Chmielowice (województwo opolskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Chmielowice
Szkoła podstawowa
Szkoła podstawowa
Rodzaj miejscowości wieś
Państwo  Polska
Województwo opolskie
Powiat opolski
Gmina Komprachcice
Liczba ludności (2005) 1500
Strefa numeracyjna 77
Kod pocztowy 46-070
Tablice rejestracyjne OPO
SIMC 0496774
Położenie na mapie województwa opolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa opolskiego
Chmielowice
Chmielowice
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Chmielowice
Chmielowice
Ziemia 50°39′05″N 17°51′58″E/50,651389 17,866111
Fragment planu Chmielowic zamontowanego w centrum wsi w sierpniu 2015
Dawny dwór rodziny von Donat, obecnie Państwowy Dom Dziecka
Stara pieczęć gminna
Polsko-niemiecka tablica z błędem w języku niemieckim - jednym L zamiast dwóch
Kościół pw. św. Anny Samotrzeciej w Chmielowicach
Remiza OSP Chmielowice
Kamień pamiątkowy ku czci strażaków

Chmielowice (dodatkowa nazwa w j. niem. Chmiellowitz[1]) – wieś w Polsce położona w województwie opolskim, w powiecie opolskim, w gminie Komprachcice. Miejscowość leży nad Prószkowskim Potokiem.

Od 1950 miejscowość należy administracyjnie do województwa opolskiego.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Według niemieckiego językoznawcy Heinricha Adamy nazwa miejscowości pochodzi od polskiej nazwy "chmielu" - "von chmiel = hopfen"[2], która najpewniej była nazwiskiem pierwotnego właściciela. Identyczną, dzierżawczą etymologię mają inne okoliczne miejscowości (Boguszyce, Szczepanowice, Żerkowice, Komprachcice, również Dziekaństwo w swej pierwotnej postaci "Dziekanowice"). W swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu wymienia pierwotną nazwę w obecnej polskiej formie "Chmielowice" podając jej znaczenie "Hopfendorf" czyli w tłumaczeniu "Chmielowa wieś"[2]. Nazwa wsi została później zgermanizowana na Chmiellowitz[2] i utraciła swoje pierwotne znaczenie.

Ze względu na polskie pochodzenie nazwy, nazistowska administracja III Rzeszy zmieniła ją nową, całkowicie niemiecką, będącą formą tłumaczenia poprzedniej nazwy (Hopfental), używaną w latach 1934–1945[3].

Historia miejscowości do 1800[edytuj | edytuj kod]

Dnia 17 XI 1295 r. biskup wrocławski Jan Romka wraz z księciem opolskim Bolkiem I wydał dokument wyznaczający nowe granice dóbr kościelnych w Opolu i okolicach. Wymienia on szereg nazw miejscowości (m.in. lokalizuje on wsie: Półwieś, Szczepanowice, Źlinice, Boguszyce, Ochodze, Złotniki, Chrząszczyce), nie wspomina jednak wprost o Chmielowicach. Wzmianka o „alodiach i ogrodach koło Opola” dotyczy zapewne i Chmielowic, gdyż jedenaście lat później zapisano wzmiankę o posiadaczu dóbr pod Opolem, którym był Jakusz Chmelov (syna Chmela/Chmiela). Konkretny zapis wymieniający z nazwy "Chmelowicze" datowany jest na 7 marca 1386. Wydała go kancelaria Jana Kropidły, potwierdzając sprzedaż wsi, wraz z dworzyszczem, folwarkiem, młynem i przynależnościami. Z rąk Tomasza Bischofshaima przeszła w ręce Gregora Gaszowca/Gąsowicza (zapisanemu jako "Gassowiecz"). Cena 100 grzywien wskazuje, że Chmielowice w tym czasie mogły liczyć nawet do 250 hektarów[4].

Z 1447 roku pochodzi informacja o jednym z kolejnych właścicieli - był nim Mikołaj Kitczka. Następnych wymieniają dopiero dokumenty z początku XVII wieku. Weszły wtedy w skład rozległych posiadłości (Krapkowice, Otmęt, Górażdże, Wysoka, Strzebniów, Gogolin) Joachima Buchty. Od 1629 roku Chmielowice należały do Joachima Tschetschau-Mettich (obok m.in. Dąbrowy Niemodlińskiej i Żerkowic). Od jego potomków w 1740 r. Chmielowice kupuje Jan Larisch (posiadający też Kamień Śląski). Pod koniec tego stulecia wieś należy już do Prittwitzów (siedziba rodu była w Dąbrowie Niemodlińskiej). Wiemy, że pod koniec XVIII wieku we wsi mieszkało 76 osób, działała szkoła, ucząca również dzieci z Żerkowic i Dziekaństwa.

W XVIII stuleciu, w księgach parafialnych obecnej katedry, pojawiają się pierwsze zachowane informacje o chrztach najmłodszych mieszkańców Chmielowic. Pierwszą zapisaną w ten sposób jest Katarzyna Michaela Desdrzik (12 marca 1724). Kolejne, najstarsze nazwiska to Gaweł, Renk, Parol, Nawrat, Sdrzodło (najliczniejsza wówczas rodzina). Pod koniec tego wieku pojawiają się nazwiska znane współcześnie: Niżla (Nizik?), Gall, Langosz, Gariel, Sikora, Dawid.

Historia miejscowości po 1800[edytuj | edytuj kod]

W 1819 r. Chmielowice wchodziły w skład majątku rodu von Ziegler und Klipphausen, posiadających zamek we Dąbrowie Niemodlińskiej. Wtedy też przebudowany został budynek pałacowy, powstaje pierwsza wersja ogrodu, dzisiejszego parku. Kolejnymi właścicielami - od 1861 roku - będą członkowie rodu von Donat, szczególnie zapisanego w dziejach Chmielowic. To do nich należał dwór (obecnie mieszczący Dom Dziecka). Herbem rodziny był skaczący koziorożec na czerwonym pagórku. Właściciel Chmielowic, Richard von Donat (18361901) był deputowanym Rejencji opolskiej. Był żonaty z Adelą Strachwitz von Groß-Zauche und Camminetz (18471933). Strachwitzowie należeli do znamienitych rodów na Śląsku, posiadali liczne kopalnie. Richard von Donat miał czwórkę dzieci – trzy córki: Johannę (18761889), Luisę (18771894), które przedwcześnie zmarły na gruźlicę oraz Adelę (18791947) oraz syna Franza-Xaverego (18801953), który po śmierci ojca w 1901 roku zarządzał majątkiem chmielowickim. Zarówno groby dwóch sióstr jak i Adeli i Richarda znajdują się na miejscowym cmentarzu. Ciekawostką jest fakt, że na grobach obydwu sióstr, na tylnej stronie kamiennych krzyży znajdują się wyryte inskrypcje biblijne (Iz 43,1[5] oraz Jr 31,3[6]).

Spis z 1861 r. wykazuje: 187 mieszkańców, 21 domów mieszkalnych, 1 budynek przemysłowy i 15 budynków gospodarczych (bez majątku Donatów). Mieszkańcy uprawiali 50 hektarów (32 ha pól i 10 łąk), von Donatowie posiadali 297 hektarów (242 ha pól, 32 łąk). Większość mieszkańców pracowała w majątku. Wszyscy byli katolikami. Spis z 1890 r. wykazał 249 mieszkańców (219 mówiących po polsku - w 1910 r. proporcje te mają się jak 256:208). Z inicjatywy Xaverego-Richarda powstała we wsi szkoła powszechna i remiza Ochotniczej Straży Pożarnej. Donatowie mieszkali w Chmielowicach do 1929 r., kiedy to Xavier sprzedał dwór i przeniósł się do Wiadrowa w powiecie jaworskim na Dolnym Śląsku i mieszkali tam do czerwca 1946 roku.

Po parcelacji majątku we wsi powstały liczne działki budowlane, na których powstały domu dla wysokich urzędników Rejencji Opolskiej a także kolejarzy kolei niemieckich Deutsche Reichsbahn – zwłaszcza na ulicach Korfantego i Dworcowej, gdzie mieści się jeden z najstarszych domów w Chmielowicach z 1896 r. Sama linia z Opola do Nysy została uruchomiona w 1887 r. Początkowo szlak ten traktowano jako towarowy. W 1892 roku powstał dworzec w Chmielowicach. W latach 30. XX wieku znaczenie kolei sukcesywnie wzrastało – z Opola do Nysy odjeżdżało dziennie 12 pociągów osobowych, w tym dwa pospieszne. Z biegiem lat znaczenie kolei malało i tym samym zabytkowy budynek dworca został wyburzony w połowie lat 80. XX w.

Po II wojnie światowej opustoszały dwór został zamieniony w I oddział szkoły podstawowej. Klasy liczyły po ok. 50 dzieci. Dwór został częściowo przebudowany w latach 70. XX w. Przebudowa ta niestety pozbawiła go elementów zabytkowych. 31 sierpnia 1963 roku na mocy uchwały Prezydium Rady Narodowej w Opolu i Wydziału Oświaty tegoż urzędu w tym miejscu powstał Państwowy Dom Dziecka. W 2008 r. liczył on sobie ok. 30 wychowanków. W 2005 r. dwór przeszedł kolejny remont, zmienił się kolor elewacji zewnętrznej, dokonano remontu dachu i postawiono nowe ogrodzenie. W 2009 r. usunięto stare drzewa i posadzono nowy drzewostan.

W 1980 r. w Chmielowicach wraz z Dziekaństwem i Żerkowicami utworzono samodzielną parafię macierzystą, wydzieloną z parafii św. Józefa w Szczepanowicach (do której Chmielowice należały od 1929 roku). W kościele pw. św. Anny Samotrzeciej, wybudowanym w latach 1985–1990 znajduje się figura św. Anny wraz z Maryją i Jezusem po prawej stronie. Jest to wierna kopia figurki, której oryginał znajduje się w klasztorze św. Anny na Górze Świętej Anny (na trasie OpoleStrzelce Opolskie). Architektem kościoła był Wilhelm Kik. Proboszczem parafii jest od 1980 r. ks. Alfred Michalik (od 2003 r. z tytułem Dziekana Honorowego). W czerwcu 2006 roku w miejscowości miały miejsce pierwsze prymicje kapłańskie (ks. dr Mateusz Potoczny).

W maju 2010 w Chmielowicach pojawiły się dwujęzyczne tablice z nazwą wsi – niektóre z nich już po kilku godzinach padły ofiarą wandalizmu (zamalowano niemiecką nazwę). Nazwa niemiecka na tablicach została napisana błędnie – Chmielowitz zamiast poprawnego Chmiellowitz.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisany jest[7]:

  • park dworski, ul. Nyska - Ogrodowa, z XIX w., z poł. XX w. (nr wpisu do rej. 294/94 z 08.12.1994 r.)

W Gminnej Ewidencji Zabytków figurują:

  • budynek szkoły z 1911 roku,
  • murowana kapliczka w centrum wsi z przełomu XIX/XX w.,
  • park dworski z XIX-XX w.,
  • budynki mieszkalne (ul. Nyska 11 – 1927 r., ul. Opolska 28 – 1912 r.)

Symbole samorządowe[edytuj | edytuj kod]

Obecnie wieś używa herbu gminy Komprachcice, jednak w przeszłości posługiwała się pieczęcią gminną z własnym herbem. Przedstawiał on snop zboża na tle skrzyżowanych narzędzi - kosy oraz grabi, symbolizujących rolniczy charakter miejscowości. Pochodzi on z datowanego na 1898 r. pisma pierwszego znanego sołtysa Chmielowic, noszącego nazwisko Strzałka.

Organizacje i stowarzyszenia[edytuj | edytuj kod]

W połowie 2005 roku powołano formalnie Towarzystwo Przyjaciół Chmielowic, które stawia sobie za cel promowanie miejscowości, pomoc ludziom najuboższym, współpracuje z Domem Dziecka i szkołą, organizuje także liczne imprezy – m.in. „Najpiękniejszy ogród”, „Mamo, tato – baw się razem z nami”. Liczącemu ok. 50 członków towarzystwu od marca 2014 r. przewodniczy prof. dr hab. Anna Pobóg-Lenartowicz. Pod koniec roku 2005 zapadła decyzja by członkiem honorowym została Veronika-Maria von Donat, wdowa po synu dawnego właściciela majątku chmielowickiego.

We wsi działa także Ochotnicza Straż Pożarna. Powstała ona w 1928 roku. W organizowanych zawodach sportowo-pożarniczych jednostka zajęła czołowe miejsca w województwie opolskim, w 1971 roku zdobyła tytuł mistrza województwa, a sekcja młodzieżowa powtórzyła ten sukces w 1973 r. W ważniejszych akcjach jednostka uczestniczyła w gaszeniu pożaru lasu w Kuźni Raciborskiej w 1992 roku oraz przy usuwaniu skutków powodzi w lipcu 1997 roku. Jednostka liczy obecnie 35 czynnych członków. Oprócz działalności ratowniczej członkowie OSP organizują imprezy kulturalno-oświatowe dla mieszkańców Chmielowic, tj. pikniki strażackie, „wodzenie niedźwiedzia” oraz organizowanie kuligów saneczkowych dla najmłodszych. 15 sierpnia 2008 na boisku odsłonięto pamiątkowy obelisk upamiętniający 80-lecie istnienia chmielowickiej OSP.

Od roku 1999 na terenie miejscowości działa Ludowy Klub Sportowy, który posiada sekcję piłki nożnej, a w niej drużyny seniorów i juniorów w dwóch klasach rozgrywkowych.

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość jest skomunikowana z Opolem: dojazd autobusami miejskimi linii nr 8 i 80. Ponadto jest tu także przystanek PKP na trasie OpoleNysa.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Nazwa na polsko-niemieckich tablicach przy wjeździe do miejscowości zawiera błędną niemiecką nazwę Chmielowitz zamiast Chmiellowitz
  2. 2,0 2,1 2,2 Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch`s Buchhandlung, 1888, s. 45.
  3. Landkreis Oppeln
  4. Anna Pobóg-Lenartowicz: Chmielowice. Siedem wieków istnienia. Opole: 1995, s. 12-13.
  5. Fürchte Dich nicht, denn / Jch habe Dich erlöset. / Jch habe Dich bei dei- / nem Namen gerufen. Du bist Meim. / Jes. 43,1. - Nie bój się, bo cię wykupiłem, nazwałem cię twoim imieniem - moim jesteś! (Biblia Warszawska)
  6. Jch habe Dich je / u. je geliebt, drum / habe ich Dich zu / mir gezogen aus / lauter Güte! / Jerem. 31, 3. - Miłością wieczną umiłowałem cię, dlatego tak długo okazywałem ci łaskę. (Biblia Warszawska)
  7. Rejestr zabytków nieruchomych woj. opolskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 2.1.2013]. s. 93.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Opracowano na podstawie książki Anny Pobóg-Lenartowicz „Chmielowice – siedem wieków istnienia”, Wydawnictwo św. Krzyża, Opole (1995) oraz na podstawie artykułów zamieszczonych w lokalnej gazecie "Nasze Chmielowice" z dn. 23.11.2005 r.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]