki chmielu należy przechowywać krótko (maksymalnie rok) w ciemnym i suchym miejscu.

Produkcja na świecie w 2015 roku[edytuj]

Oszacowana produkcja chmielu
Oszacowana produkcja chmielu
Kraje produkujące chmiel
Produkcja chmielu na świecie w 2015 roku
Kraj Powierzchnia

uprawy

(hektary)

Produkcja

oszacowana

(MT = 1000kg)

chmiel

aromatyczny

chmiel

goryczkowy

Razem chmiel

aromatyczny

chmiel

goryczkowy

Razem
Australia 88 400 488 200 1001 1201
Austria 187 58 245 340 116 456
Belgia 83 65 148 117 117 234
Chiny 250 2050 2300 300 5700 6000
Czechy 4152 42 4194 5420 80 5500
Francja 364 49 413 648 70 718
Hiszpania 0 534 534 0 950 950
Niemcy 9675 7019 16694 16500 16000 32500
Nowa Zelandia 328 60 388 600 140 740
Polska 604 820 1424 1000 1452 2452
Republika

Południowej Afryki

0 420 420 0 820 820
Rumunia 63 187 250 64 200 264
Rosja 84 54 138 92 70 162
Serbia 34 33 67 58 76 134
Słowacja 137 0 137 124 0 124
Słowenia 1203 25 1228 1930 70 2000
Ukraina 309 60 369 400 80 480
USA 13653 4654 18307 21572 12287 33858
Wielka Brytania 700 220 920 900 400 1300

źródło: Raport Międzynarodowej Konwencji Producentów Chmielu (IHGC)[10]

Produkcja chmielu w Polsce[edytuj]

W Polsce historia uprawy chmielu zwyczajnego sięga IX w. Główny rejon uprawy to południowo-wschodnie obszary kraju[4] oraz Dolny Śląsk i Wielkopolska. Polska jest trzecim pod względem wielkości producentem chmielu w Europie oraz piątym na świecie (wyprzedzają nas Stany Zjednoczone, Chiny, Niemcy i Czechy). W 2015 r. zbiory chmielu w Polsce wyniosły około 2452 ton i były o 16% większe od zbiorów w 2014 r. Chmiel w Polsce uprawiany jest na obszarze 1424 ha. Produkcją tą zajmuje się ok. 1000 gospodarstw. W samej gminie Wilków (województwo lubelskie) ponad 600 gospodarstw uprawia 40% całej krajowej produkcji chmielu (dane na 2009 r.)[11].

Produkcja chmielu w Polsce (dane IHGC[10])
lata 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015*
powierzchnia (ha) 2250 2197 2172 2239 2291 2234 2179 2233 2233 1768 1768 1510 1407 1410 1424
produkcja (t) 2200 2127 3023 2898 3414 2700 3256 3446 3446 1900 1900 1818 2421 2072 2452

*wielkość szacowana

Zobacz też[edytuj]

Ciekawostki[edytuj]

Przed wiekami w Belgii karą za posiadanie męskiej rośliny chmielu była... śmierć – traktowano to jako umyślny sabotaż na wielką skalę[12].

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-01-21].
  2. a b Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski: Słownik botaniczny. Wyd. II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 120-121. ISBN 83-214-1305-6.
  3. a b c d e f g Adam Jasiewicz (red.): Flora Polski. Rośliny naczyniowe. Tom III. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 1992, s. 73-74. ISBN 83-85444-06-8.
  4. a b c d e f g h Aleksander Ożarowski, Antonina Rumińska, Krystyna Suchorska, Zenon Węglarz: Leksykon roślin leczniczych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1990, s. 104-105. ISBN 83-09-01261-6.
  5. Hop Cultivar Descriptions (ang.). USDA Agricultural Research Service. [dostęp 2009-01-11].
  6. Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne: Farmakopea Polska X. Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2014, s. 4276. ISBN 978-83-63724-47-4.
  7. Marta Mielczarek, Joanna Kołodziejczyk, Beata Olas; Właściwości lecznicze chmielu zwyczajnego (Humulus lupulus L.) Borgis - Postępy Fitoterapii 4/2010, s. 205-210
  8. Bohumír. Hlava: Rośliny kosmetyczne. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1984, s. 122. ISBN 83-09-00765-5.
  9. Marta Orłowska: Podlasie i Lubelszczyzna. Kielce: O-press sp. z o.o., s. 51, seria: Regionalna kuchnia polska. ISBN 9788360719084.
  10. a b International Hop Growers Convention; Economic Commission -Summary Reports; July, 2015
  11. Ponad 350 gospodarstw straciło uprawy chmielu w wyniku powodzi. Portalspożywczy.pl, 03.07.2010. [dostęp 2010-07-04].
  12. TomaszT. Kopyra TomaszT., Piwo. Wszystko, co musisz wiedzieć, żeby nie wyjść na głupka, Warszawa: Flow Books, 2016, s.30., ISBN 978-83-240-3662-2.